I CR 260/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: E. Mielcarek, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Leszka S. przeciwko Helenie i Józefowi małż. K. oraz Skarbowi Państwa (Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej W. - Inspektorat Oświaty) o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 5 grudnia 1970 r.zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w stosunku do Heleny i Józefa małż. K. i powództwo co do nich oddalił; uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej od Skarbu Państwa na rzecz powoda kwotę ponad 15.000 zł z odsetkami oraz w części zasądzającej rentę i w tym zakresie przekazał sprawę - co do Skarbu Państwa - Sądowi Wojewódzkiemu dla m. st. Warszawy do ponownego rozpoznania; poza tym rewizję Skarbu Państwa oddalił.Uzasadnienie faktyczneW dniu 8 września 1967 r. powód, uczeń szkoły podstawowej nr 211 w W., został pobity po lekcjach na boisku szkolnym przez ucznia tejże szkoły, Krzysztofa K. (ur. 30.V.1955 r.), doznając silnego wstrząsu mózgu. Sąd Powiatowy dla m. st. Warszawy po rozpoznaniu sprawy Krzysztofa K., oskarżonego o to, że "spowodował uszkodzenie ciała powoda, naruszając czynności narządów, co najmniej na przeciąg 20 dni, tj. o czyn z art. 236 § 1 k.k." postanowieniem z dnia 1.XII.1967 r. postępowanie w sprawie na mocy art. 69 § 1 k.k., wobec nieukończenia przez nieletniego lat 13 w chwili dokonywania zarzuconego mu czynu, umorzył, a jednocześnie zastosował wobec niego środek wychowawczy w postaci dozoru kuratora sądowego. Powód po zakończeniu leczenia w poradni neurologicznej z powodu ciężkiego urazu czaszki, a następnie w okresie od 15.X.1967 do 20.XI.1967 r. w Szpitalu Kliniki Neurologicznej (z powodu zespołu pourazowego w postaci encefalopatii pourazowej) pozostaje w stałym leczeniu (nerwica pourazowa) w Poradni Zdrowia Psychicznego.W pozwie z dnia 12.VIII.1969 r. powód wystąpił przeciwko Helenie i Józefowi małż. K., rodzicom Krzysztofa K., oraz Skarbowi Państwa (Szkoła Podstawowa nr 211) o zasądzenie solidarnie: a) kwoty 30.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę, b) kwoty 24.400 zł tytułem zwrotu kosztów "pomocy w nauce" i c) renty odszkodowawczej po 800 zł miesięcznie od 1.IX.1969 r. (wyłączając corocznie dwa miesiące szkolnych wakacji).Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo do wysokości: ad a) - 15.000 zł (skoro powód "również brał udział w bójce, a nawet w pewnym stopniu ją spowodował, uderzając K. złapaną rurką w szyję i w nogę"), ad b) - w całości i ad c) - tylko za okres do 30.VI.1971 r. (stan bowiem zdrowia powoda "może z biegiem czasu się polepszyć"), a w pozostałej części powództwo to oddalił. Według dokonanych ustaleń za szkodę odpowiadają tu zarówno rodzice małoletniego pozwanego, którzy "mają nad nim opiekę i odpowiadają za jego wychowanie i jego czyny" (art. 426 i 427 k.c.), jak i szkoła, skoro pobicie powoda miało miejsce w czasie, gdy uczniowie na polecenie wychowawczyni klasy pozostali - po zakończeniu lekcji - dla wykonania czynu społecznego, ale "wychowawczyni nie zajęła się nimi i nie przypilnowała tego, aby wykonali zleconą im czynność", brak zaś nadzoru doprowadził do bójki i pobicia powoda (art. 417 § 1 k.c.).W następstwie pobicia powód "choruje na nerwicę pourazową i ma pewne trudności w nauce". Uzasadnia to przyznanie stosownego (w wysokości 15.000 zł) zadośćuczynienia za krzywdę (art. 445 § 1 k.c.), jak również zasądzenie zwrotu kosztów udzielonej powodowi pomocy w nauce, gdyż na skutek spowodowanej pobiciem go przerwy w nauce (do stycznia 1968 r.) miał znaczne zaległości, a ponadto i trudności - ze względu na stan zdrowia - w opanowaniu materiału. Koszt tej pomocy określony na kwotę 24.400 zł, został wykazany należycie.Zasadne jest w związku z tym również żądanie renty odszkodowawczej, powód bowiem "przez pewien czas będzie potrzebował pomocy w nauce, a koszt tej pomocy, jak należy przypuszczać, nie będzie mniejszy od żądanej renty". Ponieważ jednak zachodzi możliwość polepszenia się stanu zdrowia powoda, przeto okres pobierania renty podlega ograniczeniu do 30.VI.1971 r. (art. 441 § 1 k.c.).Wyrok zaskarżyli w drodze rewizji: małż. K., zarzucając naruszenie art. 427 k.c., wypadek bowiem miał miejsce w szkole zobowiązanej do opieki nad swymi uczniami, oraz Skarb Państwa, podnosząc sprzeczność ustalenia, że pobicie powoda nastąpiło w godzinach przeznaczonych na zajęcia społeczne w szkole, z zebranym w sprawie materiałem, jak również zarzucając nadmierne wygórowanie kwot zasądzonych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.1.Rodzice, pod których władzą rodzicielską pozostaje małoletni nie ponoszący odpowiedzialności za szkodę ze względu na swój wiek (art. 426 k.c.), zobowiązani są do naprawienia wyrządzonej przez niego szkody na podstawie art. 427 k.c. Powołany przepis wprowadza domniemanie winy osób odpowiedzialnych z tytułu nadzoru. W sprawie domniemanie winy pozwanych, że nie uczynili zadość swym obowiązkom z powyższego tytułu, zostało skutecznie obalone, skoro w dacie zajścia małoletni przebywał w szkole i pozostawał pod jej opieką. Niewadliwe jest bowiem ustalenie, że pobicie powoda miało miejsce w czasie, gdy odbywały się lekcje, uczniowie zaś z klasy powoda pozostali po to, by wziąć udział w zapowiedzianych przez wychowawczynię pracach społecznych, i w oczekiwaniu na nie przebywali na szkolnym boisku. Zarzut Skarbu Państwa co do wadliwych w tym zakresie ustaleń jest nieuzasadniony, w szczególności w świetle zeznań samych uczniów oraz wychowawczyni, która nie wyłączyła możliwości zlecenia im wzięcia udziału po lekcjach w pracach społecznych.Niewyjaśnienie przyczyn pozostania w szkole po lekcjach powoda i pozostałych uczestników zajścia w postępowaniu karnym (o co w ogóle nikt nie był pytany) nie stanowi o wadliwości ustalenia kwestionowanego, ta okoliczność bowiem została po raz pierwszy wyświetlona przez sąd cywilny w ramach ustaleń faktycznego stanu sprawy.2.Podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa (z art. 417 k.c.) za szkodę stanowią określone zaniedbania jego funkcjonariuszy (z personelu pedagogicznego i administracji szkoły), a w szczególności niezabezpieczenie należytego nadzoru nad młodzieżą pozostającą w szkole po lekcjach w ramach zleconych jej zajęć, a m.in. także nad młodzieżą przebywającą na szkolnym boisku. Obowiązek należytego nadzoru obciążałby szkołę także wtedy, gdyby nie było zlecenia żadnych zajęć dodatkowych, ale szkoła byłaby czynna (odbywały się lekcje w innych klasach) i w tym czasie młodzież miała możność przebywania na szkolnym boisku, a zatem na terenie szkoły. Cały bowiem teren szkoły w czasie, gdy odbywają się zajęcia, pozostaje pod jej opieką i nadzorem, za to więc, co się na tym terenie dzieje, szkoła odpowiada. Brak możliwości należytego zorganizowania nadzoru powinien znaleźć wyraz w innych właściwych - pod kątem bezpieczeństwa młodzieży - rozwiązaniach organizacyjnych, jak np. w zamknięciu dostępu na boisko itp.3.Powód doznał szeregu obrażeń głowy, m.in. również wstrząsu mózgu, w związku z czym przebywał na leczeniu (także w szpitalu) i miał kilkumiesięczną przerwę w nauce. Z opinii biegłego lekarza wynika, że powód nadal cierpi na ciężką pourazową nerwicę. Uzasadnia to przyznanie stosownego na podstawie art. 445 § 1 k.c. zadośćuczynienia za krzywdę, którego wysokość sąd orzekający określił na kwotę 15.000 zł. W świetle okoliczności niniejszego wypadku jest to zadośćuczynienie odpowiednie, czyniące zadość utrwalonym w orzecznictwie zasadom w tym przedmiocie (m.in. umiarkowanego zadośćuczynienia - z wyjątkiem wypadków istotnie szczególnych). W tej też części rewizja Skarbu Państwa podlega oddaleniu (art. 387 k.p.c.).4.Dowolne są natomiast ustalenia co do obowiązku pozwanego zwrotu kosztów pomocy w nauce za okres od 1.XII.1967 r. (powód dopiero 20.XII.1967 r. opuścił szpital) do 1.IX.1969 r. oraz świadczeń na tę pomoc przez płacenie miesięcznej renty w okresie od 1.IX.1969 r. do 30.VI.1971 r. Przede wszystkim Sąd orzekający nie wyjaśnił, czy konieczność udzielenia powyższej pomocy (w języku polskim i rosyjskim oraz w matematyce) pozostaje w przyczynowym związku ze skutkami pobicia powoda, czy też jest ona wynikiem niedostatecznych jego zdolności do nauki, a następnie Sąd nie wyjaśnił bliższych danych dotyczących okresu i zakresu korzystania z pomocy oraz wysokości wynagrodzenia i podstaw jego ustalenia, także w okresie od 1.IX.1969 r., dla którego kwota 800 zł z tytułu renty podana została bez dostatecznego uzasadnienia.Z tych względów należało w tej części zaskarżony wyrok uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c. w związku z art. 368 pkt 3 k.p.c.).Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji.