I CSK 645/17

Sygn. akt I CSK 645/17 POSTANOWIENIE Dnia 31 stycznia 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Agnieszka Piotrowska SSN Jan Górowski (sprawozdawca) w sprawie z wniosku Z.S. przy uczestnictwie […],o ustanowienie drogi koniecznej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 31 stycznia 2018 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w T. z dnia 1 września 2016 r., sygn. akt I Cz …/16, oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 29 września 2015 r., Sąd Rejonowy w K., wniosek Z. S. z udziałem […] o ustanowienie drogi koniecznej odrzucił. W uzasadnieniu wskazał, że identyczny wniosek Z.S. z dnia 10 sierpnia 2015 r. o ustanowienie drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej, jako dz. ew. nr 1923/2 położonej w W. został już prawomocnie rozstrzygnięty. Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2014 r. VI Ns …/14, 2 Sąd ustanowił bowiem drogę konieczną dla wnioskowanej nieruchomości po działkach należących do Gminy K. oraz oddalił wniosek w pozostałej części. Wskazał, że motywy tego rozstrzygnięcia znalazły swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu postanowienia, a wniesiona apelacja została odrzucona przez Sąd Okręgowy w T. i tym samym postanowienie to stało się prawomocne. Zwrócił uwagę, że wnioskodawczyni w obecnym wniosku nie wskazała żadnych nowych okoliczności, które mogłyby dać podstawę do oceny, iż sytuacja uległa jakiejkolwiek zmianie, a jako materiał dowodowy w obecnej sprawie miałby, zdaniem samej wnioskodawczyni, posłużyć materiał dowodowy zgromadzony w sprawie poprzednio rozpoznawanej. W zażaleniu wnioskodawczyni podniosła, że jej nieruchomość po przeprowadzeniu postępowania w sprawie VI Ns .../14, ustanawiającego drogę konieczną po działkach o nr ew. 1827/31 i 1827/32, nie ma nadal dostępu do drogi publicznej, bowiem aby dostać się na działki nr 1827/31 i 1827/32 należy poruszać się po działce o nr ew. 1923/1, na której służebności drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela działki należącej do wnioskodawczyni nie ustanowiono. Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 1 września 2016 r. zażalenie oddalił. Dostrzegł, że żądanie wysunięte przez wnioskodawczynię w niniejszej sprawie jest tożsame z żądaniem, z którym wystąpiła ona w sprawie rozpoznanej pod sygn. akt I Ns …/14, a co do którego Sąd Rejonowy w M., postanowieniem z dnia 4 grudnia 2014 r. orzekł o całości wniosku. Podniósł, że po analizie treści postanowienia Sądu Rejonowego w M. z dnia 4 grudnia 2014 r., I Ns …/14 i po zestawieniu tej treści ze szkicem biegłego F. B. z dnia 11 czerwca 2013 r., należało uznać, iż błędne są twierdzenia skarżącej jakby na działce nr 1923/1 służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela działki należącej do wnioskodawczyni nie została ustanowiona. W postanowieniu wskazano bowiem, że służebność drogi koniecznej przebiega przez szlak drożny biegnący od granicy z działką 1923/1, na której to granicy znajduje się brama oznaczona na szkicu biegłego literą B (między punktami 452 i 453), poprzez punkty 444 i 445, które znajdują się na granicy działki 1923/1 z działką 1827/31 (brama C). Szlak drożny pomiędzy bramami oznaczonymi 3 literami B i C, biegnie przez działkę 1923/1. Odnosząc treść punktu I postanowienia do szkicu biegłego (k. 272), na którym kolorem zielonym oznaczono proponowany wariant przebiegu szlaku drożnego i na którym to szlaku Sąd Rejonowy w swoim rozstrzygnięciu ustanowił służebność drogi koniecznej, widać wyraźnie, że służebność ta obejmuje także działkę nr 1923/1. Wnioskodawczyni w skardze kasacyjnej opartej na naruszeniu art. 233 § 1 k.p.c., art. 199 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. a także na naruszeniu art. 145 § 1 k.c. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę z urzędu (art. 39813 § 1 k.p.c.; por. także orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1946 r., C 719 /45, OSN 1948, nr 2, poz. 34, z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 81 i z dnia 15 lutego 2000 r., III CKN 1204/99, niepubl.). Z unormowania tego wynika także, że skarżący nie musi takiego zarzutu podnosić, a gdy zwróci nawet uwagę w skardze kasacyjnej na tej rangi uchybienie, to nie jest zobowiązany wykazywać, czy i jaki wpływ wywarło ono na wynik sprawy, gdyż nie ma to znaczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97, OCNC 1998, nr 5, poz. 81 i z dnia 22 maja 1997 r., II CKN 70/97, niepubl.). Skoro w tej materii sąd działa z urzędu, to w tym przedmiocie nie obowiązuje w postępowaniu kasacyjnym, ani zakaz prowadzenia dowodów, ani czynienia ustaleń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220). W sprawie zachodziłaby nieważność postępowania gdyby Sądy meriti przeoczyły bezwzględną przesłankę procesową powagi rzeczy osądzonej, tj. merytorycznie rozpoznały wniosek, pomimo wystąpienia tej przeszkody procesowej. Aby określić więc przedmiotowe granice postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 4 grudnia 2014 r. VI Ns …/14 należało ustalić, o czym rozstrzygnął nim sąd. W sprawie tej wnioskodawczyni Z. S. jednoznacznie zażądała ustanowienia drogi koniecznej do działki nr 1923/2 stanowiącej wspólność majątkową małżeńską 4 z jej mężem uczestnikiem T. S. obciążającej także działkę nr 1923/1, która stanowiła własność matki jej męża T. S. i w związku z jej śmiercią w dniu 22 kwietnia 1979 r. w wyniku nabycia spadku współwłaścicielem jej jeszcze przed wystąpieniem na drogę sądową stał się zarówno T. S. jak i jego siostra K. T., a pomiędzy tym rodzeństwem występuje ostry konflikt. Prawomocnym postanowieniem z dnia 4 grudnia 2014 r. Sąd Rejonowy ustanowił na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej jako działka nr 1923/2 położonej w W., służebność drogi koniecznej - w konturze oznaczonym na szkicu biegłego F. B. z dnia 11 czerwca 2013 r. biegnącym od granicy z działką nr 1923/1 przez punkty 445, 705, 704 i 444 po działkach 1827/31 i 1827/32, oraz oddalił wniosek w pozostałej części. Oddalenie to dotyczyło ustanowienia służebności drogowej obciążającej, zarówno działkę nr 1924 jak i nr 1923/1 ze względu na to, że współuprawniony do nieruchomości władnącej T. S. jest ich współwłaścicielem na podstawie nabycia spadku po matce. Wskazał, że posiadany tytuł współwłaściciela uprawnia jego i wykonującą także jego prawo małżonkę pozostającą w nim we wspólności majątkowej małżeńskiej do korzystania z działek nr 1924 oraz nr 1923/1 w zakresie służebności drogowej i wyłącza możliwość obciążenia ich służebnością drogi koniecznej (art. 145 k.c.). Jednoznacznie przy tym odwołał się przy dokonaniu tej subsumcji do normy prawnej wynikającej z art. 206 k.c. wyłączającej, w jego ocenie w świetle ustalonych faktów, roszczenie określone w art. 145 k.c. Prawomocność materialna w aspekcie negatywnym, czyli powaga rzeczy osądzonej, obejmuje wyłącznie merytoryczne orzeczenia sądu. Jak wiadomo podstawowy skutek powagi rzeczy osądzonej został uregulowany w art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. który przewiduje odrzucenie ponownego pozwu (wniosku) wniesionego w sprawie, która została już prawomocnie osądzona. Na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. powaga rzeczy osądzonej dotyczy bowiem także wydawanych w postępowaniu nieprocesowym postanowień co do istoty sprawy, a zatem i wydanego przez Sąd Rejonowy postanowienia z dnia 4 grudnia 2014 r. Prawomocny wyrok (postanowienie co do istoty sprawy) ma powagę rzeczy osądzonej tzn. kończy spór pomiędzy stronami (zainteresowanymi) i wyklucza ponowne rozpoznanie tej samej sprawy, co stanowi podstawowy 5 jego skutek procesowy (por. art. 366 k.p.c.). W ten sposób jest osiągnięty także cel procesu, którym jest urzeczywistnienie normy prawa materialnego i wprowadzenie stanu pewności prawa, w zakresie łączącego strony stosunku prawnego. Oznacza ona nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, LEX nr 274151). W istocie jednak powaga rzeczy osądzonej jest pojęciem procesowym i oznacza cechę prawomocnego merytorycznego orzeczenia wykluczającą ponowne przeprowadzenie takiego samego procesu (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1997 r., I CKU 65/96, LEX nr 29569). Z powagi rzeczy osądzonej korzystają zarówno merytoryczne rozstrzygnięcia o treści pozytywnej, tj. przedmiotowe postanowienie w zakresie ustanowienia drogi koniecznej jak i negatywnej, tj. oddalające żądanie wnioskodawczyni, co do obciążenia służebnością drogową działek nr 1924, jak i nr 1923/1 ze względu na to, że ich współwłaścicielem jest mąż wnioskodawczyni, a do małżonków na prawach współwłasności łącznej przynależy nieruchomość władnąca. Innymi słowy, zindywidualizowana więc postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 4 grudnia 2014 r. VI Ns …/14 norma prawna w zakresie oddalenia wniosku, która stanowiła kryterium oceny, czy obecnie mamy do czynienia z tą samą sprawą jest następująca: „nie można obciążyć służebnością drogi koniecznej (art. 145 k.c.) na rzecz wspólnej działki małżonków (współwłasność łączna) nieruchomości, która stanowi współwłasność w częściach ułamkowych małżonka wnioskodawcy nabytą w wyniku dziedziczenia, gdyż z tego oddziedziczonego prawa wynika uprawnienie dla małżonków do korzystania z tej nieruchomości w zakresie służebności drogowej”. Oczywiście, całkowicie odrębną kwestią, nie wchodzącą w zakres powagi rzeczy osądzonej jest, czy ta skonkretyzowana norma przedmiotowym prawomocnym orzeczeniem sądowym trafnie ujmuje stosunek pomiędzy unormowaniami zawartymi w art. 145 k.c. i w art. 206 k.c. Wnioskodawczyni mogła bowiem, powołując się właśnie na odmienny pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia 20 października 2005 r., IV CK 65/05, (Biul. SN 6 2006, nr 3, poz. 10), kwestionować go w drodze skutecznie wniesionego środka odwoławczego, gdy tymczasem doszło do odrzucenia apelacji. O powadze rzeczy osądzonej decyduje - poza identycznością stron i identycznością przedmiotu rozstrzygnięcia - także tożsamość podstawy sporu (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 2 listopada 1935 r., C III 491/35 Głos Sadownictwa 1936, nr 7-8, s. 633, postanowienie Sądu Najwyższego z 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNC 1971, nr 12, poz. 226, i uchwała Sądu Najwyższego z 21 listopada 2013 r., III CZP 67/13, OSNC 2014, nr 7-8, poz. 73). Tożsamość podmiotowa zachodzi wtedy, gdy w obu sprawach występują te same osoby lub ich następcy prawni, chociażby w odwrotnych rolach procesowych (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1999 r., III CKN 143/99, LEX Nr 523569) Podstawa sporu nie może być identyfikowana „z podstawą roszczenia”, ponieważ nie obejmuje stanowiska innych podmiotów występujących w sprawie, ani z pojęciem „podstawa faktyczna i prawna orzeczenia”, gdyż te określenia oznaczają jedynie motywy takiego a nie innego rozstrzygnięcia (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2013 r., V CSK 515/12, niepubl.). Podstawa sporu to zespół okoliczności faktycznych, które charakteryzują stosunek prawny pomiędzy stronami, i z których powód (wnioskodawca) wywodzi swe roszczenie. W zakres zatem pojęcia „podstawa sporu” wchodzą tylko te fakty, które według hipotezy zastosowanych norm prawnych zadecydowały o dokonanym rozstrzygnięciu. Do uznania, że sprawa została prawomocnie osądzona, a więc, iż istnieją podstawy do odrzucenia nowego pozwu (art. 199 § 1 i art. 366 KPC), nie wystarcza samo stwierdzenie, iż w obydwu sprawach chodzi o to samo roszczenie i że identyczne są podmioty obydwu postępowań; mimo bowiem identyczności stron i dochodzonego roszczenia stan rzeczy osądzonej nie występuje, jeżeli uległy zmianie okoliczności, których istnienie było przyczyną oddalenia pierwszego żądania, a więc jeżeli roszczenie stało się w świetle nowego stanu faktycznego uzasadnione (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1980 r., IV CR 85/80, OSNC 1980, nr 11, poz. 214). Mając na uwadze żądanie i twierdzenia samego odrzuconego wniosku, w świetle powyższych uwag rzeczywiście wystąpiła przeszkoda do jego 7 merytorycznego rozpoznania w postaci powagi rzeczy osądzonej. Poza identycznością podmiotów i identycznością przedmiotu rozstrzygnięcia wystąpiła także tożsamość podstawy sporu oraz nie zmieniły się okoliczności od wydania przez Sąd Rejonowy postanowienia z dnia 4 grudnia 2014 r. Na marginesie można zauważyć, że norma wynikająca z art. 206 k.c. zapewnia T. S. (a pośrednio i skarżącej) właściwą ochronę przed ewentualnymi bezprawnymi działaniami siostry i jej rodziny. Pomimo więc błędnego uzasadnienia zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu. Skarga kasacyjna uległa zatem oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. jw kc