III PZP 51/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Brzeziński (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Bała, S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, H. Chilmon, w sprawie z powództwa Kopalni Soli (...) w B. przeciwko Ludwikowi A. o zwrot pożyczki na zagospodarowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 28 października 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. XII przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego ma zastosowanie do spraw związanych ze stosunkiem pracy a nie będącymi sprawami ze stosunku pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.?"podjął następującą uchwałę:Z mocy art. XII przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego prezes sądu rejonowego nie może zarządzić rozpoznania przez jednego sędziego sprawy z powództwa zakładu pracy przeciwko byłemu pracownikowi o zwrot "pożyczki na zagospodarowanie" udzielonej temu pracownikowi w czasie trwania stosunku pracy i w związku z tym stosunkiem. Uzasadnienie faktyczneWbrew zarządzeniu Prezesa Sądu o rozpoznaniu sprawy przez jednego sędziego Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Bochni rozpoznał niniejszą sprawę w składzie ławniczym i wyrokiem z dnia 21 lipca 1987 r. oddalił z przyczyn merytorycznych powództwo powodowej Kopalni przeciwko byłemu pracownikowi tej Kopalni o zwrot kwoty 100.000 zł udzielonej pozwanemu przez Kopalnię w czasie, gdy strony związane były umową o pracę tytułem "pożyczki na zagospodarowanie".W związku z rewizją Kopalni, Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 28 października 1987 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytanie, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W uchwale pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 29/30 września 1966 r. III PZP 28/66, zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej, dotyczące stosowania art. 459, 467, 468, 470-473 i 476 kodeksu postępowania cywilnego (OSNCP 1967, z. 1, poz. 1) Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że istnieje potrzeba szerokiej wykładni pojęcia "sprawy ze stosunku pracy". W stanowiącej zaś zasadę prawną uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 31 marca 1967 r. III CZP 10/67 (OSNCP 1967, z. 9, poz. 150) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "sprawami ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego są sprawy wymienione w art. 459 i 477 k.p.c." W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy - nawiązując do powołanych wytycznych - przytoczył szereg dalszych argumentów, uzasadniających szerokie rozumienie pojęcia "sprawy ze stosunku pracy". Ten kierunek wykładni art. XII przepisów wprowadzających k.p.c. reprezentowany był również w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uzasadnienie uchwały SN z dnia 23 października 1980 r. IV PZP 5/80 - OSNCP 1981, z. 4, poz. 55). Wprawdzie stwierdzenia te i wyjaśnienia dotyczyły bezpośrednio stanu prawnego z lat 1966-19967, jednakże - w rozważanym zakresie - zachowały aktualność, mimo zmiany treści niektórych przepisów kodeksu postępowania cywilnego.W czasie podejmowania powołanych uchwał, tj. w 1966-1967 r., przed wprowadzeniem zmian przez ustawę z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.) i przez ustawę z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86) przepisy art. XII przepisów wprowadzających k.p.c. oraz art. 459 i 477 k.p.c. miały treść następującą:"Art. XII - Prezes sądu powiatowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego. Nie dotyczy to jednak spraw ze stosunków rodzinnych i ze stosunku pracy"."Art. 459 § 1. Przepisy niniejszego działu stosuje się w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy i o naprawienie szkód wyrządzonych pracownikowi przez zakład pracy, a w szczególności wywołanych wypadkiem w zatrudnieniu lub chorobą zawodową.§ 2. Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do roszczeń członków spółdzielni pracy ze spółdzielczego stosunku pracy oraz do roszczeń spadkobierców pracowników i członków spółdzielni pracy w sprawach, o których mowa w paragrafie poprzedzającym, jak również w sprawach o świadczenia należące się członkom rodzin pracowników.""Art. 477. Przepisy art. 460, 462, 466 i 467 § 2 stosuje się odpowiednio, gdy pracownik jest stroną pozwaną w sprawie ze stosunku pracy."Po nowelizacji z 1985 r. odpowiednie przepisy stanowią, co następuje:"Art. XII przep. wprow. k.p.c.: Prezes sądu powiatowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego. Nie dotyczy to jednak spraw ze stosunków rodzinnych i ze stosunku pracy oraz spraw z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego"."Art. 459. Przepisy niniejszego rozdziału stosuje się w sprawach z zakresu prawa pracy, a także w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.""Art. 476 § 1. Przez sprawy z zakresu prawa pracy rozumie się sprawy:1) o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim związane,2) o roszczenia z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się przepisy prawa pracy,3) o odszkodowania dochodzone od zakładu pracy na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych."Przy tych sformułowaniach art. XII przep. wprow. k.p.c. aktualnie koresponduje z art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c. Okoliczności tej Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie kwestionuje. Ma jedynie wątpliwości, czy chodzi ściśle tylko o roszczenia ze stosunku pracy, czy także o roszczenia związane ze stosunkiem pracy.Brak jest jednak dostatecznych podstaw do wniosku, że nadając rozważanym przepisom w 1985 r. aktualne brzmienie ustawodawca jednocześnie "obniżył rangę" spraw o roszczenia związane ze stosunkiem pracy i celowo skomplikował zasady postępowania przed sądami rejonowymi, skoro charakter tych spraw nie uległ zmianie i zachowane zostały różnice terminologiczne między art. XII przep. wprow. k.p.c., który posługuje się sformułowaniem: "sprawy ze stosunku pracy", a art. 476 § 1 k.p.c. używającym określenia "sprawy o roszczenia ze stosunku pracy..."Różnice te istniały także w 1967 r. i dostarczyły m.in. argumentu Sądowi Najwyższemu do stwierdzenia w powołanej uchwale z dnia 31 marca 1967 r. III CZP 10/67, że sprawy ze stosunku pracy, to coś więcej niż sprawy o roszczenia ze stosunku pracy - to także sprawy związane ze stosunkiem pracy.W szczególności Sąd Najwyższy w uchwale tej wywiódł, co następuje: "...Przepis art. 47 § 1 k.p.c. ... realizuje konstytucyjną zasadę rozpoznawania spraw w sądach z udziałem ławników stanowiąc, że w pierwszej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego oraz dwóch ławników, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ustawodawca, dopuszczając w art. XII przep. wprow. k.p.c. możność odstąpienia od powyższej zasady, zastrzegł, że nie może to dotyczyć m.in. "spraw ze stosunku pracy". Przewidziane w wymienionym przepisie upoważnienie prezesa sądu powiatowego do zarządzenia rozpoznania każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego ma wyjątkowy charakter jako odstępstwo od powyższej zasady konstytucyjnej. Dlatego też... wymieniony przepis szczególny, jako ograniczający stosowanie tej zasady, nie podlega wykładni rozszerzającej. Nie można zatem interpretować rozszerzająco zakresu upoważnienia prezesa sądu powiatowego do przewidzianej w tym przepisie możności wyłączenia udziału ławników, zwłaszcza w sprawach pracowniczych, w których ze względu na ich podłoże społeczne udział ławników jest szczególnie pożądany... Określenie "sprawy ze stosunku pracy" nie nawiązuje do roszczeń z tego stosunku, tj. nie opiera się na materialnoprawnej ocenie podstawy faktycznej powództwa, lecz poprzestaje na wymaganiu, by istniał związek pomiędzy dochodzonymi żądaniami przewidzianymi w art. 459 i 477 k.p.c., a stosunkiem pracy. Dlatego też określenie to we właściwym znaczeniu procesowym należy rozumieć szeroko, tj. w sposób obejmujący również sprawy związane ze stosunkiem pracy... Nie miałby uzasadnienia pogląd, że ustawodawca w art. XII przep. wprow. k.p.c. zacieśnił zakres spraw, do rozpoznania których skład ławniczy sądu byłby obligatoryjny jedynie w sprawach wynikających bezpośrednio ze stosunku pracy. Z punktu widzenia bowiem podkreślonej wyżej szczególnej ochrony, jaką ustawodawca zapewnia wszystkim bez wyjątku sprawom pracowniczym w szerokim znaczeniu, wyodrębnienie takie wypaczałoby sens społeczny postępowania odrębnego przewidzianego dla tych spraw...".Argumentacja ta nie tylko nie straciła aktualności po nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego z 1985 r., lecz znalazła wsparcie w okoliczności, że ustawodawca wprowadził jednocześnie ławników nawet do postępowania rewizyjnego w sprawach z zakresu prawa pracy (por. art. 4773 k.p.c.).W konsekwencji na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie należałoby udzielić odpowiedzi twierdzącej. Sąd Najwyższy jednak dostosował odpowiedź do problematyki występującej w sprawie, w której wyłoniło się rozważane zagadnienie prawne. Nie jest to zaś jakakolwiek "sprawa związana ze stosunkiem pracy", lecz konkretna sprawa, w której zakład pracy poszukuje od byłego pracownika zwrotu udzielonej mu "pożyczki na zagospodarowanie".