I CSK 85/16

Sygn. akt I CSK 85/16 POSTANOWIENIE Dnia 18 listopada 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Kazimierz Zawada SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) w sprawie z wniosku M.Z. przy uczestnictwie R.T. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 listopada 2016 r., skargi kasacyjnej uczestniczki postępownia od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 24 czerwca 2015 r., sygn. akt V Ca …/14, uchyla zaskarżone postanowienie w części zmieniającej postanowienie Sądu Rejonowego w W. z dnia 31 grudnia 2013 r. (punkt 1) i orzekającej o kosztach postępowania (punkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 31 grudnia 2013 r. Sąd Rejonowy w W. w sprawie z wniosku M.Z. przy uczestnictwie R.T. zniósł współwłasność nieruchomości położonej w W. przy ul. B. o pow. 738 m2 i współwłasność znajdującego się na niej budynku w ten sposób, że prawo użytkowania wieczystego tej nieruchomości przyznał na rzecz uczestniczki R.T. i zasądził od niej na rzecz M.Z. kwotę 967 395 zł tytułem spłaty, płatną w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi w razie uchybienia terminowi płatności. Sąd ustalił, że uczestnicy są współużytkownikami wieczystymi nieruchomości i właścicielami znajdującego się na niej drewnianego budynku mieszkalnego o powierzchni użytkowej 94 m2 - wnioskodawca w 44/48, a R. T. w 4/48 części. Parterowy budynek mieszkalny z poddaszem użytkowym jest domem rodzinnym uczestniczki, która zamieszkuje tam z mężem i ponosi wszelkie koszty związane z utrzymaniem nieruchomości. Wartość udziałów uczestników w nieruchomości na dzień 11 kwietnia 2012 r. wynosiła: uczestniczki - 87.945 zł, a wnioskodawcy - 967.395 zł. Rynkowa wartość nieruchomości według stanu na dzień 11 lutego 1999 r. zamykała się kwotą 1.119.552 zł, zaś na dzień 11 kwietnia 2012 - 1.055.340 zł. Sąd Rejonowy wskazał, z powołaniem się na opinię biegłego T. W., że fizyczny podział nieruchomości w sposób wskazany przez uczestniczkę, odpowiadający udziałom uczestników w nieruchomości nie jest możliwy, ponieważ część przypadająca uczestniczce wyniosłaby 61,5 m2, a z kolei część przypadająca wnioskodawcy pozbawiona byłaby dostępu do drogi publicznej. Jako odpowiednią formę zniesienia współwłasności, celową i zgodną z zasadami słuszności oraz współżycia społecznego uznał przyznanie nieruchomości uczestniczce, która tam mieszka z rodziną i dla której jest to dom rodzinny. Sąd zwrócił też uwagę, że zaawansowany wiek uczestniczki i jej męża powoduje, iż nie zdołają się wyprowadzić w krótkim czasie. Wnioskodawcy, który jest spoza rodziny i nabył udziały w spadku z zamiarem wyburzenia budynku, przyznał od uczestniczki spłatę w kwocie 967 395 zł, płatną w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi w razie uchybienia terminowi płatności. Zniesienie 3 współwłasności przez sprzedaż licytacyjną Sąd ocenił jako mniej korzystne dla uczestników, gdyż zazwyczaj prowadzi do uzyskania mniejszej ceny przy sprzedaży na wolnym rynku. Zasugerował też, że z tej ostatniej formy uzyskania środków na spłacenie wnioskodawcy mogłaby skorzystać uczestniczka, gdyby nie była w stanie pozyskać ich w inny sposób. Sąd Rejonowy uznał też, że wnioskodawczyni nie wykazała wysokości nakładów (remontów), jakie poniosła na nieruchomość. Sąd Okręgowy w W., rozpoznający sprawę na skutek apelacji wnioskodawcy, postanowieniem z dnia 24 czerwca 2015 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że zniósł współwłasność spornej nieruchomości przez przyznanie jej wyłącznie wnioskodawcy M. R., zasądził od niego na rzecz uczestniczki R.T. spłatę w kwocie 87.945 zł, płatną w terminie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia, z odsetkami ustawowymi na wypadek uchybienia terminowi płatności oraz zobowiązał uczestniczkę do wydania w tym samym terminie nieruchomości wnioskodawcy. W pozostałym zakresie apelacja wnioskodawcy została oddalona. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że ustawodawca ustalił hierarchię sposobów sądowego zniesienia współwłasności, w myśl której, w przypadku braku zgodnego wniosku współwłaścicieli co do innego sposobu wyjścia ze współwłasności, sąd w pierwszej kolejności rozważa, czy istnieją warunki do dokonania podziału rzeczy w naturze na części odpowiadające wartości udziałów poszczególnych współwłaścicieli, z możliwością wyrównania ich wartości dopłatami. Kiedy okaże się, że brak ku temu podstaw, w grę wchodzi przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych, a w ostateczności - zarządzenie sprzedaży rzeczy i podział uzyskanej w ten sposób sumy między współwłaścicieli. Sąd Okręgowy zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że możliwe było jedynie zniesienie współwłasności przez przyznanie nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty na rzecz drugiego, jednak uznał, że dysproporcja w udziałach we współwłasności oraz w możliwościach finansowych współwłaścicieli powoduje, iż wybór uczestniczki, jako tej, która otrzyma nieruchomość, był nielogiczny i sprzeczny z interesem uczestników. Uczestniczka nie ma środków pozwalających jej spłacić wnioskodawcę kwotą 967.395 zł inaczej niż sprzedając nieruchomość i przekazując wnioskodawcy 4 praktycznie całą uzyskaną cenę, co - zdaniem Sądu drugiej instancji - przeczy założeniom wybranego sposobu wyjścia ze współwłasności, ponieważ w istocie zakłada konieczność sprzedaży nieruchomości przez uczestniczkę, mimo że sprzedaż rzeczy jest sposobem ostatecznym, stosowanym jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Sąd Okręgowy uznał, że w ten sposób nie zostanie zrealizowany cel wskazany przez Sąd Rejonowy, którym było umożliwienia uczestniczce dalszego zamieszkiwania w rodzinnym domu. Ponadto przyjęte rozwiązanie nie odpowiadało wnioskom uczestniczki, która nie wyrażała woli przejęcia nieruchomości i spłaty wnioskodawcy, a w końcowej fazie postępowania złożyła wniosek o zniesienie współwłasności przez sprzedaż i podział uzyskanej sumy między współwłaścicieli, zdając sobie sprawę z braku realnej możliwości spłacenia wnioskodawcy. Wnioskodawca natomiast wykazał, że jest w stanie spłacić uczestniczkę w terminie 3 miesięcy. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał za właściwsze przyznanie nieruchomości wnioskodawcy, który spłaci uczestniczkę kwotą 87 945 zł. Sąd odwoławczy nie uwzględnił natomiast żądań wnioskodawcy, aby uczestniczka uiściła mu wynagrodzenie z tytułu posiadania wspólnej rzeczy „ponad udział" oraz z tytułu utraconych przez wnioskodawcę pożytków. Ocenił, że zgodnie z treścią art. 200 k.c., każdy ze współwłaścicieli jest obowiązany do współdziałania w zarządzie rzeczą wspólną, czego wnioskodawca nie realizował. Wnioskodawca nie został też wyzuty lub niedopuszczony do współposiadania nieruchomości przez uczestniczkę, ponieważ nie domagał się umożliwienia mu korzystania z niej. Nie mógł także żądać zwrotu wartości pożytków z rzeczy wspólnej, ponieważ korzyść współwłaściciela polegająca na posiadaniu lokalu we wspólnej nieruchomości nie jest pożytkami, ani innym przychodem z rzeczy wspólnej w rozumieniu art. 207 k.c. Uczestniczka, poza zamieszkiwaniem na nieruchomości nie czerpała z niej żadnych pożytków. Uczestniczka R. T. wniosła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego w części rozstrzygającej o zniesieniu współwłasności i oparła ją na obu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c. Zarzuciła niewłaściwe zastosowanie art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. przez dokonanie zniesienia współwłasności w sposób naruszający zasady współżycia społecznego i interes uczestniczki oraz 5 nieprawidłowe zastosowanie art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 623 k.p.c. polegające na przyjęciu, że nieruchomości nie da się podzielić albo nie jest to celowe i należy ją przyznać jednemu ze współwłaścicieli (wnioskodawcy) jedynie z uwagi na negatywną ocenę możliwości dokonania spłaty przez drugiego współwłaściciela. We wnioskach domagała się uchylenia zaskarżonej części postanowienia i orzeczenia co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji wnioskodawcy w całości oraz zasądzenie od niego na rzecz uczestniczki kosztów postępowania kasacyjnego. Z ostrożności procesowej wniosła ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia - w zaskarżonej części i zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżąca ma rację zarzucając naruszenie art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 623 k.p.c. Zniesienie wspólności praw do nieruchomości (w tym wypadku przedmiotem wspólności uczestników jest prawo użytkowania wieczystego gruntu i związane z nim prawo własności budynku - powstałych w wyniku spadkobrania, a nie samo prawo własności; do wspólności innego prawa niż własność stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności) ma na celu wyjście z mogącego rodzić spory stanu wspólności z zapewnieniem każdemu z współuprawnionych możliwie korzystnych dla niego warunków rozwiązania węzła wspólności. Dlatego pierwszeństwo przyznaje się sposobowi zgodnie wybranemu przez współuprawnionych (art. 622 k.p.c.), a w razie braku zgody między nimi pierwszeństwo ma podział rzeczy wspólnej (art. 212 § 1 k.c.), ponieważ pozwala zachować więź z przedmiotem dotychczasowej wspólności. Podział ten - co uwzględnia art. 212 § 1 k.c. - może nastąpić w sposób nieodpowiadający ściśle udziałom poszczególnych współuprawnionych. Artykuł 623 k.p.c. wyjaśnia, że w wypadku, kiedy zachodzą warunki do dokonania podziału w naturze, sąd przeprowadza taki podział - co do zasady - na części odpowiadające wartością udziałom współwłaścicieli, jednak z uwzględnieniem wszelkich okoliczności zgodnie z interesem społeczno - gospodarczym, a różnice wartości wyrównuje się przez dopłaty pieniężne. Dopiero w dalszej kolejności rozważyć należy przewidzianą w art. 6 212 § 2 k.c. drogę przyznania prawa do wspólnej rzeczy jednemu ze współuprawnionych. Tymczasem Sądy obu instancji, badając możliwość podziału nieruchomości, rozważyły jedynie wariant wydzielenia z niej części ściśle odpowiadających udziałom współuprawnionych (co prowadziło do wniosku o nieracjonalności wydzielenia działki o powierzchni około 61,5 m2, odpowiadającej udziałowi uczestniczki), pomijając możliwość jakiegokolwiek innego podziału uzupełnionego dopłatą, o którego dopuszczalności nie wypowiedział się też biegły. Już więc z tego względu zastosowanie sposobu zniesienia wspólności w drodze zastosowania art. 212 § 2 k.c. było przedwczesne. Konieczność wnikliwego rozpatrzenia możliwości podziału nieruchomości uzasadniały ustalone przez oba Sądy okoliczności faktyczne - wiek uczestniczki, zamieszkiwanie przez nią w niewielkim domu na nieruchomości przez całe życie i jej możliwości finansowe, które słusznie poczytane zostały jako silne argumenty na rzecz umożliwienia jej pozostania w rodzinnym domu, ponieważ spłacenie jej udziału nie zapewni jej możliwości uzyskania innego lokalu niż wynajęty. Przyjęty przez Sąd Okręgowy - jako decydujący - argument o niemożności spłacenia przez uczestniczkę wnioskodawcy stałby się mniej znaczący w wypadku, gdyby obejmował dopłatę wyrównującą, a nie spłatę całego jego udziału, gdyż ewentualny podział nieruchomości pozwalałby zmniejszyć rozmiar świadczenia finansowego. Gdyby jednak okazało się - co wymaga uzupełnienia ustaleń - że podział nie jest w ogóle dopuszczalny, to i w tym wypadku skarżąca ma rację, że wzgląd na możliwość spłaty, jakkolwiek stanowi istotny czynnik rzutujący na wybór sposobu zniesienia współwłasności (np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2014 r., I CSK 717/13, nie publ.), nie może być jedynym kryterium oceny. Sąd Okręgowy zakwestionował słuszność stanowiska Sądu pierwszej instancji uznając, że przewidywanie przez ten Sąd możliwości sprzedaży nieruchomości przez uczestniczkę w celu uzyskania funduszy na spłacenie wnioskodawcy, stanowiło de facto zniesienie wspólności przez sprzedaż rzeczy. Nie jest to słuszna ocena. Zarządzenie sprzedaży przewidzianej w art. 212 § 2 in fine k.c. zasadniczo różni się od przyznania współuprawnionemu prawa do rzeczy, z pozostawieniem mu decyzji o sposobie zadysponowania nią. Prawo użytkowania wieczystego nieruchomości powiązane z prawem własności budynku 7 stanowi znaczną wartość majątkową, może posłużyć zabezpieczeniu kredytu lub pożyczki, a sprzedaż wolnorynkowa - na co słusznie zwrócił uwagę Sąd Rejonowy, z reguły pozwala na uzyskanie korzystniejszej ceny, niż sprzedaż przeprowadzona stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Ponadto art. 212 § 3 k.c. umożliwia rozłożenie dopłaty lub spłaty na raty z uwzględnieniem możliwości zobowiązanego i to na okres do 10 lat. Prawidłowe rozstrzygniecie sprawy wymaga rozważenia przez Sąd wszystkich tych możliwości i wyważenia interesów stron, z uwzględnieniem, że z jednej strony chodzi o zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych starszych osób, zawiązanych od lat z nieruchomością, a z drugiej o interesy inwestycyjne osoby z nieruchomością tą niezwiązanej, która nabywając udziały z pewnością zaznajomiła się z dotychczasowym sposobem wykorzystania działki i świadoma tego stanu zdecydowała się na kupno. Konieczne jest także rozważenie okoliczności faktycznych sprawy pod kątem oceny zgodności wniosku z zasadami współżycia społecznego - zastosowanie art. 5 k.c. w sprawach o zniesienie współwłasności nie jest bowiem wyłączone, jakkolwiek możliwe będzie jedynie w szczególnych, wyjątkowo uzasadnionych wypadkach (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 października 1981 r., III CRN 202/81, nie publ., z dnia 24 stycznia 2007 r,. III CZP 117/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 165). Skarżąca nie ma natomiast racji wskazując na ewentualność ustanowienia na jej rzecz służebności mieszkania. Takie rozwiązanie możliwe byłoby jedynie w ramach zgłoszenia przez uczestników zgodnego sposobu wyjścia ze wspólności przez przyznanie nieruchomości jednemu i ustanowienie służebności osobistej mieszkania na rzecz drugiego oraz - w drodze analogii - w wypadku dokonania podziału nieruchomości w sposób wymagający takiego rozwiązania, co wynika z art. 212 § 1 k.c. Wprawdzie Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 lipca 1980 r. (III CZP 45/80, OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 25) dopuścił możliwość ustanowienia przez sąd służebności osobistej mieszkania także w wypadku przyznania całej nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli, jednak rozwiązanie to nie przystaje do postanowień art. 212 § 2 k.c., który nie przewiduje takiej formy wyjścia ze współwłasności. Ponieważ skarga kasacyjna okazała się uzasadniona, a rozstrzygnięcie sprawy wymaga uzupełnienia ustaleń faktycznych, zaskarżone postanowienie 8 należało uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. jw kc