I CSK 21/23

I CSK 21/23 POSTANOWIENIE 16 lutego 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Dariusz Dończyk na posiedzeniu niejawnym 16 lutego 2024 r. w Warszawie w sprawie z wniosku Z. S. oraz A. S., A. S., W. D., E. C., M. S., A. B. i K. S. w miejsce zmarłego T. S. z udziałem M. S., M. S. i M. K. o nabycie na własność przez zasiedzenie, na skutek skargi kasacyjnej M. K. od postanowienia Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z 1 kwietnia 2021 r., I Ca 510/19, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez I CSK 21/23 2 powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które – zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z 1 kwietnia 2021 r. (sygn. akt I Ca 510/19) uczestnik postępowania – M. K., oparł wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na przesłankach określonych w art. 3989 § 1 punktach: 1, 2 i 4 k.p.c. Odnosząc się do wniosku skarżącego o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania należy na wstępie zauważyć, że połączono w nim w sposób wadliwy autonomiczne przesłanki uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania określone w art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c., formułując jednocześnie jedno wspólne uzasadnienie dla ich wykazania. Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przesłanki określone w art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c. wykluczają się, gdyż skarga kasacyjna nie może być uznana za oczywiście uzasadnioną, jeżeli o występowaniu tej przesłanki miałoby świadczyć naruszenie przepisów prawa, których wykładnia nasuwa tak duże wątpliwości, że konieczne jest ich wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy w ramach sformułowanego w tej sprawie zagadnienia prawnego albo istnieje potrzeba wykładni tych przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie. Jednoczesne uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi występującymi w sprawie wątpliwościami prawnymi (zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawa) generalnie wyklucza możliwość uznania, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Jak wskazano w postanowieniu Sądu Najwyższego z 21 października 2008 r., II PK 158/08 (niepubl.), przesłanki uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania zawarte w pkt 1 i 4 art. 3989 § 1 k.p.c. wzajemnie się krzyżują i wykluczają możliwość przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zarówno z uwagi na interes publiczny (pkt 1 powołanego przepisu), jak i prywatny skarżącego (pkt 4 powołanego przepisu). Pomimo wytkniętej wyżej wady uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania należy uznać, że nie zachodzą wskazane we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej I CSK 21/23 3 do rozpoznania przyczyny uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania analizowane odrębnie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że jeżeli skarżący powołał się na przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., to powinien odpowiednio sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11, z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl. i z 9 kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.). Kwestia taka powinna spełniać wymagania stawiane zagadnieniu prawnemu przedstawianemu Sądowi Najwyższemu przez sąd drugiej instancji w razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c. - zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13, niepubl. oraz z 14 września 2012 r., I UK 218/12, niepubl.), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15, niepubl. oraz z 24 października 2012 r., I PK 129/12, niepubl.). Chodzi przy tym wyłącznie o poważne wątpliwości, wykraczające poza poziom zwykłych wątpliwości prawnych, które powstają niemal w każdym procesie decyzyjnym. Natomiast powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest I CSK 21/23 4 istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepubl., z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl., z 8 lipca 2008 r. I CSK 111/08, niepubl., z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl., z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, niepubl., z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl., z 7 grudnia 2017 r., I CSK 499/17, niepubl. i z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.). Wyżej wskazanych kryteriów nie spełnia uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w zakresie przesłanek określonych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Pełnomocnik skarżącego wskazał bowiem że na kanwie sprawy rysuje się pytanie czy w świetle art. 172 § i 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c. oraz art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. art. 340 k.c. uprzednie nabycie nieruchomości w przypisanej prawem formie aktu notarialnego, uprawnia do przyjęcia prawa podmiotowego wnioskodawców do ustalenia daty początkowej zdarzenia stanowiącego źródło posiadania samoistnego i nabycia części nowopowstałej nieruchomości z nieruchomości należącej do uczestnika M. K. w ślad za opinią biegłego, czy samo nabycie innej nieruchomości w przypisanej prawem formie aktu notarialnego umową sprzedaży uzasadnia przyjęcie daty początkowej od kiedy należy liczyć termin początkowy i końcowy zasiedzenia, czy dokonania przeniesienia własności nieruchomości umową w formie aktu notarialnego na syna i synową, którzy manifestując władztwo ponad otrzymany grunt w sposób fizyczny (corpus possesionis) oraz wolą władania tą rzeczą dla siebie jako właściciela, w przypadku posiadania samoistnego (animus rem sibi habendi) nie stanowi przerwania biegu okresu uprawniającego do zasiedzenia wobec wnioskodawców. Ponadto mając na uwadze art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 383 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., jaki charakter uprawnień posiadają wnioskodawcy wobec przedmiotu zasiedzenia - nieruchomości objętej wnioskiem, wobec pozostawania jej we faktycznym władaniu przez inny podmiot uczestników M. S. i następnie M. S.1, I CSK 21/23 5 którzy zamanifestowali wolę posiadania i władania nią na zewnątrz po przekazaniu im przylegającej do niej nieruchomości w formie aktu notarialnego (darowizny), dokonując następnie na nich prac, czyniąc uprawnienia prawno-kształtujące wobec obdarowanego przedmiotu jak i części gruntu graniczącego z otrzymaną nieruchomością, a „stanowiącego jedną nieruchomość”, tym samym czy nastąpiło dokonanie zmiany podmiotu uprawniającego do wystąpienia z roszczeniem o zasiedzenie gruntu, oraz czy niedokonanie zmiany żądania przez strony postępowania, do chwili zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej instancji, nie powinno prowadzić do oddalenia wniosku i powodować konieczności wszczęcia przez zainteresowanego kolejnego postępowania o stwierdzenie zasiedzenia z prawidłowo sformułowanym żądaniem, czy zmiana charakteru posiadania w wyniku czynności prawnej prowadzącej do zmiany właściciela nieruchomości i zamanifestowanie posiadania przez niego na zewnątrz wobec granicznego pasa gruntu stanowiącego część jednego podwórza przez skonkretyzowane zachowanie posiadacza na nieruchomości m.in. np. samodzielne działania właściciela w zakresie wszczęcia procesów budowlanych, prac remontowych, napraw i zmian w nieruchomości w tym nasadzenia roślin pozwala na stwierdzenie - ustalenie, że wymagany ustawowy terminu do zasiedzenia rozpoczyna się na nowo w wyniku zamanifestowania charakteru posiadania przez nowego nabywcę. Wskazał, że doktryna i orzecznictwo Sądu Najwyższego w szerokim zakresie zajmowało stanowisko dotyczące zagadnienia prawa nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, a wysunięte w petitum skargi kasacyjnej zarzuty uzasadniają wniosek o przyjęcie niniejszej skargi do rozpoznania art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c. ze wskazaniem na potrzebę dokonania wyczerpującej i pełnej wykładni wskazanych przepisów. Argumentował dalej, że posiadanie samoistne prowadzące do zasiedzenia, uwarunkowane jest spełnieniem ustawowej przesłanki upływu czasu z art. 172 § 1 i § 2 k.c. Jest też stanem faktycznym przejawiającym się w fizycznym rzeczywistym władztwie nad rzeczą (corpus possesionis) oraz wolą władania rzeczą dla siebie - jak właściciel w przypadku posiadania samoistnego (animus rem sibi habendi) lub jak użytkownik, zastawnik, najemca; dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą w przypadku posiadania I CSK 21/23 6 zależnego art. 336 k.c. Czynności podejmowane i prowadzące w toku postępowania do wykazania przesłanek do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, korzystają również z domniemań m.in. domniemania ciągłości samoistnego posiadania i jego nieprzerwania. Ta instytucja również znalazła swoje miejsce w orzecznictwie. Warunkiem koniecznym dla skutecznej „zmiany właściciela nieruchomości” w instytucji zasiedzenia, konieczne jest wypełnienie przez zainteresowanego przesłanki korzystania z nieruchomości przez okres wymagany ustawą. Początek i koniec okresu determinowany jest wypełnieniem oznaczonego w ustawie czasu i prawidłowym jego ustaleniem, jak również pod rządami jakich przepisów prawa cywilnego zasiedzenie nastąpiło. Ważkie jest prawidłowe ustalenie stron postępowania, które w toku postępowań podnoszą określone żądania w celu pozytywnego rozstrzygnięcia bądź ponoszą odpowiedzialność za ich niezasadne wywiedzenie. Wskazano też, w postępowaniu o zasiedzenie sąd rozpoznając wniosek o nabycie nieruchomości w drodze zasiedzenia nie jest związany treścią wniosku, gdyż do orzeczenia o zasiedzeniu stosuje się odpowiednio przepisy o stwierdzenie nabycia spadku, co oznacza, że sąd w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia obowiązany jest z urzędu badać, kto był, kto jest posiadaczem samoistnym nieruchomości przez czas wymagany przez ustawę, (czy czas, okres ten został wykazany) prowadzący do zasiedzenia oraz stwierdzić nabycie własności nieruchomości w tym trybie na odpowiednią osobę, bądź wniosek oddali wobec braku przesłanek wymaganych przez ustawę, przerwania biegu czasu wymaganego do zasiedzenia, braku zmiany modyfikacji w przedmiocie prawidłowo oznaczonej strony postępowania na rzecz której miało by nastąpić zasiedzenie (art. 610 § 1 k.p.c. w zw. z art. 670 § 1 k.p.c. i art. 677 § k.p.c.). Przytoczony wyżej w całości zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z jego uzasadnieniem w istocie nie zawiera jednoznacznie określonego zagadnienia prawnego ani też nie precyzuje wykładnia jakich przepisów prawa i w jakim zakresie budzi poważne wątpliwości lub wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania zawarto szereg kazuistycznych pytań prawnych odnoszących się do konkretnych przepisów mających zastosowanie do ustalonego I CSK 21/23 7 stanu faktycznego, co uniemożliwia Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu. Nie została też skutecznie dowiedziona potrzeba dokonania wykładni przytoczonych przepisów prawa. W szczególności autor skargi nie sprecyzował, z czego wynika potrzeba wykładni wskazanych w skardze przepisów i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny i orzecznictwa nie jest w tej mierze wystarczający. Wręcz przeciwnie, w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania podkreślono, że orzecznictwo i doktryna szeroko odniosły się do zagadnień prawnych dotyczących nabycia prawa własności nieruchomości przez zasiedzenie. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawiono również, w odniesieniu do poruszanych problemów, możliwych rozbieżnych interpretacji prawnych ani racji jurydycznych, stojących za każdą z nich. Nie spełnia tego kryterium zawarcie w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej szeregu stanowczych ocen prawnych odnoszących się do wielu kwestii prawnych materialnoprawnych i proceduralnych związanych z rozpoznawaniem spraw o nabycie prawa własności w drodze zasiedzenie przez samoistnego posiadacza nieruchomości. Rekomendowana Sądowi Najwyższemu, przez uczestnika postępowania, skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia również z tej przyczyny, iż nie posiadała waloru „oczywistej zasadności”. Przesłanka „oczywistej zasadności skargi” zachodzi wówczas, kiedy zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej. Dotyczy to więc jedynie uchybień przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, o charakterze elementarnym polegających w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie faktycznym. Do wykazania oczywistej zasadności skargi powinno wystarczyć jedno konkretne twierdzenie, jedna stanowcza, przekonująca od razu teza, wskazująca racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce i zaskarżeniu. Na tym właśnie polega „oczywista” zasadność środka zaskarżenia I CSK 21/23 8 w rozumieniu przyjętym w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19, niepubl.). Z przytoczonego wcześniej uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie wynika, z jakich konkretnie przyczyn skarga jest oczywiście uzasadniona. Odnośnie do podniesionej w tym uzasadnieniu kwestii osób, na rzecz których stwierdzono nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, należy wskazać, że z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że przedmiotem przeniesienia własności i w konsekwencji posiadania (umową darowizny z 28 maja 1997 r.) była działka o numerze ewidencyjnym 281/4 wydzielona z działki nr […] (podobnie jak działka nr […]), która nie stanowiła jednak przedmiotu postępowania o nabycie prawa własności przez zasiedzenie, które dotyczyło działki o numerze ewidencyjnym […]3. Natomiast czynność dokonania darowizny nieruchomości z 4 lipca 2007 r., nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy i określenia podmiotu, który nabył własność nieruchomości przez zasiedzenie, skoro czynność ta nastąpiła już po dacie (1 października 2006 r.) - przyjętej przez Sąd drugiej instancji - nabycia przez wnioskodawców własności spornej nieruchomości przez zasiedzenie. Nie sposób więc uznać, aby z poczynionych w sprawie ustaleń wynikało jednoznacznie, że wnioskodawcy przenieśli posiadanie nieruchomości objętej wnioskiem na inne osoby przed upływem terminu jej zasiedzenia, a w konsekwencji, że w orzeczeniu zaskarżonym skargą kasacyjną nie wskazano tych osób, którzy rzeczywiście mogli nabyć tę nieruchomość przez zasiedzenie, a na których wnioskodawcy przenieśli jej posiadanie. Zatem, nie można też uznać, aby zarzut braku modyfikacji treści żądania wniosku – zawarty w skardze kasacyjnej – przesądzał o jej oczywistej zasadności. Należy też podkreślić, że ocenia Sądu drugiej instancji, że wraz z nabyciem nieruchomości przez wnioskodawców na podstawie aktu notarialnego z 30 września 1976 r. weszli oni w samoistne posiadanie innej nieruchomości, będącej przedmiotem postępowania, jest konsekwencją dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych. Oceny tej nie można uznać za oczywiście wadliwej. W tym zakresie wywody zawarte w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania sprowadzają się zasadniczo do polemiki z zaskarżonym orzeczeniem i nie wykazują, że przy jego ferowaniu popełniono uchybienia w zakresie stosowania prawa, które miały I CSK 21/23 9 charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym ocenom. Uzasadnienie wniosku stanowi w istocie próbę zaangażowania Sądu Najwyższego do kolejnej weryfikacji instancyjnej prawidłowości dokonania przez Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych i oceny prawnej w sprawie, co nie jest celem postępowania kasacyjnego i nie może skutecznie uzasadniać wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na przesłankę przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Sąd Najwyższy nie jest bowiem trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje sprawy, a jedynie skargę kasacyjną, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia, wnoszonym i rozpoznawanym nie tylko w interesie skarżącego, ale przede wszystkim w interesie publicznym. Sąd Najwyższy nie dopatrzył się także nieważność postępowania, którą Sąd ten bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1 k.p.c.). Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). [SOP] (r.g.)