I CSK 543/25

I CSK 543/25 POSTANOWIENIE 16 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba na posiedzeniu niejawnym 16 lipca 2026 r. w Warszawie w sprawie z wniosku M.S. z udziałem M.S.1, A.S., D.S. i A.S.1 o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia i stwierdzenie nabycia spadku po J.S., na skutek skargi kasacyjnej M.S. i M.S.1 od postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku z 23 października 2024 r., II Ca 671/23, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od skarżących M.S. i M.S.1 na rzecz uczestniczek A.S.1 i D.S. kwoty po 257 (dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych na rzecz każdej z nich tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia skarżącym odpisu niniejszego postanowienia do dnia zapłaty. UZASADNIENIE Postanowieniem z 23 października 2024 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił apelację wnioskodawcy M.S. od postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku z 26 kwietnia 2023 r., którym Sąd ten uchylił zarejestrowany w sprawie II N 861/21 Sądu Rejonowego w Białymstoku oraz w Rejestrze Spadkowym pod I CSK 543/25 2 numerem […] akt poświadczenia dziedziczenia, sporządzony 2 grudnia 2021 r. w K. w B. przed notariuszem B.M., zapisany w Repertorium A za numerem […], stwierdzający nabycie spadku po J.S. zmarłym […] 2021 r. w B., mającym ostatnie miejsce stałego pobytu w B., na rzecz żony i córek: A.S., A.S.1 i D.S. z udziałami po 1/3 części (pkt I). W pkt II stwierdził, że spadek po J.S. na podstawie testamentu notarialnego z 12 sierpnia 2009 r. sporządzonego w B. przed notariuszem B.O. za repertorium A Nr […] nabyli: (a) siostra M.S.1 - w 7/100 części, tj. 266 666 660/3 773 403 530 części, (b) brat M.S. - w 7/100 części, tj. 266 666 660/3 773 403 530 części, (c) córka D.S. - w 43/100 części, tj. 1 620 035 105/3 773 403 530 części, (d) córka A.S. – w 43/100 części, tj. 1 620 035105/3773403530 części i rozstrzygnął o kosztach postępowania. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez wnioskodawcę M.S. oraz uczestniczkę M.S.1 Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołali się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c. Ich zdaniem zachodzi potrzeba wykładni art. 961 k.c. w budzącej wątpliwości kwestii: „czy zawarcie przez spadkodawcę w testamencie notarialnym życzeń, wskazówek i sugestii dla spadkobierców, co do sposobu przeprowadzenia przez spadkobierców działu spadku (tzw. testament działowy) - uzasadnia zastosowanie przez Sąd regulacji art. 961 k.c. w toku postępowania o stwierdzenie nabyciu spadku, w celu określenia wielkości udziałów nabywanych w spadku przez poszczególnych spadkobierców, którym w tzw. testamencie działowym, spadkodawca przeznaczył w dziale spadku poszczególne składniki majątkowe"? Ponadto w ocenie skarżących skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona z uwagi na rażące naruszenie art. 961 k.c., poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że chwilą miarodajną dla oceny wielkości nabywanych udziałów w spadku jest skład i wartość spadku na datę otwarcia spadku, podczas gdy datą właściwą dla określenia wielkości udziałów nabywanych w spadku - zgodnie z regułą art. 961 k.c. jest skład i wartość majątku spadkodawcy w dacie sporządzenia testamentu przez spadkodawcę. I CSK 543/25 3 Uczestniczki A.S.1 i D.S., w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosły o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania prawa w każdej indywidualnej sprawie. Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Ponadto wątpliwości wykładnicze powinny cechować się istotnością, czyli być doniosłe z uwagi na rangę zawierającego się w nich problemu prawnego oraz jego znaczenie wykraczające poza potrzeby rozstrzygnięcia sprawy, w której wniesiono skargę. Nie mogą mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi I CSK 543/25 4 odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob.m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; i z 17 czerwca 2015 r., III CSK 59/15, OSNC 2016, nr 2, poz. 29). Wymogi te w rozpoznawanym przypadku nie zostały zrealizowane. Skarżący prezentując silnie kazuistyczne wątpliwości na tle specyfiki stanu faktycznego sprawy nie wykazali by w sprawie ujawniły się istotne wątpliwości orzecznicze, których rozstrzygnięcie wymagało zaangażowania Sądu Najwyższego i przyczyniło się do rozwoju prawa. Ponadto skarżący czynią przy formułowaniu zagadnienia prawnego założenia sprzeczne z wykładnią testamentu dokonaną przez Sądy meriti. Zakładają bowiem, że w § 1 testamentu nastąpiło powołanie do dziedziczenia w częściach równych a w § 2 testamentu zamiarem spadkodawcy było sporządzenie niewiążącego spadkobierców testamentu działowego. Sądy meriti stwierdziły natomiast, że zapisy § 1 i § 2 testamentu powinny być rozpatrywane jako elementy jednego rozporządzenia na wypadek śmierci i wykładane zgodnie z art. 948 k.c. Uznały zatem, że § 2 testamentu wyjaśnia intencje spadkodawcy i ułatwia wykładnię testamentu co koresponduje ze stanowiskiem przyjętym w tym zakresie w orzecznictwie Sądu Najwyższego ( zob. m.in. postanowienie Sadu Najwyższego z 20 lutego 2013 r., III CSK 169/12). Uwzględniając zatem całość treści testamentu odczytywaną łącznie oraz całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznały, że wolą spadkodawcy było powołanie do spadku rodzeństwa ( skarżących) jedynie w zakresie odpowiadającym ich udziałom w wartości nieruchomości, którą spadkodawca uzyskał w darowiźnie od rodziców a co do pozostałego majątku, którym dysponuje lub, który nabędzie w przyszłości powołanie do spadku po ½ swoich córek. W konsekwencji Sądy nie znalazły podstaw do zastosowania art. 960 k.c. lecz przy wykładni testamentu zastosowały art. 961 k.c. Kwestia wykładni art. 961 k.c. była natomiast wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 28 października 1997r., I CKN 276/97, OSNC 1998, nr 4, poz. 63, z 8 listopada I CSK 543/25 5 1975 r., III CRN 218/75, OSNCP 1976, nr 9, poz. 200, z 29 listopada 1977 r., III CRN 291/77, OSPiKA 1978, nr 9, poz. 167, z 19 października 2000 r., II CKN 505/00, z 3 listopada 2004 r., III CK 472/03, z 14 lipca 2005r., III CK 694/04, z 19 sierpnia 2009 r., III CSK 7/09, OSG 2010, nr 10, poz. 71, z 29 marca 2007 r., I CSK 3/07, OSP 2009/12/136, z 1 grudnia 2011r., I CSK 419/10, i z 10 stycznia 2018 r., I CSK 177/17). W sprawie nie powstał zatem problem wskazywany przez skarżących. Problematyka wykładni testamentu z racji kazuistycznego charakteru nie poddaje bowiem uogólnieniom, nie może zatem z reguły stanowić adekwatnego podłoża zagadnienia prawnego a należy do sfery stosowania prawa. Przytaczanie zatem orzeczeń w których Sąd Najwyższy dokonał odmiennej kwalifikacji postanowień testamentowych spadkodawców nie dowodzi rozbieżności w orzecznictwie w kontekstach wskazywanych przez skarżących. Życzenia, wskazówki i sugestie dla spadkobierców, co do sposobu przeprowadzenia działu spadku mogą bowiem w okolicznościach konkretnych spraw mieć zupełnie inne znaczenie dla wykładni testamentu. W konsekwencji bogactwo stanów faktycznych, implikujące niuansowanie oceny prawnej w zakresie wykładni testamentu, w tego rodzaju sprawach przez sądy powszechne, nie stanowi problemu prawnego powstałego na tle konkretnych przepisów prawa, których rozstrzygnięcie niezbędne dla sprawy, stwarza realne i poważne trudności, przekraczające poziom występujący zwykle w przypadku każdego procesu decyzyjnego sądu orzekającego w konkretnej sprawie. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy natomiast rozumieć sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego I CSK 543/25 6 z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, niepubl. i przywołane tam orzecznictwo). Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Skarżący sami przyznają w uzasadnieniu wniosku, że w kwestii, która ma stać się podstawą przyjęcia skargi do rozpoznania w literaturze i orzecznictwie wyrażono dwa sprzeczne poglądy. Okoliczność, że w specyficznych okolicznościach sprawy Sądy meriti przychyliły się do stanowiska, które nie jest obecnie dominujące nie świadczy o oczywistej zasadności skargi. Stanowisko to zostało bowiem przez Sądy przekonująco uzasadnione i powiązane z dążeniem do jak najpełniejszego urzeczywistnienia woli spadkodawcy co konsekwentnie pomijają skarżący. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano przy wykładni oświadczeń ostatniej woli, potrzebę jak najwierniejszego odtworzenia woli spadkodawcy (art. 948 k.c.), z uwzględnieniem ogólnych dyrektyw oświadczeń woli z art. 65 k.c., w zakresie, w jakim nie pozostają w sprzeczności z zasadą subiektywno-indywidualnej interpretacji testamentu, również, gdy tekst oświadczenia zostanie utrwalony w formie aktu notarialnego. Wskazywano, że rzeczywistą wolę spadkodawcy należy ustalić z uwzględnieniem wszelkich okoliczności, które mogą być w tym pomocne, z zastrzeżeniem, iż wykładnia testamentu powinna służyć jedynie ustaleniu treści oświadczenia woli testatora ucieleśnionego w testamencie, a nie może w jej ramach dojść do zmiany, uzupełnienia lub modyfikacji treści rozporządzeń ostatniej woli. Ostatnią wolę spadkodawcy wyrażoną w testamencie należy tłumaczyć w taki sposób, aby zapewnić w możliwie najpełniejszym stopniu realizację jego rozporządzenia; w sytuacji, gdy możliwe jest różne rozumienie postanowień testamentu konieczne jest przyjęcie takiej wykładni, która pozwala utrzymać rozporządzenie spadkodawcy I CSK 543/25 7 w mocy i nadać im rozsądną treść (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 15 marca 1963 r., III CR 131/62, OSPiKA 1964, nr 5, poz. 94 i z 5 września 2008 r., I CSK 51/08 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 1997 r., II CKN 542/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118, z 13 czerwca 2001 r., II CKN 543/00, OSNC 2002, nr 1, poz. 14, z 15 kwietnia 2003 r., V CK 9/02, niepubl., z 6 maja 2005 r., II CK 676/04, z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09, OSP 2012/3/29, z 14 maja 2015 r., I CSK 489/14, z 20 grudnia 2022 r., I CSK 3657/22). Lektura motywów zaskarżonego rozstrzygnięcia nie pozostawia wątpliwości, że Sądy prawidłowo zrealizowały to zadanie a przyjęta w postępowaniu wykładnia testamentu oddaje najpełniej rzeczywistą wolę spadkodawcy, co wyklucza przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jako oczywiście uzasadnionej. Podzielenie przez Sądy sugestii skarżących doprowadziłoby natomiast do rezultatu sprzecznego z wolą spadkodawcy. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 520 § 3 oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a także § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023, poz. 1964, ze zm.). (M.M.) [SOP]