I CR 427/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski. Sędziowie SN: H. Dąbrowski (sprawozdawca), Z. Marmaj.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Raisy S. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "Polmozbyt" w B. o zawarcie umowy przyrzeczonej na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 24 września 1981 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 24.IX.1981 r. Sąd Wojewódzki w Białymstoku nakazał stronom zawarcie umowy przyrzeczonej przez zobowiązanie pozwanego Przedsiębiorstwa Państwowego "Polmozbyt" w B. zgodnie z żądaniem pozwu - do przeniesienia na powódkę Raisę S. własności samochodu marki "Skoda 105" i do jego wydania za równoczesną zapłatą przez powódkę pozwanemu kwoty 230.000 zł - ze stwierdzeniem, iż przytoczone orzeczenie zastępuje tę umowę. Rozstrzygnięcie powyższe oparł Sąd Wojewódzki na następujących ustaleniach i wnioskach:W dniu 5.XI.1976 r., powódka dokonała w "Polmozbycie" w B. przedpłaty w kwocie 150.000 zł na samochód marki "Skoda 105L". Pismem z dnia 23.XI.1976 r. Przedsiębiorstwo potwierdziło przyjęcie gotówki i powiadomiło powódkę, że termin odbioru samochodu przewidziany jest na 1980 r., nie później jednak niż do dnia 31.III.1981 r. Z treści pisma wynikało ponadto, że umowy kupna-sprzedaży samochodu zostanie zawarta w dniu odbioru samochodu przez nabywcę według obowiązującej w tym dniu ceny. W piśmie z dnia 29.III.1979 r. pozwany powiadomił powódkę, że z uwagi na dokonane zmiany w strukturze importu niektórych marek samochodów osobowych nie będzie mógł zrealizować przedpłaty na zakup samochodu "Skoda" i w związku z tym proponuje nabycie samochodu "Fiat 126p" lub "Syrena". Powódka kilkakrotnie zwracała się do "Polmozbytu" ustnie i na piśmie o umożliwienie jej oczekiwania na zakup samochodu "Skoda", nawet dłużej niż do umówionego terminu, ewentualnie o umożliwienie jej zakupu samochodu o zbliżonych parametrach. Pozwany nie wyrażał na to zgody, twierdząc, że nie jest w stanie zrealizować żadnego z żądań powódki ze względu na brak dostaw samochodów.Wobec takiego stanowiska "Polmozbytu" powódka w przekonaniu o niemożliwości zrealizowania przyrzeczonej umowy, postawiona niejako w sytuacji przymusowej, dokonała w kwietniu 1979 r. zakupu samochodu marki "Fiat 126p". W grudniu 1980 r. pozwany otrzymał dostawę samochodów "Skoda" w liczbie 126 sztuk, a następnie dwie kolejne dostawy w styczniu 1981 r. w łącznej liczbie 124 sztuk, wszystkie w cenie po 230.000 zł. Z treści przedstawionego przez stronę pozwaną rejestru przedpłat na samochody "Skoda" m.in. wynika, że takie osoby, które dokonały później aniżeli powódka przedpłat na samochody "Skoda" i z takim samym terminem realizacji umów, otrzymały te samochody w I kwartale 1981 r.Sąd Wojewódzki wskazał, że zasady sprzedaży samochodów produkcji krajowej i pochodzących z importu zawarte zostały w zarządzeniu Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego1975 r. (M. P. Nr 5, poz. 30) oraz w uchwale RM z dnia 30 sierpnia 1974 r. (M.P. Nr 33, poz. 195). Z treści przepisów powołanego zarządzenia z dnia 11 lutego 1975 r. m.in. wynika, że do nabycia samochodu uprawniona jest osoba, która dokonała przedpłaty na określoną markę (typ) samochodu. Sprzedaż samochodu następuje w kolejności dokonanej przedpłaty. W razie niemożności sprzedaży samochodu marki określonej przez nabywcę sprzedawca zaproponuje sprzedaż samochodu innej marki będącej aktualnie w sprzedaży (§ 11).Stan faktyczny sprawy nie dawał - według oceny Sądu Wojewódzkiego - podstaw do przyjęcia, że zachodziła niemożność sprzedaży samochodu marki "Skoda". Z pisma centrali "Polmozbyt" z dnia 13.III.1979 r. wynika, że tylko na 1979 r. (bieżący) nie zostały podpisane kontrakty na samochody "Skoda" i tylko na wpłaty potwierdzone do realizacji w tymże roku. Termin zaś realizacji umowy z powódką przewidziany był na 1980 r., najpóźniej w I kwartale 1981 r.Okoliczności sprawy - zdaniem Sądu - wskazują, że Przedsiębiorstwo było pewne realizacji umów w terminie określonym jak w przypadku powódki.Powódka - według oceny Sądu Wojewódzkiego - wykazała, że jej oświadczenie woli co do kupna samochodu "Fiat 126p" dotknięte jest wadą w postaci wywołanego przez pozwanego błędu co do faktu. Jest to błąd istotny w rozumieniu art. 84 § 2 k.c., co uzasadnia uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli na podstawie art. 84 § 1 k.c.Przez wniesienie pozwu, a także przez oświadczenie złożone do protokołu rozprawy w dniu 24.IX.1981 r. wobec pełnomocnika strony pozwanej powódka uchyliła się od skutków prawnych swego oświadczenia woli w przedmiocie nabycia samochodu "Fiat 126p". Skoro zatem oświadczenie woli powódki co do nabycia tego samochodu dotknięte jest nieważnością, to może ona dochodzić zawarcia przyrzeczonej pierwotnie umowy. Żądanie to znajduje oparcie w art. 64 k.c. w związku z art. 1047 k.p.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę z rewizji pozwanego P. P. "Polmozbyt", w której wniesiono o zmianę powyższego wyroku i oddalenie powództwa lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Powołane zarządzenie Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego 1975 r. w sprawie sprzedaży dla ludności nowych samochodów osobowych (M. P. Nr 5, poz. 30 z późn. zm.), wydane na podstawie art. 3 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 29 października 1952 r. o gospodarce artykułami obrotu towarowego (Dz. U. Nr 44, poz. 301 z późn. zm.) oraz przepisów innych - wskazanych w zarządzeniu - aktów normatywnych ustala zasady sprzedaży dla ludności nowych samochodów produkcji krajowej oraz pochodzących z importu. Do nabycia samochodu uprawniona jest - w myśl § 2 zarządzenia osoba (nabywca), która na określoną markę (typ) samochodu dokonała przedpłaty. Nabywcą nowego samochodu (m.in. "Skody") może być osoba, która przez ostatnie 4 lata nie nabyła samochodu w jednym z przedsiębiorstw "Polmozbyt". Zgodnie z postanowieniem § 8 przedsiębiorstwo "Polmozbyt" (sprzedawca) zawiadamia w ciągu 14 dni od dokonania przedpłaty o zajmowanej kolejności na liście przedpłat, określa "orientacyjny termin sprzedaży samochodu" oraz inne "istotne postanowienia" umowy sprzedaży, w szczególności stwierdzenie, że ceną sprzedaży będzie cena detaliczna samochodu obowiązująca w dniu sprzedaży. Termin określa się m.in. w skali roku, przy przedpłatach na lata następne, przy czym określony przez sprzedawcę w zawiadomieniu termin może być przedłużony o 3 miesiące w odniesieniu do samochodu pochodzącego z importu (§ 2 ust. 3). Według § 11 zarządzenia, w razie niemożności - w podanym przez sprzedawcę terminie - sprzedaży samochodu marki (typu) określonej przez nabywcę sprzedawca zaproponuje nabywcy sprzedaż samochodu innej marki (typu) objętej przedpłatami i będącego aktualnie w sprzedaży. Jeżeli sprzedaż nie dochodzi do skutku (§ 12), następuje zwrot przedpłaty z oprocentowaniem wskazanym w zarządzeniu.Zawierane przez osoby fizyczne - na zasadach określonych w cytowanym zarządzeniu Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego 1975 r. - porozumienia w przedmiocie przedpłat na samochody osobowe mają, jak to zresztą wskazano w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in. uzasadnienie orz. SN z dnia 12.XII.1980 r. III CRN 275/80), wszelkie cechy umowy przedwstępnej z art. 389 k.c. Skutki prawne takiej umowy polegają m.in. na tym, że jeżeli strona zobowiązana do zawarcia umowy przyrzeczonej uchyla się od jej zawarcia, stronie uprawnionej - stosownie do postanowień art. 390 § 2 k.c. - przysługuje prawo przymusowego doprowadzenia do zawarcia umowy przyrzeczonej. Przeto osoba, która dokonała przedpłaty na określoną markę (typ) samochodu i otrzymała - zgodnie z § 8 zarządzenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego 1975 r. - potwierdzenie wpłaty z określeniem m.in. terminu sprzedaży samochodu, może w razie odmowy zawarcia przyrzeczonej umowy dochodzić w drodze sądowej nakazania przedsiębiorstwu "Polmozbyt" zawarcia umowy sprzedaży samochodu objętego przedpłatą bądź - stosownie do postanowień § 11 cytowanego zarządzenia - samochodu innej marki (typu) o zbliżonych do umówionych parametrach technicznych, eksploatacyjnych i standardowych), będącego w sprzedaży (por. m.in. orz. SN z dnia 12.XII.1980 r. III CRN 275/80).Według prawidłowych i nie kwestionowanych w rewizji w tym zakresie ustaleń poczynionych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, powódka w dniu 5.XI.1976 r. dokonała na rzecz "Polmozbytu" w B. przedpłaty na samochód "Skoda 105L", a pozwane przedsiębiorstwo w skierowanym do powódki piśmie potwierdziło przyjęcie gotówki wpłaconej przez nią i powiadomiło, że termin sprzedaży samochodu przewidziany jest na 1980 r., nie później niż w pierwszym kwartale 1981 r. Przy zawartym w wyniku podanych czynności stron porozumieniu (umowie przedwstępnej), zaproponowanie powódce w dniu 29.III.1979 r. - po poinformowaniu jej o zmianie w strukturze importu samochodów pochodzenia zagranicznego - nabycia samochodu "Fiat 126p" zamiast samochodu "Skoda" lub innego o zbliżonych parametrach ani nie stanowiło niewykonania przez pozwanego zobowiązania wynikającego z porozumienia wstępnego, skoro nie zaczął biec termin przewidziany dla zawarcia przyrzeczonej umowy, a ostateczny termin do zawarcia tej umowy przypadał dwa lata później, ani też nie pozbawiało powódki prawa oczekiwania na sprzedaż objętego przedpłatą samochodu w okresie określonym w zawiadomieniu skierowanym do niej zgodnie z § 8 cytowanego zarządzenia i - w razie odmowy zawarcia w tym terminie umowy sprzedaży samochodu - dochodzenia w drodze przymusowej (sądowej) zawarcia umowy przyrzeczonej z uwzględnieniem zasad wyrażonych w § 11 powołanego zarządzenia z dnia 11 lutego 1975 r.Należy w związku z tym wskazać, że jeżeli osoba, która dokonała - na zasadach przewidzianych w zarządzeniu Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego 1975 r. (M. P. Nr 5, poz. 30) przedpłaty na określoną markę (typ) samochodu pochodzącego z importu i otrzymała potwierdzenie wpłaty z określeniem terminu sprzedaży samochodu, przed nadejściem tego terminu (okresu) - po informacji o zmianie w strukturze importu - wyraża zgodę na nabycie i nabywa zaproponowany przez P.P. "Polmozbyt" znany jest typ samochodu produkcji krajowej, to - przy uwzględnieniu zasad ustalonych w cytowanym zarządzeniu i skutków prawnych porozumienia (umowy przedwstępnej) zawartego w wyniku potwierdzenia przedpłaty - późniejsze stwierdzenie, iż wobec wznowienia importu samochodów sprzedaż objętego przedpłatą samochodu mogła być zrealizowana w przewidzianym terminie, nie stanowi podstawy do uchylenia się na podstawie art. 84 k.c. od skutków prawnych oświadczenia woli w przedmiocie wcześniejszego nabycia innego samochodu zamiast pierwotnie umówionego. Przy uwzględnieniu uprawnień wynikających z zasad cytowanego zarządzenia zachodziłby tu błąd nie co do treści czynności prawnej, lecz co do okoliczności wykraczających poza jej zakres.Takie stanowisko - przy uwzględnieniu reglamentowania sprzedaży samochodów produkcji krajowej objętych również przedpłatami - należy też uznać za usprawiedliwione w świetle zasad współżycia społecznego, jeżeli zwłaszcza zestawić sytuację osób, które oczekiwały na realizację swych uprawnień wynikających z dokonanych przedpłat, z sytuacją osoby, która - nabywając wcześniej inny samochód i korzystając z niego przez stosunkowo długi, jak w tym przypadku, czas - mogłaby następnie, przy możliwości uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia w przedmiocie nabycia innego samochodu, realizować - jak i osoby oczekujące - swe uprawnienia do nabycia, zgodnie z zasadami cytowanego zarządzenia, samochodu pierwotnie określonego w potwierdzeniu przedpłaty lub innego równorzędnego.Stanowisko przeciwne prowadziłoby do zatarcia różnicy między rodzajami błędów, o których mowa w art. 84 i 86 k.c., które - przy odmienności sformułowań - są odpowiednikami art. 72 i 74 p.o.p.c.W świetle przytoczonych faktów usprawiedliwiona jest zatem ocena, że brak jest podstaw do uchylenia się powódki na podstawie art. 84 k.c. od skutków prawnych oświadczenia woli, w wyniku którego doszło do nabycia przez powódkę w kwietniu 1979 r. samochodu "Fiat 126 p" zamiast samochodu "Skoda" (por. art. 453 k.c.). W tym zresztą roku, jak i w okresie pierwszych jedenastu miesięcy 1980 r., w którym miała nastąpić sprzedaż samochodu objętego przedpłatą, samochody te nie były importowane.Okoliczność, że poinformowanie powódki przez stronę pozwaną w marcu 1979 r. o zmianie struktury importu, a w szczególności o wstrzymaniu importu samochodów "Skoda" koniecznego do realizacji ich sprzedaży w 1980 r., w którym rozpoczynał się bieg terminu sprzedaży tego samochodu powódce, okazało się następnie - wobec dostaw tych samochodów do kraju w grudniu 1980 r. i w styczniu 1981 r. - mylne, mogłaby natomiast ewentualnie uzasadniać uchylenie się powódki na podstawie art. 86 k.c. od skutków prawnych oświadczenia woli w przedmiocie nabycia samochodu "Fiat 126 p", a mianowicie wtedy, gdyby złożenie przez powódkę powyższego oświadczenia nastąpiło pod wpływem błędu co do podanej informacji wywołanego przez stronę pozwaną podstępnie, a zatem rozmyślnie. W takim bowiem przypadku uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie dotyczy treści czynności prawnej.Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, w wyniku którego doszło do zawarcia umowy, powoduje jej nieważność, w konsekwencji czego mają zastosowanie postanowienia art. 497 w zw. z art. 496 k.c. Przy uchyleniu się zatem od skutków prawnych oświadczenia woli, w wyniku którego doszło do nabycia samochodu zaproponowanego przez pozwanego zamiast objętego przedpłatą, nakazanie - przy zobowiązaniu strony pozwanej do zawarcia umowy sprzedaży pierwotnie określonego samochodu - wydania tego samochodu łączyłoby się, przy uwzględnieniu postanowień wskazanych przepisów, z równoczesnym obowiązkiem zwrotu samochodu "Fiat 126 p".Wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że pozwane Przedsiębiorstwo było pewne realizacji umów przewidzianych na 1980 r., wskazuje, iż Sąd dopatruje się u strony pozwanej działania podstępnego. Wywodom rewizji skierowanym przeciwko powyższemu stanowisku nie można wszakże odmówić słuszności. Fakt bowiem, że pozwany w grudniu 1980 r. i w styczniu 1981 r. otrzymał dostawy samochodów "Skoda", nie przesądza o tym, iż dostawy te, jak to przyjmuje Sąd, były pewne już w marcu 1979 r. Z treści złożonych w postępowaniu rewizyjnym dokumentów wynika, iż wskazane dostawy nastąpiły na podstawie kontraktu zawartego przez Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego "Pol-Mot" z kontrahentem czeskim dopiero w dniu 18.XI.1980 r. i że był to jedyny kontrakt w latach 1979-1980. Dla dokonania należytych ustaleń koniecznych dla prawidłowej oceny, czy w poinformowaniu powódki przez stronę pozwaną w marcu 1979 r. o wstrzymaniu importu samochodów "Skoda" także w odniesieniu do 1980 r. można się dopatrzyć działania podstępnego, co miałoby istotne znaczenie dla oceny, czy zachodzą ewentualne podstawy do uchylenia się powódki na podstawie art. 86 k.c. od skutków prawnych oświadczenia woli w przedmiocie nabycia samochodu "Fiat 126 p", zachodzi wszakże potrzeba uzupełniającego wyjaśnienia, czy zawarcie przez jednostki handlu zagranicznego omawianego kontraktu i dostawy - na podstawie tego kontraktu - samochodów "Skoda" były przewidziane już w 1979 r., a w szczególności w marcu tegoż roku, a jeżeli tak, czy pozwane Przedsiębiorstwo było o tym poinformowane.W celu wyjaśnienia sprawy w tym zakresie należało zaskarżony wyrok uchylić. Sąd Najwyższy zatem z mocy art. 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.