IV PZP 5/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Formański. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, M. Sławińskiej, w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w C. przeciwko Reginie K., Krystynie C., Ryszardowi K., Danucie P. i Wiesławie P. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 30 czerwca 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.k.:"Czy sprawa z powództwa zakładu pracy przeciwko spadkobiercom zmarłego pracownika o odszkodowanie jest sprawą ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII przepisów wprowadzających k.p.c.?"powziął następującą uchwałę:Sprawa z powództwa zakładu pracy przeciwko spadkobiercom zmarłego pracownika o odszkodowanie jest sprawą ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII przepisów wprowadzających k.p.c.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w pytaniu zagadnienie prawne wynikło na tle sprawy, w której powodowa Spółdzielnia domagała się zasądzenia od pozwanych kwoty 59.285 zł, twierdząc, że pozwani jako spadkobiercy pracownika materialnie odpowiedzialnego, który nie rozliczył się z powierzonego mu mienia, odpowiadają za wyrządzoną przez niego szkodę.Sąd Rejonowy rozpoznał sprawę jednoosobowo, opierając się na zarządzeniu prezesa wydanym w trybie art. XII przepisów wprowadzających k.p.c. i zasądził na rzecz strony powodowej solidarnie od pozwanych kwotę 46.246 zł, oddalając powództwo w pozostałej części.W związku z rewizją pozwanych nasunęło się Sądowi Wojewódzkiemu zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości przedstawione w sentencji postanowienia, a w szczególności co należy rozumieć przez "sprawy ze stosunku pracy", o których mowa w wymienionym art. XII. Gdyby bowiem przyjąć, że do "spraw ze stosunku pracy" określonych w art. XII należy zaliczyć sprawy, w których zakład pracy dochodzi odszkodowania od spadkobierców pracownika, który szkodę wyrządził, to rozpoznanie takiej sprawy tylko przez jednego sędziego, z pominięciem składu ławniczego, prowadziłoby w swych skutkach do nieważności postępowania (art. 369 pkt 4 k.p.c.), co sąd rewizyjny bierze z urzędu pod rozwagę (art. 381 § 1 k.p.c.).W uzasadnieniu postanowienia Sąd Wojewódzki podniósł, że pojęcie "spraw ze stosunku pracy" określone w art. XII przepisów wprowadzających k.p.c. było przedmiotem rozważań uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 31.III.1967 r. III CZP 10/67 (OSNCP z 1968 r. poz. 150) i że w uchwale tej wyjaśniono, iż "sprawami ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII przepisów wprowadzających k.p.c. są sprawy wymienione w art. 459 i 477 k.p.c.". Wymieniona uchwała nie wyjaśnia jednak poruszonego w sentencji postanowienia zagadnienia prawnego, ponieważ z art. 459 k.p.c. i z art. 477 k.p.c. nie wynika, aby wspomniane przepisy miały zastosowanie do roszczeń zakładu pracy dochodzonych od spadkobierców pracownika z tytułu wyrządzonej przez niego szkody i aby w związku z tym ta kategoria spraw - w świetle przytoczonej uchwały z dnia 31.III.1967 r. - miała charakter "sprawy ze stosunku pracy" w rozumieniu art. XII przep. wprow. k.p.c.Sąd Wojewódzki nadmienił, że przeciwko stosowaniu tak szerokiej wykładni pojęcia "spraw ze stosunku pracy" z art. XII przep. wprow. k.p.c. mogłaby przemawiać okoliczność, że spadkobiercy zmarłego pracownika ponoszą odpowiedzialność z tytułu dziedziczenia w granicach zakreślonych dyspozycjami prawa spadkowego. Z drugiej jednak strony Sąd Wojewódzki przytoczył argumenty przemawiające za uznaniem, iż "sprawami ze stosunku pracy", o których mowa w art. XII przep. wprow. k.p.c., są też sprawy, których przedmiotem jest dochodzenie przez zakład pracy roszczeń przeciwko spadkobiercom zmarłego pracownika z tytułu szkody wyrządzonej przez niego zakładowi pracy. Do nich zalicza Sąd Wojewódzki przede wszystkim to, że - jakkolwiek spadkobiercy pracownika ponoszą odpowiedzialność z tytułu dziedziczenia - to jednak źródła tej odpowiedzialności należy szukać w stosunku pracy łączącym zakład pracy ze zmarłym pracownikiem - spadkodawcą, skoro zakres odpowiedzialności materialnej spadkobierców nie może wykraczać poza granice odpowiedzialności samego pracownika, będącego ich spadkodawcą. Przytoczone argumenty spowodowały, że Sąd Wojewódzki skłonny jest przychylić się do poglądu, że spadkobiercy powinni korzystać z tych samych uprawnień procesowych co ich poprzednik, jako pracownik, a tym samym tego rodzaju sprawę trzeba uznać za "sprawę ze stosunku pracy" w rozumieniu art. XII przep. wprow. k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. XII przep. wprow. k.p.c. prezes sądu rejonowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy należącej do właściwości tego Sądu przez jednego sędziego, przy czym zasada ta nie dotyczy spraw ze stosunków rodzinnych i ze stosunku pracy. Dlatego udzielenie odpowiedzi na zagadnienie prawne zawarte w sentencji postanowienia zależy od wyjaśnienia, czy sprawa z powództwa zakładu pracy przeciwko spadkobiercom zmarłego pracownika o odszkodowanie jest sprawą ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII. przep. wprow. k.p.c., czy też takiego charakteru nie ma.Procesowy charakter roszczenia, jako sprawy ze stosunku pracy, nie budzi wątpliwości przy jednoczesnym spełnieniu dwóch przesłanek. Jedną z nich jest istnienie elementu podmiotowego polegającego na tym, że spór toczy się między zakładem pracy a pracownikiem lub byłym pracownikiem, drugi element, mający charakter przedmiotowy, sprowadza się do wymogu, aby charakter dochodzonego roszczenia miał cechy roszczenia, którego źródłem jest stosunek pracy.Trudności interpretacyjne dotyczące pojęcia "sprawa ze stosunku pracy" występują dopiero wówczas, gdy brak jest jednoczesnego spełnienia dwóch wspomnianych przesłanek, a w szczególności gdy przy istnieniu przesłanki przedmiotowej, tj. przy stwierdzeniu, że dochodzone roszczenie ma swe źródło w stosunku pracy, występuje brak elementu podmiotowego, ponieważ z roszczeniem występuje zakład pracy, jako jedna ze stron stosunku pracy, ale roszczenie to jest skierowane przeciwko osobom, których nigdy nie łączył z dochodzącymi roszczenia stosunek pracy (np. spadkobiercy zmarłego pracownika). Zbliżony problem był już rozważany w orzecznictwie Sądu Najwyższego, czego wyrazem jest m.in. uchwała SN z dnia 15.XII.1975 r. I PZP 46/75 (OSNCP z 1976 r. poz. 123), w której podkreślono, że skoro roszczenie o odprawę pośmiertną wywodzi się z kodeksu pracy, a zatem ma źródło w stosunku pracy (art. 93 k.p.), to powyższa przesłanka przesądza o pracowniczym charakterze sporu powstałego na tle tej instytucji prawnej, jakkolwiek spór nie toczy się między zakładem pracy i zatrudnionym w nim pracownikiem lub byłym pracownikiem, lecz między zakładem pracy a rodziną pracownika, która nigdy nie pozostawała w pracowniczym stosunku pracy z zakładem pracy. W ten sposób judykatura sądowa przesądziła, że brak w sprawie elementu podmiotowego, tj. występowania zakładu pracy z jednej strony i pracownika lub byłego pracownik z drugiej strony, nie odbiera sam przez się sprawie charakteru sprawy ze stosunku pracy, jeśli charakter dochodzonego roszczenia ma cechy roszczenia mającego swe źródło w stosunku pracy.Z punktu widzenia procesowego zbliżona sytuacja występuje, gdy zakład pracy dochodzi od spadkobierców zmarłego pracownika odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez niego w trakcie trwania stosunku pracy. Źródłem bowiem takiego sporu jest stosunek pracy, a zakres odpowiedzialności materialnej spadkobierców jest limitowany zakresem odpowiedzialności odszkodowawczej samego pracownika.Tak rozumiane pojęcie "spraw ze stosunku pracy" odpowiada założeniom przyjętym w wymienionej uprzednio uchwale składu 7 sędziów SN z dnia 31.III.1967 r. III CZP 10/67, która w uzasadnieniu zwróciła uwagę na konieczność stosowania szerokiej wykładni tego określenia, nadmieniając jednocześnie, że przez sprawy ze stosunku pracy rozumieć należy również sprawy związane ze stosunkiem pracy.Dlatego też przez sprawę ze stosunku pracy z art. XII przep. wprow. k.p.c. należy rozumieć sprawę z powództwa zakładu pracy przeciwko spadkobiercom zmarłego pracownika o odszkodowanie.Trafności przytoczonego stanowiska nie podważa podniesiona przez Sąd Wojewódzki przesłanka, że spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność z tytułu dziedziczenia w granicach zakreślonych przez prawo spadkowe. Bez względu bowiem na podstawę prawną tej odpowiedzialności decydujące znaczenie ma fakt, że dochodzone przez zakład pracy roszczenie ma cechy roszczenia mającego swe źródło w stosunku pracy, a ponadto że dla odpowiedzialności odszkodowawczej spadkobierców istotne znaczenie ma zakres odpowiedzialności ich poprzednika - spadkodawcy, skoro ich odpowiedzialność nie może być większa od odpowiedzialności spadkodawcy - pracownika, a zatem odpowiedzialność odszkodowawcza spadkobierców pracownika jest również normowana przepisami prawa pracy.Odpowiedź udzielona w niniejszej uchwale odpowiada wreszcie założeniom społecznym. Uznanie bowiem sprawy za sprawę ze stosunku pracy zapewnia jej wzmożoną ochronę procesową przewidzianą w art. 459 i nast. k.p.c., a nie byłoby żadnej społecznie uzasadnionej racji, aby tej szczególnej ochrony procesowej odmawiać następcom prawnym pracownika, skoro roszczenia przeciwko nim dochodzone przez zakład pracy mają swe źródło w stosunku pracy.Z tych przeto względów orzeczono jak w sentencji uchwały.