I CO 27/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: B. Dobrzański. W. Święcicki, S. Kałamajski, Z. Wiszniewski, J. Kamiński, Z. Wasilkowska, K. Kwapiszewski, J. Pawlak. J. Szczerski, H. Dąbrowski, M. Piekarski, F. Błahuta, K. Lipiński, T. Byliński, Z. Masłowski, J. Ignatowicz, A. Meszorer, J. Majorowicz, W. Formański, L. Konic, Z. Warman (sprawozdawca), J. Krzyżanowski (współsprawozdawa), W. Bendetson, B. Łybkowski, M. Kenigsberg, S. Breyer, S. Rejman, J. Pietrzykowski, F. Szczepański, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Generalnej Prokuratury L. Karłowskiego rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 października 1958 r. L. dz. N.S. 186/38/II.o wyjaśnienie treści zawartego w art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. pojęcia "spraw ze stosunku pracy", a w szczególności o wyjaśnienie, czy w ramach tego pojęcia mieszczą się sprawy o odszkodowanie z tytułu tzw. manka.Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę:"Sprawami ze stosunku pracy w rozumieniu art. XLV § 3 przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego są:1) sprawy z powództwa pracownika lub pracodawcy o roszczenia wynikające z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy o pracę (m. in. o odszkodowania za manko) oraz sprawy o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku pracy, nieistnienia roszczeń z tego stosunku, o przywrócenie do pracy itd.,2) sprawy z powództwa spółdzielni pracy lub jej członka o roszczenia ze spółdzielczego stosunku pracy oraz o ustalenie istnienia bądź nieistnienia tego stosunku lub praw zeń wynikających,3) sprawy z powództwa o odszkodowanie przypadające od nie pozostających w cywilnoprawnym stosunku pracy osób pełniących funkcje na podstawie mianowania lub z wyboru oraz sprawy z powództwa tych osób o ustalenie nieistnienia lub wysokości roszczeń odszkodowawczych."Uzasadnienie faktyczneUdział czynnika obywatelskiego w wymiarze sprawiedliwości stanowił i stanowi szczególny wyraz oparcia ustroju państwa na zasadach demokratycznych. Instytucja sądów ławniczych, powołana już w początkowym stadium organizacji sądownictwa polskiego w 1917 r. i działająca w okresie międzywojennym, zostaje w Państwie Ludowym wprowadzona do wymiaru sprawiedliwości w coraz szerszej mierze, przede wszystkim w postępowaniu karnym. Wreszcie ustawa z dnia 27 kwietnia 1949 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 237) wprowadza do prawa o ustroju sądów powszechnych zasadę, że sądy te orzekają z udziałem ławników. Zasada ta, na razie jeszcze niezupełna ("w wypadkach wskazanych w ustawach"), nie ma jednak zastosowania do spraw cywilnych. Dopiero ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 347), zmieniając odpowiednio redakcję przepisu, wprowadza generalnie udział ławników w rozpoznawaniu spraw przez sądy powszechne, z tym zastrzeżeniem, że ogranicza go do postępowania w pierwszej instancji, i to "jeżeli ustawa inaczej nie stanowi" (art. 7 § 1 jednolitego tekstu prawa o ustroju sądów powszechnych - Dz. U. z 1950 r. Nr 39, poz. 360).Jednocześnie jednak ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 38. poz. 349) nadaje nowe brzmienie artykułowi XLV1 przepisów wprowadzających k.p.c., upoważniając na okres przejściowy (przedłużony następnie do końca 1954 r. przez dekret z dnia 23 kwietnia 1953 r. - Dz. U. Nr 23, poz. 90) prezesa sądu powiatowego do zarządzenia rozpoznania przez jednego sędziego każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu. Tyczy się to jedynie spraw rozpoznawanych w trybie procesu cywilnego, ponieważ w postępowaniu niespornym taż ustawa przez wprowadzenie nowego art. 471 k.p.n. wskazała w sposób enumeratywny, jakie sprawy w tym postępowaniu ulegają rozpoznaniu z udziałem ławników.Zasada rozpoznawania i rozstrzygania spraw w sądach z udziałem ławników ludowych, jako jedna z podstawowych cech ustrojowych państw demokracji ludowej, zostaje podniesiona do godności normy konstytucyjnej i znajduje wyraz w art. 49 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 232). Konstytucyjny ten przepis dopuszcza jednak wyjątki w wypadkach określonych w ustawie.Spośród ogółu spraw cywilnych spory ze stosunku pracy konsekwentnie poddawane były w ustawodawstwie polskim rozpoznawaniu organów, w których skład wchodzili ławnicy. Przede wszystkim sądami ławniczymi były sądy pracy, działające uprzednio na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 350), a następnie rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. (Dz. U. Nr 95, poz. 854 z późniejszymi zmianami, zwłaszcza ze zmianą wprowadzoną przez dekret z dnia 24 września 1947 r. - Dz. U. Nr 61, poz. 339 - rozszerzającej właściwość sądów pracy na wszystkie sporne sprawy cywilne bez względu na wartość przedmiotu sporu). Szczególne sądownictwo pracy uległo zniesieniu przez dekret z dnia 26 października 1950 r. o przekazaniu sądom powszechnym spraw w zakresie sądownictwa pracy (Dz. U. Nr 49, poz. 446) dopiero z dniem 1 stycznia 1951 r., w związku z wprowadzeniem ławników do rozpoznawania wszystkich cywilnych spraw spornych.Również dekret z dnia 24 lutego 1954 r. o zakładowych komisjach rozjemczych (Dz. U. Nr 10, poz. 35) powierza rozpoznawanie niektórych kategorii sporów wynikających ze stosunku pracy w przedsiębiorstwach uspołecznionych komisjom rozjemczym składającym się wyłącznie z pracowników tych przedsiębiorstw.Tak więc i przed wejściem w życie ustawy z dnia 28 marca 1958 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 18, poz. 75), której art. 2 wprowadził rozważany przepis, "spory ze stosunku pracy" należące do właściwości sądów powszechnych podlegały z reguły rozpoznaniu w składzie ławniczym.Jeżeli zatem również i obecnie w myśl art. XLV § 3 przepisów wprowadzających k.p.c. rozpoznanie sprawy ze stosunku pracy nie może nastąpić przez jednego sędziego nawet w drodze wyjątku, dopuszczalnego w innych sprawach spornych (poza sprawami ze stosunków rodzinnych) na zarządzenie prezesa sądu powiatowego - dla wyjaśnienia zakresu tego rodzaju spraw pożądane jest przypomnienie dotychczasowej praktyki.Należy jednak mieć na względzie, że - choć byłoby to niewątpliwie pożądane i postulowane - obowiązujące ustawodawstwo nie stosuje konsekwentnie terminologii prawniczej i ta sama nazwa nie zawsze oznacza tę samą treść. Poszczególne akty ustawodawcze operują terminami o specjalnym zakresie pojęciowym przydatnym dla normowanego przedmiotu, co niejednokrotnie zostaje wyraźnie zaznaczone na wstępie tego aktu.Dlatego też jeśli chodzi o użyty w omawianym przepisie termin "stosunek pracy", nie mający zresztą pod względem materialnoprawnym charakteru jednoznacznego i niewątpliwego, to powinien on być rozumiany i interpretowany głównie w takim kontekście, w jakim został zastosowany.Kodeks postępowania cywilnego zawiera liczne dyspozycje wyraźnie dotyczące zagadnień procesowych w sprawach lub przedmiotach związanych ze stosunkiem pracy. W niektórych przepisach k.p.c. jest mowa o "należności za pracę" lub o "należności pracownika" (np. w art. 341 § 1, 343, 798, 811, 814, 816 k.p.c.), w innych - o "roszczeniu ze stosunku pracy" (np. w art. 301, 209 § 3, 329 § 2 pkt 2, 380 § 2 k.p.c.).Wyczerpującego wyjaśnienia istoty i zakresu pojęcia "roszczenie ze stosunku pracy" w rozumieniu art. 301 k.p.c. udzielił już Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały Całej Izby Cywilnej z dnia 19 marca 1955 r. Nr 1 CO 8/55 (OSN, zeszyt I z 1956 r., poz. 1).Wyjaśniony przez tę uchwałę art. 301 k.p.c. dotyczy jednak tylko "roszczeń ze stosunku pracy", natomiast w art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. jest mowa o "sprawach ze stosunku pracy".Według powszechnie w nauce prawa i praktyce sądowej przyjętego poglądu "stosunek pracy" obejmuje całokształt wzajemnych praw i obowiązków pracownika i pracodawcy. Niewątpliwie więc "stosunek pracy" jest pojęciem szerszym i bardziej ogólnym od pojęcia "umowy o pracę". Skóro więc w cytowanej uchwale podkreślono, że ze szczególnego uprawnienia co do właściwości przemiennej, o jakiej mowa w art. 301 k.p.c., może korzystać tylko strona dochodząca swego prawa ze stosunku pracy, to w ogólnym pojęciu "spraw ze stosunku pracy" mieścić się będzie nie tylko dochodzenie materialnoprawnego uprawnienia wypływającego z tego stosunku, lecz również sprawa wszczęta na skutek powództwa o ustalenie stosunku prawnego lub ustalenie prawa (art. 3 k.p.c.), a także sprawa wszczęta przez wniesienie powództwa "kierunku przeciwnego", negującego w całości lub części prawo strony pozwanej.Tak więc "sprawą ze stosunku pracy" będzie każda sprawa cywilna wszczęta przez wniesienie pozwu opartego na podstawie faktycznej wskazującej na istnienie między stronami stosunku pracy oraz pozwu o ustalenie nieistnienia stosunku pracy lub związanego z takim stosunkiem prawa.Jak zwykle, momentem decydującym o tym, czy żądanie sprecyzowane w rozpoczynającym sprawę pozwie wypływa "ze stosunku pracy", jest materialnoprawna ocena faktycznej podstawy powództwa. Pogląd prawny powoda w tym przedmiocie, nie stanowiący zresztą koniecznego elementu pozwu (art. 200 k.p.c.), nie ma przy tym dla sądu mocy wiążącej.Ze względu na znaczenie pracy w Państwie Ludowym, podkreślone w Konstytucji PRL, a także w cytowanych przepisach procesowych, sprawy "ze stosunku pracy" są sprawami dużej wagi społecznej. Orzecznictwo Sądu Najwyższego dopatruje się stale interesu Państwa Ludowego w prawidłowym uregulowaniu i rozstrzygnięciu sporów ze stosunku pracy, zwłaszcza w związku z rozpoznawaniem rewizji nadzwyczajnych wniesionych po terminie wskazanym w art. 396 § 1 k.p.c. Duże znaczenie społeczne tych spraw było momentem decydującym o pozostawieniu ich rozpoznawania składowi ławniczemu, co wyraźnie zostało podkreślone zarówno w uzasadnieniu przedstawionego Sejmowi przez Radę Ministrów w dniu 8 lutego 1958 r. projektu ustawy (druk sejmowy nr 116), jak i w toku dyskusji sejmowej.Nie można jednak pomijać, że art. 2 ustawy z dnia 28 marca 1958 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 18, poz. 75) stanowi wyraz intencji ustawodawcy znacznego zwężenia zakresu spraw cywilnych, których rozpoznawanie w składzie ławniczym jest obligatoryjne. Na taką intencję "przekazywania w sądach powiatowych spraw prostych o mniejszym znaczeniu społecznym do rozpoznania przez jednego sędziego" wskazuje zresztą wyraźnie również cytowane uzasadnienie wniosku ustawodawczego, jak i dyskusja sejmowa, a także jednoczesne wprowadzenie analogicznych zmian przez ustawę z dnia 28 marca 1958 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. Nr 18, poz. 76).Potrzeba uproszczenia i usprawnienia postępowania sądowego stanowiła zatem wzgląd praktyczny, decydujący o dopuszczeniu rozpoznawania "każdej" z reguły sprawy w sądzie powiatowym przez jednego sędziego. Dlatego też zakres spraw, których to nie dotyczy, nie może ulegać nie usprawiedliwionemu rozszerzeniu.Przechodząc do bliższego ustalania zakresu spraw "ze stosunku pracy", należy przede wszystkim stwierdzić, że obowiązujące przepisy prawne pozwalają wyodrębnić trzy grupy tych stosunków: "pracownicze" stosunki pracy, normowane wyłącznie przez prawo cywilne, "spółdzielcze" stosunki pracy, normowane także przez tzw. prawo spółdzielcze, oraz nie mające charakteru cywilnoprawnego stosunki pracy, których dotyczą przepisy prawa administracyjnego.I.Do pierwszej, najliczniejszej kategorii spraw będą należeć spory z "pracowniczego" stosunku pracy unormowanego głównie przez przepisy dotyczące umowy o pracę. Wchodzą więc tu w grę zarówno przepisy ogólne zawarte w art. 441-476 kodeksu zobowiązań, jak i przepisy o umowie o pracę szczególnych kategorii pracowników, w tym również rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323), rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników (Dz. U. Nr 35, poz. 324), art. 9 dekretu z dnia 14 maja 1946 r. o tymczasowym unormowaniu stosunku służbowego funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 22, poz. 139), ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o rozciągnięciu mocy obowiązującej ogólnych przepisów ustawodawstwa pracy na robotników portowych (Dz. U. Nr 13, poz. 124) ustawa z dnia 28 kwietnia 1952 r. o pracy na polskich morskich statkach handlowych w żegludze międzynarodowej (Dz. U. Nr 25, poz. 171 z późniejszymi zmianami), dekret z dnia 21 kwietnia 1954 r. o niektórych prawach i obowiązkach pracowników kolejowych (Dz. U. Nr 16, poz. 59 z późniejszymi zmianami), dekret z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11). art. 6 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli (Dz. U. Nr 12, poz. 63), art. 9-10 ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczeniu do określonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz. U. Nr 45, poz. 226), art. 131 i 149 ustawy z dnia 5 listopada 1958 r. o szkołach wyższych (Dz. U. Nr 68, poz. 336) i inne.Należy mieć na uwadze, że oczywiście stosunek pracy może być nawiązany nie tylko przez zawarcie umowy o pracę. W szczególności stosunek taki może powstać jako skutek decyzji administracyjnej, a więc np. przez powołanie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego oraz jego zastępców w trybie art. 15 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 49, poz. 439); podobnie - przez powołanie dyrektora banku państwowego i jego zastępców w trybie art. 8 dekretu z dnia 25 października 1948 r. o reformie bankowej (Dz. U. z 1951 r. Nr 36, poz. 279) oraz powołanie prezesa Narodowego Banku Polskiego, wiceprezesów i członków zarządu tego Banku w trybie art. 6 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o Narodowym Banku Polskim (Dz. U. Nr 72, poz. 356), a także przez skierowanie inwalidy do zakładu pracy w trybie art. 26 dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98).Szczególnym rodzajem roszczeń wynikających z umowy o pracę są roszczenia o wynagrodzenie szkody spowodowanej przez pracownika. Do tego rodzaju roszczeń należą również roszczenia o pokrycie tzw. manka. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ustalony został pogląd, że nawet jeśli czyn pracownika, powodujący powstanie szkody, jest zarazem czynem niedozwolonym, to roszczenie o odszkodowanie może być oparte zarówno na art. 134, jak i na art. 239 kodeksu zobowiązań (uchwała składu 7 sędziów z dnia 30.X.-15.XI.1954 r. Nr 1 CO 47/54, OSN, zeszyt III z 1955 r., poz. 51, potwierdzona w tym przedmiocie przez uchwałę Całej Izby Cywilnej z dnia 26.X.1956 r. Nr 1 CO 31/58, OSN, zeszyt I z 1958 r., poz. 1). Ze względu przeto na tego rodzaju "zbieg podstaw odpowiedzialności" sprawy mankowe powinny podlegać rozpoznaniu przez ławniczy skład sądu. Ma tu również odpowiednie zastosowanie wyjaśnienie udzielone przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 marca 1955 r. (OSN, zeszyt I z 1956 r., poz. 1) co do charakteru prawnego takiego roszczenia o odszkodowanie.Jak już zostało wyżej zaznaczone, do zakresu spraw "ze stosunku pracy" zaliczyć należy sprawy o roszczenia nie tylko bezpośrednio wynikające z samej umowy o pracę, ale również przysługujące na podstawie szczególnych przepisów prawa pracy. Tu należy zaliczyć roszczenia pracownika oparte na przepisach ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu (Dz. U. z 1933 r. Nr 94, poz. 734 - z późniejszymi zmianami), ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu (Dz. U. z 1949 r. Nr 47, poz. 365 - z późniejszymi zmianami), ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. o pracy młodocianych i kobiet (Dz. U. Nr 65, poz. 636 - z późniejszymi zmianami), art. 76 i 77 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz. U. Nr 6, poz. 46 - z późniejszymi zmianami), art. 3 i 4 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o szczególnych uprawnieniach i ulgach dla żołnierzy zasadniczej służby wojskowej i ich rodzin (Dz. U. z 1954 r. Nr 55, poz. 277) i inne.Do tej grupy spraw "ze stosunku pracy" należeć również będą sprawy dotyczące roszczeń pracodawcy o zwrot nie rozliczonych zaliczek na koszty i wydatki dokonywane przez pracownika na rachunek pracodawcy oraz sprawy o wydanie lokalu mieszkalnego, jeśli chodzi o mieszkanie służbowe sensu stricto, tj. mieszkanie zajmowane nieodpłatnie na podstawie umowy o prace w ścisłym związku z pełnionymi czynnościami i nie będące przed-miotem umowy najmu (nie dotyczy więc to mieszkań "służbowych" w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 czerwca 1952 r. w sprawie mieszkań służbowych i zakładowych - Dz. U. Nr 29, poz. 196).Zgodnie z tym, co zostało wyżej powiedziane o zamiarze ustawodawcy przekazania spraw w sądzie powiatowym rozpoznaniu przez jednego sędziego, nie można w sposób dowolny rozszerzać zakresu spraw "ze stosunku pracy" na sprawy dotyczące roszczeń mogących wprawdzie pozostawać w pewnym logicznym związku z wykonywaniem pracy, lecz których podstawą faktyczna nie jest stosunek pracy jako taki, pomimo, że będą się one toczyć również między stronami tego stosunku.Przykładem tego rodzaju spraw nie będących sprawami "ze stosunku pracy" będą zatem sprawy z powództwa pracownika przeciwko zakładowi pracy o wynagrodzenie szkód, o jakich mowa w art. 24 i 25 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97), zgodnie bowiem z ustalonym orzecznictwem odpowiedzialność pracodawcy w tych sprawach oparta jest na zasadzie odpowiedzialności za spowodowanie szkody przez popełnienie czynu niedozwolonego. Do spraw "ze stosunku pracy" nie będą należeć również sprawy o odszkodowanie za rzeczy osobiste pracownika zaginione w zakładzie pracy, a także sprawy z powództwa pracodawcy o zwrot tzw. "sort mundurowych" lub ich równowartości.Jest oczywiste, że do omawianego zakresu spraw nie należą również sprawy o roszczenia zgłaszane przez osoby trzecie, choćby wynikały z uprawnień przewidzianych przez prawo pracy, jak np. roszczenia rodziny zmarłego pracownika o odprawę pośmiertną itp.Do kategorii spraw ze stosunku pracy nie będą również należały sprawy wynikające z innych wiążących strony umów, choćby ich przedmiotem było także wykonywanie "pracy" w zwykłym, potocznym tego słowa znaczeniu. Chodzi tu o wszelkiego rodzaju umowy o dzieło, umowy zlecenia i inne umowy o świadczenie usług, a w szczególności umowy o charakterze handlowym zawierane z agentami, komisantami, akwizytorami, przedstawicielami handlowymi itp. Nie mają więc charakteru "stosunku pracy" stosunki prawne oparte na umowach o tzw. dodatkowe prace zlecone (o ile nie są to wyraźne umowy o prace), a także stosunki prawne związane z działalnością zarządców i likwidatorów, jeśli nie zawarto z nimi umów o pracę (por. uchwałę Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1953 r. C. Prez. 44/53 - OSN, zeszyt IV z 1953 r., poz. 94).Sprawy ze stosunku pracy, o jakich mowa, powinny być rozpoznawane w sądzie powiatowym z udziałem ławników, jeżeli w ogóle podlegają rozpoznaniu w drodze sądowej (art. 2 k.p.c.). Należy więc w tym względzie mieć na uwadze zwłaszcza dekret z dnia 24 lutego 1954 r. o zakładowych komisjach rozjemczych (Dz. U. Nr 10, poz. 35) oraz przepisy wydane na jego podstawie, a także przepisy szczególne, jak np. rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 28 czerwca 1955 r. w sprawie przymusowego ściągania niektórych należności państwowych (Dz. U. Nr 32, poz. 193), jeżeliby chodziło o wskazane w § 1 pkt 3 tego rozporządzenia należności z tytułu podlegających zwrotowi stypendiów i kosztów szkolenia, przypadające od pracownika na rzecz pracodawcy.II.W drugiej kategorii "spraw ze stosunku pracy" znaleźć się powinny sprawy wynikające ze spółdzielczego stosunku pracy. Według poglądu ustalonego w ostatnich latach w nauce prawa, piśmiennictwie prawniczym i jurysprudencji tego rodzaju stosunek prawny, nie podlegający wprawdzie wszystkim normom "powszechnego" prawa pracy, a regulowany przeważnie przepisami prawa spółdzielczego oraz postanowieniami statutowymi, stanowi jedną z postaci socjalistycznego stosunku pracy (por. OSN: zeszyt II z 1955 r., poz. 21 oraz zeszyt IV z 1957 r., poz. 92).Sprawy tej kategorii obejmują wszelkie podlegające rozpoznaniu w drodze procesu cywilnego spory pomiędzy spółdzielniami pracy a ich członkami, nie wyłączając powództw o uchylenie (unieważnienie) uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni przewidzianych przez art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach (Dz. U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232), jeżeli ze względu na majątkowy charakter roszczenia i wartość przedmiotu sporu sąd powiatowy będzie rzeczowo właściwy.III.Wreszcie ostatnią odrębną kategorią spraw "ze stosunku pracy" będą podlegające rozpoznaniu przez sądy powszechne sprawy osób nie pozostających w cywilnoprawnym stosunku zatrudnienia.Mogą to być sprawy funkcjonariuszy państwowych oraz pozostających w stosunku służbowym pracowników niektórych przedsiębiorstw państwowych ("Polskie Koleje Państwowe", "Polska Poczta, Telegraf i Telefon", "Lasy Państwowe") a także osób sprawujących funkcje publiczne z wyboru.Przedmiotem tego rodzaju spraw może być jedynie odpowiedzialność tych osób za spowodowanie szkód, i to zarówno dochodzenie roszczeń o odszkodowanie (jeżeli nie jest przewidziana w tym celu droga administracyjna), jak i obrona przed takimi roszczeniami.Cywilnoprawny charakter roszczeń Państwa o wyrównanie szkód wynikłych ze sprawowania obowiązków służbowych przez funkcjonariuszy państwowych wynika ze wskazań zawartych w art. 67 i 72 ustawy z dnia 17 lutego 1922 r. o państwowej służbie cywilnej (Dz. U. z 1949 r. Nr 11, poz. 72), a także z ogólnej zasady wskazanej w art. 239 k.z. Były Najwyższy Trybunał Administracyjny uznawał konsekwentnie, że dochodzenie tego rodzaju szkód może mieć miejsce tylko w drodze postępowania przed sądami powszechnymi. Również i obecnie taka droga dochodzenia szkód nie budziła i nie budzi wątpliwości zarówno pod rządem art. 21 nie obowiązującej już ustawy z dnia 22 listopada 1952 r. o kontroli państwowej (Dz. U. Nr 47, poz. 316), jak i pod rządem ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (Dz. U. Nr 61, poz. 330), zwłaszcza w świetle § 41 ust. 6 przepisów o trybie przeprowadzania czynności kontrolnych przez Najwyższą Izbę Kontroli, stanowiących załącznik do uchwały Rady Państwa z dnia 20 listopada 1958 r. (Monitor Polski Nr 95, poz. 516).Również art. 9 ust. 4 w związku z art. 18 i 19 dekretu z dnia 5 października 1955 r. o odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej (Dz. U. Nr 40, poz. 247) przewiduje możliwość skierowania na drogę sądową sprawy o odszkodowanie przypadające od pracowników cywilnych zatrudnionych w jednostkach wojskowych, funkcjonariuszy i pracowników organów bezpieczeństwa publicznego, pracowników cywilnych wojsk wewnętrznych oraz funkcjonariuszy i pracowników Milicji Obywatelskiej i Służby Więziennej.W sposób analogiczny do odpowiedzialności mianowanych pracowników państwowych kształtuje się również odpowiedzialność osób sprawujących z wyboru funkcje w organach administracji państwowej. Wynika to wyraźnie zarówno z podobnego ich traktowania przez ustawę z dnia 4 lutego 1949 r. o uposażeniu pracowników państwowych i samorządowych oraz przewodniczących organów wykonawczych gmin miejskich i wiejskich (Dz. U. Nr 7, poz. 39 - z korekturą wynikającą z późniejszych zmian ustrojowych), jak i z przepisów wydanych na podstawie ustawy z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (Dz. U. Nr 5, poz. 16), a w szczególności z przepisu § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1958 r. w sprawie praw i obowiązków członków prezydiów rad narodowych (Dz. U. Nr 48, poz. 236), stanowiącego, że "o ile przepisy niniejszego rozporządzenia nie stanowią inaczej, do stale urzędujących członków prezydiów rad narodowych w zakresie praw i obowiązków mają odpowiednie zastosowanie przepisy odnoszące się do pracowników państwowych mianowanych, podlegających przepisom o pracownikach administracji państwowej".Do omawianej kategorii spraw zaliczyć także należy sprawy z powództwa pracownika, pozostającego w stosunku służbowym, o ustalenie, że roszczenie o odszkodowanie nie istnieje w stosunku do niego w całości lub w części - w wypadkach, gdy szczególne przepisy prawa powództwo takie dopuszczają bądź go nie wyłączają (art. 2 i 3 k.p.c.). Przepisami takimi są np. § 62 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 stycznia 1934 r. o stosunku służbowym pracowników państwowego przedsiębiorstwa "Polska Poczta, Telegraf i Telefon" (Dz. U. Nr 4, poz. 23), oraz § 39 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 listopada 1945 r. o służbie w przedsiębiorstwie "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 52, poz. 299 - z późniejszymi zmianami).Rozpoznanie sprawy "ze stosunku pracy" przez jednego sędziego bez udziału ławników - poza wypadkami wskazanymi w art. XLV § 1 przep. wprow. k.p.c. - powoduje nieważność postępowania, o jakiej mowa w art. 371 § 1 pkt 2 i § 2 pkt 4 k.p.c. Jak to już bowiem podkreślił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 30 września 1954 r. Nr 1 CR 1304/54, "naruszenie zasady orzekania z udziałem ławników stanowi naruszenie interesu Państwa Ludowego i powoduje nieważność postępowania".Natomiast w myśl art. XLV § 2 przep. wprow. k.p.c. nie ma przeszkód, aby prezes sądu zarządził rozpoznanie sprawy nawet "ze stosunku pracy" w składzie trzech sędziów.