I CR 345/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia E. Mielcarek (sprawozdawca). Sędziowie: S. Gross, K. Wojtanowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa (Prezesa Sądu Wojewódzkiego w L.) przeciwko: 1) Marii Franciszce Ł., 2) Sławomirowi Władysławowi, 3) Andrzejowi Maciejowi i 4) Marii Magdalenie rodzeństwu Ł. o zapłatę 62.336,70 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 15 kwietnia 1969 r.uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZmarły w dniu 24.V.1967 r. mąż pozwanej Marii Franciszki Ł. i ojciec pozostałych pozwanych Władysław Ł. był komornikiem Sądu Powiatowego w L. Po jego śmierci rewidenci Sądu Wojewódzkiego w Lublinie przeprowadzili kontrolę jego akt przekazanych do składnicy, obejmujących sprawy egzekucyjne załatwione w latach 1962-1965. Rewidenci ujawnili, że Władysław L. pobierał wyższe od przewidzianych taksą opłaty, nie rozliczał pozostałości zaliczek oraz nie przekazywał wierzycielom wszystkich wyegzekwowanych sum, w następstwie czego, jak ustalili rewidenci, wyrządził szkodę:a) Skarbowi Państwa w kwocie - 3.442,95 złb) jednostkom gospodarki uspołecznionej - 19.395,09 złc) osobom prywatnym - 39.498,66 złRazem w sumie 62.336,70 złSumy tej Skarb Państwa dochodzi solidarnie od pozwanych, będących spadkobiercami zmarłego komornika.Pozwani uznali powództwo co do kwoty pod a) wymienionej i Sąd Wojewódzki co do tej kwoty je uwzględnił. Natomiast co do pozostałych kwot Sąd oddalił powództwo, powołując się na orzeczenie SN z dnia 13.I.1962 r. 2 CR 1116/60 (OSPiKA 1963, poz. 65), według którego samo powstanie na zasadzie art. 528 d.k.p.c. odpowiedzialności Skarbu Państwa wobec osób, na których szkodę komornik przywłaszczył sobie sumy wyegzekwowane, nie uzasadnia zasądzenia tych sum od komornika na rzecz Skarbu Państwa, dopóki Skarb Państwa nie wyrówna szkody poszkodowanym. W rozpoznawanej sprawie powód nie zwrócił poszkodowanym wierzycielom reszty nie wykorzystanych zaliczek i wyegzekwowanych dla nich kwot; wierzyciele ci zresztą, jak to ustalił Sąd Wojewódzki, nie zgłosili w tym względzie żądań, co może być usprawiedliwione tym, że w grę wchodzą drobne kwoty. Zresztą co do dwóch wypadków pozwani wykazali, że zmarły przekazał wszystko wierzycielom, aczkolwiek nie wynikało to z właściwych akt egzekucyjnych.Powyższy wyrok w części oddalającej powództwo zaskarżył powód.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Przepis art. 769 k.p.c., będący odpowiednikiem art. 528 d.k.p.c., normuje deliktową odpowiedzialność komornika wobec uczestników postępowania egzekucyjnego i solidarną z nim z tego tytułu odpowiedzialność Skarbu Państwa. Natomiast przepis ten nie unormował odpowiedzialności cywilnej komornika wobec Skarbu Państwa, którego komornik jest pracownikiem. Dlatego też ta ostatnia odpowiedzialność przewidziana zresztą w art. 67 ustawy z dnia 17.II.1922 r. o państwowej służbie cywilnej (Dz. U. z 1949 r. Nr 11, poz. 72), stosującej się do komorników z mocy § 5 rozp. Ministra Sprawiedliwości z dnia 31.XII.1960 r. o komornikach (Dz. U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66), opiera się na przepisach prawa cywilnego, a zatem - w zależności od konkretnego stanu rodzącego odpowiedzialność - na przepisach art. 415 lub 471 k.c.Cywilnoprawny charakter roszczeń Skarbu Państwa wobec jego pracowników został przesądzony uchwałą Całej Izby Cywilnej SN z dnia 24.I.1959 r. I CO 27/58 (OSN 1960 r., poz. 2). Nie można zatem zgodzić się z wykładnią, opierającą się na wniosku z przeciwieństwa wypływającego z art. 769 k.p.c., żeby komornik ponosił cywilną odpowiedzialność wobec Skarbu Państwa tylko wtedy, gdy Skarb Państwa wyrównał szkody poszkodowanego przez komornika uczestnikom postępowania egzekucyjnego. Wykładnia taka ograniczałaby odpowiedzialność komornika do odpowiedzialności regresowej z art. 441 § 3 k.c., do takiego jednak ograniczenia brak podstawy, którą musiałby stanowić konkretny przepis, a tego ostatniego brak.Odpowiedzialność komornika sądowego wobec Skarbu Państwa z art. 415 k.c. zależy od szkody wyrządzonej Skarbowi Państwa, a z art. 471 k.c. - ponadto od jej związku z wykonywaniem powierzonej komornikowi funkcji. Otóż Sąd Wojewódzki w stosunku do kwot wymienionych wyżej pod b) i c) ocenił, że nie stanowią one uszczerbku Skarbu Państwa, natomiast stanowią uszczerbek dłużników lub wierzycieli, przeciwko którym lub na rzecz których komornik prowadził egzekucje. Stanowisko to, oparte na wymienionym wyżej wyroku SN z dnia 13.I.1962 r., trafnie zakwestionował powód.Jak już nadmieniono, komornik jest pracownikiem państwowym (§ 1 rozp. Min. Sprawiedliwości z dnia 31.XII.1960 r. o komornikach), i to mianowanym (§ 28 wym. rozp.). Jest on państwowym organem, któremu ustawowo powierzono wykonywanie czynności egzekucji sądowej (art. 758, 759 i 761 § 1 k.p.c.). Czynności te komornik wykonuje w imieniu Państwa, a nie wierzyciela, który wniósł o wszczęcie egzekucji. Właśnie dlatego Skarb Państwa, a nie wierzyciel odpowiada zgodnie z art. 769 § 2 wraz z komornikiem za szkody przez niego wyrządzone przy prowadzeniu egzekucji. Pieniądze zatem, które komornik przyjął od wierzyciela tytułem opłaty za czynności i na pokrycie swoich wydatków (§ 2 rozp. Min. Spraw. z dnia 31.V.1958 r. o taksie za czynności komorników - Dz. U. Nr 43, poz. 166) przyjął jako organ Państwa dla Państwa, z wyjątkiem jedynie 40% opłat, które "komornik zatrzymuje dla siebie" na pokrycie osobowych i rzeczowych kosztów utrzymania swego biura (§ 36 rozp. o komornikach). Tak samo jako organ Państwa, choć w interesie egzekwujących wierzycieli, komornik ściąga od dłużników egzekwowane należności. Te pieniężne należności z chwilą ich wyegzekwowania stają się własnością Państwa, zwłaszcza że zanim je otrzyma dany wierzyciel, ulegają pomieszaniu z innymi pieniędzmi wyegzekwowanymi dla innych wierzycieli, a kwoty np. wpłacone przez dłużników wierzytelności na konto komornika w PKO znajdują tylko odbicie w stanie tego konta (art. 726 i 728 § 1 k.c.). W odniesieniu zatem do tych wszystkich kwot komornik występuje jako chwilowy depozytariusz nieprawidłowy - oczywiście w imieniu Państwa. A ponieważ przy depozycie nieprawidłowym złożone pieniądze stają się własnością przechowawcy (art. 845 k.c.), przeto kwoty, które komornik wyegzekwował, stanowią również z tego tytułu własność Skarbu Państwa (czemu nie przeczy obowiązek Skarbu Państwa wypłacenia ich wierzycielom). Rację więc ma powód, gdy twierdzi, że konto komornika w PKO "nie jest prywatną jego własnością". Jeżeli więc komornik wyegzekwowanych kwot w całości nie przekaże wierzycielowi lub nadwyżki powstałej po zaspokojeniu wierzyciela nie zwróci dłużnikowi, to wyrządza tym czynem szkodę Skarbowi Państwa, a nie tylko wierzycielowi lub dłużnikowi.Gdyby uznać, że przy powyższych czynnościach komornik występuje jako cywilny przechowawca pieniędzy (czyli nie jako organ Państwa), to również i wtedy, przez zatrzymanie dla siebie nadwyżek, wyrządza szkodę Skarbowi Państwa. Stosownie bowiem do rozp. Min. Sprawiedliwości z dnia 26.X.1962 r. w sprawie czynności komorników (Dz. U. Nr 58, poz. 284) komornik powinien otrzymane pieniądze niezwłocznie wydać, komu należy, lub złożyć do depozytu sądowego (§ 89); również do depozytu sądowego powinien złożyć sumy nie doręczone zainteresowanym lub przez nich zwrócone (§ 92). Złożone do depozytu pieniądze mogą być wydane tylko osobom uprawnionym, które komornik wymienia w wykazie deponowanych sum, a gdy osoby uprawnione w ciągu 2 lat nie zgłoszą się po nie, pieniądze te zostają, zgodnie z § 89 zarządzenia Min. Sprawiedliwości z dnia 31.I.1953 r. o kasach i rachunkowości w sądach, przelane na rachunek dochodów budżetowych. Tym samym więc sumy te - przy założeniu, że nie stanowiły jeszcze własności Państwa - stają się wtedy tą własnością. Udaremnienie tego skutku stanowi wyrządzenie Państwu szkody.Z tych względów Sąd Najwyższy w składzie sądzącym niniejszą sprawę nie mógł podzielić poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu z dnia 13.I.1962 r., na którym się oparł Sąd Wojewódzki, i uznał, że Sąd Wojewódzki naruszył przepis art. 769 k.p.c. przez jego mylną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Dlatego też Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję powoda i zgodnie z wnioskiem tej rewizji orzekł stosownie do art. 388 § 1 k.p.c.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy umożliwić pozwanym wykazanie, że ich spadkodawca nie wyrządził powodowi szkody bądź że rozmiary szkody są mniejsze od przytoczonych przez powoda. Jak ustalił Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego wyroku, pozwani w odniesieniu do dwóch wypadków wykazali to. Wypadki te zarówno Sąd jak i pozwani potraktowali jako przykłady. Tymczasem w rozważanej sprawie z powództwa opartego na nienależytym pełnieniu funkcji komornika, czyli na podstawie art. 471 k.c. (lub z art. 239 k.z., jeśli chodzi o czas sprzed wejścia w życie k.c.), do zwolnienia się od odpowiedzialności majątkowej przewidzianej w tych przepisach nie wystarczy przykładowe, lecz wymagane jest ścisłe wykazanie, że w żadnej ze spraw egzekucyjnych wymienionych przez rewidentów powoda Skarb Państwa nie poniósł szkody w związku z naruszeniem przez spadkodawcę pozwanych wymienionych wyżej przepisów dotyczących komorników sądowych.