I KR 31/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pustelnik.Sędziowie: F. Karolus (sprawozdawca), J. Dankowski.Prokurator Generalnej Prokuratury: M. Rzeszewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Zbigniewa K. i Witolda B., oskarżonych z art. 290 § 1 i 2 k.k., oraz Karola B., oskarżonego z art. 290 § 1 k.k., po rozpoznaniu założonej przez oskarżonych rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 30 listopada 1963 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 3, 388 § 1 k.p.k.I. przyjmując, że oskarżony Witold B. brał udział z innymi oskarżonymi w działalności przestępnej, opisanej w ust. 1 pkt I i II sentencji wyroku Sądu Wojewódzkiego, do lutego 1960 r., a następnie kontynuował ją samodzielnie jako kierownik sklepu Nr 2 oraz że kwoty przyjęte przez oskarżonych w ramach działalności przestępnej, opisanej w ustępach 1 i 2 sentencji wyroku Sądu Wojewódzkiego, wynoszą kolejno około 130.000, 170.000 i 300.000 złotych - utrzymał zaskarżony wyrok co do oskarżonych Zbigniewa K., Witolda B. i Karola B. w mocy (...).Wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 30 listopada 1963 r. zostali między innymi skazani:I. Zbigniew K. na 4 lata więzienia i 50.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 3,Andrzej Jan K. na 3 lata więzienia i 40.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 3,Witold B. na 2 lata i 6 miesięcy więzienia, 30.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 3 -za przestępstwo z art. 290 § 1 k.k., popełnione przez to, że w czasie od września 1957 r. do czerwca 1962 r. w W. Zbigniew K. jako prezes Zarządu Spółdzielni Pracy Usługowo-Handlowej "M.", Andrzej Jan K. początkowo jako kierownik działu zaopatrzenia, następnie jako kierownik techniczno-handlowy i jednocześnie członek Zarządu Spółdzielni, ostatnio zaś jako kierownik sklepu Nr 3 tejże Spółdzielni i Witold B. jako kierownik techniczno-handlowy i członek Zarządu Spółdzielni, a ostatnio jako kierownik sklepu Nr 2 tejże Spółdzielni, działając wspólnie i w porozumieniu ze Stanisławem P., Karolem B. i Kunonem Gustawem S., w związku z urzędowaniem, przyjęli dla siebie i dla wymienionych współoskarżonych korzyść majątkową w łącznej kwocie co najmniej - 130.000 zł od dostawców i komitentów, a między innymi od Stefana S., Ignacego S., Józefa G., Stanisława K., Wawrzyńca Ż., Stanisława Z., Adama W., Janiny R., Waldemara E., Henryka M., Bogdana R., Lechosława C., Wacława M., Ryszarda K., Edwarda B., Mariana H., Kazimierza B. i Tadeusza T.;II. Zbigniew K. na 5 lat więzienia, 60.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 4,Andrzej K. na 4 lata więzienia i 60.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 3,Witold B. na 3 lata i 6 miesięcy więzienia, 35.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 3 -za przestępstwo z art. 290 § 2 k.k., popełnione przez to, że w czasie, miejscu i w charakterze określonym w pkt I, działając wspólnie i w porozumieniu, uzależnili udzielenie zamówień od uzyskania korzyści majątkowych i następnie przyjęli takie korzyści dla siebie i dla Stanisława P., Karola B. i Kunona Gustawa S. w łącznej kwocie co najmniej 170.000 złotych od dostawców i komitentów, a między innymi od Stanisława W., Wojciecha S., Benona G., Franciszka K., Edwarda K., Jerzego A., Mariana S., Adolfa S., Juliana W., Alfonsa M., Stanisława S., Henryka B., Stanisława M., Józefa S., Janiny B., Kazimierza M., Stanisława K., Stefana J., Andrzeja J., Albina M., Jana M., Andrzeja P., Bronisława C., Stanisława D., Edwarda R., Wiktora W. i Pawła R.Zamiast powyższych kar Sąd Wojewódzki wymierzył jako karę łączną:Zbigniewowi K. - 5 lat więzienia i 60.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 4;Andrzejowi Janowi K. - 4 lata więzienia i 60.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 3;Witoldowi B. 3 lata i 6 miesięcy więzienia i 35.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 3.III. Stanisław P. na 2 lata i 6 miesięcy więzienia i 30.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 2,Karol B. na 2 lata więzienia i 30.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 2,Kunon Gustaw S. na 1 rok i 6 miesięcy więzienia z warunkowym zawieszeniem wykonania na 3 lata, 20.000 złotych grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres lat 2 - za przestępstwo z art. 290 § 1 k.k., popełnione przez to, że w czasie od września 1957 r. do czerwca 1962 roku w W. Stanisław P. jako kierownik sklepu Nr 1, a następnie jako kierownik techniczno-handlowy i członek Zarządu Spółdzielni "M.", Karol B. jako członek Zarządu, zastępca kierownika sklepu, a następnie kierownik sklepu przy ul. Z. tejże Spółdzielni i Kunon Gustaw S. jako przewodniczący Komisji Rewizyjnej, kierownik sklepu, a następnie starszy kalkulator, wykonujący faktycznie funkcję magazyniera tejże Spółdzielni, działając wspólnie i w porozumieniu ze Zbigniewem K., Andrzejem Janem K. i Witoldem B., w związku z urzędowaniem, uzyskiwali dla siebie korzyści majątkowe w wysokości bliżej nieustalonej z kwot o łącznej wysokości co najmniej 300.000 złotych, przyjętych przez nich lub przez wymienionych współoskarżonych w sposób i od osób jak w pkt 1 niniejszego wyroku.Od wyroku tego wnieśli rewizje oskarżeni: Zbigniew K., Witold B. i Karol B.1. Pierwsza rewizja oskarżonego Zbigniewa K., wniesiona przez jego obrońcę adwokata Z., oparta na przepisach art. 371 pkt 1 i 4 k.p.k., zarzuca:a) obrazę prawa materialnego (art. 16 k.k.) przez uznanie tego oskarżonego za winnego przyjęcia 300.000 zł tytułem łapówek, choć kwotę tę pobrało sześciu oskarżonych, oraz przez przypisanie mu działania w zorganizowanej grupie przestępczej, choć art. 290 k.k. nie zna takiego sformułowania, Sąd zatem zastosował niedopuszczalną w prawie karnym analogię do art. 1 § 2 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego z obrazą art. 1 k.k.,b) rażąco surowy wymiar kary pozbawienia wolności i grzywny w wyniku przecenienia roli i działalności oskarżonego Zbigniewa K., a niedocenienia roli oskarżonego Andrzeja Jana K., który był inicjatorem i organizatorem przestępstwa.Rewizja zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku przez ograniczenie korzyści materialnej przyjętej przez oskarżonego Zbigniewa K. do kwoty 80.000 złotych i wydatne złagodzenie kary pozbawienia wolności i grzywny.2. Druga rewizja oskarżonego Zbigniewa K., wniesiona przez jego obrońcę adwokata B., oparta na przepisach art. 371 pkt 3 i 4 k.p.k., zarzuca:a) błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, polegającą na uznaniu, że oskarżony Zbigniew K. domagał się korzyści majątkowych od dostawców części motoryzacyjnych i uzależniał od nich przyjmowanie zamówień, i będącą wynikiem nie dość wszechstronnej i wnikliwej oceny zeznań tych dostawców,b) rażąco surowy wymiar kary za przestępstwo z art. 290 § 2 k.k. oraz kary łącznej.Rewizja zawiera wniosek o uchylenie wyroku, przypisanie oskarżonemu Zbigniewowi K. jednego przestępstwa z art. 290 § 1 k.k. i wydatne złagodzenie tak kary pozbawienia wolności, jak i kary grzywny.3. Rewizja oskarżonego Witolda B., oparta na przepisach art. 371 pkt 2 i 3 k.p.k., zarzuca w istocie:a) sprzeczność sentencji wyroku z uzasadnieniem, w sentencji wyroku bowiem Sąd uznał oskarżonego Witolda B. za winnego działania przez cały czas w zorganizowanej grupie przestępczej, w uzasadnieniu zaś ustalił, że oskarżony Witold B. z chwilą przeniesienia go na kierownika sklepu przy ul. S. nie uczestniczył w podziale kwot uzyskiwanych w dalszym ciągu przez pozostałych oskarżonych,b) błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, będącą następstwem nieuwzględnienia wyjaśnień oskarżonego Witolda B. co do wysokości kwot pieniężnych, otrzymanych przezeń od dostawców części motoryzacyjnych, oraz korzyści materialnych przezeń osiągniętych,c) błędną ocenę - z obrazą art. 8, 9, 320 i 339 k.p.k. - zeznań świadków, którzy obciążają oskarżonego Witolda B. w zakresie wysokości kwot mu wręczanych oraz form ich żądania, a w następstwie powyższego przypisanie temu oskarżonemu przestępstwa z art. 290 § 2 k.k.Rewizja zawiera wniosek o uchylenie wyroku, uznanie oskarżonego Witolda B. za winnego przestępstwa z art. 290 § 1 k.k. przy jednoczesnym ustaleniu wysokości przyjętej korzyści majątkowej na około 34.000 zł (z czego dla siebie oskarżony zatrzymał około 6.000 zł) i wymierzenie mu stosownej kary.4. Rewizja oskarżonego Karola B., oparta na przepisach art. 371 pkt 2 i 4 k.p.k., zarzuca w istocie:a) obrazę art. 8 i 320 k.p.k. przez nieuwzględnienie, że zeznania niektórych świadków złożone w śledztwie a obciążające oskarżonego Karola B. "zostały na rozprawie co do istoty zarzutu odwołane bądź też złożone w sposób i w treści, budzący poważne wątpliwości co do ich wiarogodności",b) obrazę art. 9, 320 i 339 k.p.k. przez nieuwzględnienie, że oskarżony Karol B. otrzymał tylko około 3.000 złotych, wobec więc takiej wysokości kwot przyjętych przez innych oskarżonych brak podstaw do uznania, że działał z tymi oskarżonymi w zorganizowanej grupie przestępczej,c) rażąco surowy wymiar kary.Rewizja zawiera wniosek o uchylenie wyroku i uniewinnienie oskarżonego Karola B. od postawionego mu zarzutu bądź o przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:Jakkolwiek przepisy art. 290 k.k. nie znają odrębnego stanu faktycznego obejmującego działanie w grupie przestępczej i związanej z tym osobnej kwalifikacji prawnej, to jednak nie ulega wątpliwości, że przestępstwa z art. 290 k.k. może się dopuścić nie tylko pojedyncza osoba, ale także grupa osób działających ze sobą w porozumieniu, o czym świadczy sprawa niniejsza. Danie temu wyrazu w opisie czynu przypisanego oskarżonym nie jest bynajmniej stosowaniem analogii do innych przepisów, które podobne wypadki podnoszą do rangi odrębnego przestępstwa, ale stanowi wypełnienie obowiązku ciążącego na sądzie z mocy art. 329 lit. a) k.p.k.Skoro oskarżeni w sprawie niniejszej działali w porozumieniu, skoro każdy z nich wiedział o działalności przestępczej innych oraz skoro dzielili się oni osiąganymi wspólnie korzyściami majątkowymi, to trafnie Sąd Wojewódzki przyjął, że każdy z oskarżonych zamiarem swoim obejmował całość tej działalności. Zagadnienie odrębne stanowi wysokość korzyści majątkowej, jaką każdy z oskarżonych uzyskał dla siebie z tej działalności, co miało w szczególności wpływ na wymiar kary grzywny. W tym zakresie Sąd Wojewódzki zastosował w pełni zasadę indywidualizacji i to jego stanowisko jest zupełnie prawidłowe.Sąd Wojewódzki oparł swe ustalenie na całokształcie okoliczności ujawnionych w toku przewodu sądowego, poszczególne dowody rozważył osobno i we wzajemnym ich ze sobą powiązaniu, przy czym w razie wątpliwości stosował zasadę in dubio pro reo, co znalazło swój wyraz w przypisaniu oskarżonym Zbigniewowi K. i Witoldowi B. czynów z art. 290 § 1 i 290 § 2 k.k.Oskarżony Zbigniew K. jako prezes Zarządu Spółdzielni Pracy Usługowo-Handlowej "M." był przede wszystkim odpowiedzialny za stosunki panujące w tej Spółdzielni i za postępowanie podległych mu pracowników, toteż słusznie Sąd Wojewódzki uznał, że stopień jego winy jest większy od innych oskarżonych. Oskarżony Andrzej Jan K. był wprawdzie bardzo aktywny w ściąganiu kwot pieniężnych od dostawców, ale nie bez wpływu na jego postępowanie pozostawało zachowanie się oskarżonego Zbigniewa K., który patronował tej akcji, a starając się jednocześnie wprowadzić - jak to wyjaśnił oskarżony Witold B. - dyktaturę w Spółdzielni, do niej go zachęcał. Oskarżony Witold B. po objęciu sklepu przy ul. S. w lutym 1960 r. wprawdzie nie uczestniczył już w podziale sum uzyskiwanych przez pozostałych oskarżonych (wyjaśnienie oskarżonego Andrzeja Jana K.), jednakże również nie dzielił się z nimi kwotami, które sam od dostawców otrzymywał. Ściśle biorąc, w grupie przestępczej brał on udział do lutego 1960 r., następnie zaś kontynuował on tę działalność na własną rękę.Ze względu na powyższe należało zmienić częściowo opis czynu przypisanego temu oskarżonemu, co jednak nie wpływa ani na jego kwalifikację prawną, ani na wysokość kwot osiągniętych osobiście przez oskarżonego Witolda B.Wyjaśnieniom oskarżonego Witolda B. co do wielkości korzyści majątkowej przezeń osiągniętej słusznie Sąd Wojewódzki nie dał wiary, albowiem tak z zeznań świadków, jak i z wyjaśnień współoskarżonych wynika, że była ona znacznie wyższa od podawanej przez oskarżonego Witolda B.Ocenę zeznań świadków obciążających oskarżonego Witolda B. oparł Sąd Wojewódzki nie tylko na fragmentach ich zeznań, na co powołuje się rewizja, ale również na całości ich zeznań, które przy uwzględnieniu innych dowodów dawały podstawę do takich ustaleń i wniosków, do jakich doszedł Sąd Wojewódzki.Przykładowo należy zaznaczyć, że świadek K. zeznał wyraźnie, iż oskarżonemu Witoldowi B. wręczył około 12.000 złotych, tj. tyle, ile sam zarobił. Jeśli się uwzględni, że świadek K. płacił od zamówień dokonywanych na nazwiska jego kolegów, którzy go "firmowali", to brak podstaw do kwestionowania wiarogodności tych zeznań na podstawie wyliczeń oskarżonego Witolda B. dotyczących dostaw samego K. lub tylko niektórych jego "firmowców". Sylwetka świadka A. nie jest wprawdzie dodatnia, niemniej jednak Sąd Wojewódzki miał to na uwadze przy ocenie jego zeznań. Wpłatami świadka B. Sąd Wojewódzki nie obciążył oskarżonego Witolda B., toteż rozważenie tego dowodu staje się zbędne.Z zeznań świadka M. wyraźnie wynika, że oskarżony Witold B. uzależnił przyjęcie zamówienia od otrzymania korzyści majątkowej, mówiąc: "Filtry są dobre, my ich potrzebujemy, ale będzie pan musiał coś dać, bo mamy wydatki na transport i inne". Wobec praktyki stosowanej w tej Spółdzielni zeznania te nie budzą żadnej wątpliwości i ocenę ich przez Sąd Wojewódzki należy uznać za zupełnie trafną.Skoro poza tym rewizja w istocie nie podważa wiarogodności zeznań innych świadków obciążających oskarżonego Witolda B., to ustalenie Sądu dotyczące tego oskarżonego należy uznać za całkowicie prawidłowe.Bezpośredni udział w przyjmowaniu od dostawców korzyści majątkowych przez oskarżonego Witolda B. był rzeczywiście mały, co znalazło wyraz w wymiarze kary, natomiast udział tego oskarżonego w grupie przestępczej ze świadomością zakresu jej działania nie ulega wątpliwości. Ustalenia co do tego oskarżonego poczynione przez Sąd Wojewódzki oparte są na całokształcie materiału i zgodne z dowodami, a wnioski z ustaleń tych wysnute odpowiadają zasadom logicznego rozumowania i nie wykazują luk ani błędów.Wobec niemożności ścisłego ustalenia kwot pieniężnych przyjętych przez oskarżonych od dostawców części motoryzacyjnych, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że należy je określić w przybliżeniu, i dał temu wyraz w sentencji wyroku.Uwzględniając okoliczności, które Sąd Wojewódzki miał na uwadze przy wymiarze kary, nie można orzeczonych kar uznać za surowe w stopniu rażącym, dlatego też i w tym zakresie rewizje oskarżonych nie są zasadne.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.