I PKN 123/01

Wyrok z dnia 4 czerwca 2002 r. I PKN 123/01 Pracodawca, który w wyniku zmian organizacyjno-prawnych przejął real-izację świadczeń wobec emerytów i rencistów niebędących przed ich przej-ściem na emeryturę lub rentę pracownikami tego pracodawcy, jest obowiązany zwrócić Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych różnicę mię-dzy kwotą otrzymaną ze środków tego Funduszu, a kwotą wypłaconą ze środ-ków własnych na podstawie prawomocnych orzeczeń sądowych przed przeka-zaniem środków przez Fundusz. Przewodniczący SN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 czerwca 2002 r. sprawy z powództwa Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych Biura Terenowego przy Wojewódzkim Urzędzie Pracy w B.B. przeciwko Fabryce Maszyn i Urządzeń O. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w O. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 26 października 2000 r. [...] 1. o d d a l i ł kasację, 2. zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 1.000 zło-tych (jeden tysiąc) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Oświęcimiu wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2000 r. oddalił powództwo Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - Biura Terenowego przy Wojewódzkim Urzędzie Pracy w B.B. przeciwko Fabryce Maszyn i Urządzeń O. Spółce z o.o. w O. o zasądzenie kwoty 14.802,57 zł z odsetkami od dnia 23 czerwca 1997 r. oraz zasądził na rzecz strony pozwanej kwotę 2.000 zł tytu-łem zwrotu kosztów procesu. 2 Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskami z dnia 4 listopada 1996 r. i z dnia 15 kwietnia 1997 r. strona pozwana zwróciła się do powoda o wypłatę kwoty 34.026,34 zł na zaspokojenie roszczeń przysługujących emerytom i rencistom. W dniu 26 marca 1997 r. strona powodowa odmówiła wypłaty tej kwoty w całości. Na-stępnie decyzją z dnia 26 maja 1997 r., wykonując zalecenia Krajowego Urzędu Pracy zawarte w piśmie z dnia 9 maja 1997 r., zaakceptowała do wypłaty kwotę 23.016,89 zł, stanowiącą sumę należności przysługujących emerytom i rencistom na podstawie prawomocnych orzeczeń sądowych i przelała ją na konto strony pozwa-nej. Odmówiła natomiast wypłaty świadczenia w części dotyczącej odsetek od należ-ności głównych, uznając je za niezgodne z ustawą z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Przed wy-daniem powyższej decyzji byli pracownicy strony pozwanej wystąpili do komornika z wnioskami o wszczęcie i prowadzenie egzekucji, o czym strona powodowa wiedziała. Przekazanie jednak kwoty 23.016,89 zł nastąpiło wskutek polecenia jednostki nad-rzędnej. W rezultacie, należności byłych pracowników strony pozwanej zostały w części pokryte ze środków przekazanych przez stronę powodową, a w części - w wyniku egzekucji prowadzonej z rachunku bankowego strony pozwanej. W związku z powyższym stanem rzeczy strona powodowa wystąpiła z żądaniem zwrotu przez pozwaną Spółkę kwoty 14.802,57 zł, która wcześniej została już wyegzekwowana przez komornika z jej konta. W świetle przedstawionych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że brak jest podstaw do żądania przez stronę powodową zwrotu spornej kwoty. Strona powodowa podjęła bowiem decyzję o wypłacie wszystkich świadczeń objętych wykazem niezaspokojo-nych roszczeń pracowniczych, mimo iż wiedziała, że jest prowadzona egzekucja oraz że komornik nie tylko zajął konto bankowe strony pozwanej, ale zaspokoił rosz-czenia byłych pracowników. Ponadto ustawa z dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokaja-niu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych niektórych świadczeń przysługujących emerytom i rencistom nie reguluje sprawy zwrotu tych świadczeń, poza sytuacją gdy świadczenia przyznane pracodawcy nie zostały przez niego wypłacone uprawnionej osobie, np. z powodu jej śmierci. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku Białej wyro-kiem z dnia 26 października 2000 r. wydanym na skutek apelacji strony powodowej zmienił wyrok Sądu Rejonowego w Oświęcimiu z dnia 10 kwietnia 2000 r. w ten spo-sób, że zasądził od pozwanej Fabryki Maszyn i Urządzeń O. w O. na rzecz strony 3 powodowej kwotę 14.802,57 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23 czerwca 1997 r. oraz kwotę 3.000 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za obie instan-cje. Zdaniem Sądu Okręgowego, z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) wynika obowiązek pracodawcy zwrotu Funduszowi róż-nicy między kwotą od niego otrzymaną a kwotą wypłaconą osobom uprawnionym w terminie i trybie przewidzianych w wymienionym przepisie. W sprawie było bowiem niesporne, że pracodawca, przed otrzymaniem środków z Funduszu, zaspokoił w części świadczenia przysługujące emerytom i rencistom w kwocie 14.802,57 zł. Za-tem niezwrócenie jej Funduszowi oznaczało wykorzystanie środków na inne cele, zwłaszcza na „wypełnienie braków finansowych powstałych na skutek egzekucji” prowadzonej przez komornika, co jest sprzeczne z celem, któremu mają służyć środki Funduszu. Sąd Okręgowy podniósł również, że strona powodowa, mimo że była poinformowana o egzekucji prowadzonej przez komornika, nie posiadała precy-zyjnych informacji o tym, którzy emeryci ujęci w wykazie osób uprawnionych do świadczeń zostali zaspokojeni w swoich roszczeniach. Znajomość sygnatur spraw prowadzonych przez komornika nie jest równoznaczna - wbrew temu, co przyjął Sąd Rejonowy - z miarodajnymi informacjami o wysokości należności wyegzekwowanych przez komornika. Przede wszystkim jednak stronie powodowej przysługuje zwrot kwoty 14.802,57 zł dlatego, że roszczenia byłych pracowników strony pozwanej zo-stały zaspokojone z jej środków własnych przed wydaniem przez stronę powodową decyzji z dnia 26 maja 1997 r., zatem nie podlegały refundacji ze środków Funduszu. Strona pozwana, wobec zaspokojenia w tej części świadczeń pracowników przed sporządzeniem wykazów i przed wydaniem wymienionej decyzji, nie powinna w ogóle wykazywać tych pracowników jako nadal uprawnionych do świadczeń. Z tych względów wyrok Sądu Rejonowego jako nietrafny wymagał zmiany przez zasądzenie od pozwanej Spółki na rzecz strony powodowej kwoty dochodzonej pozwem (art. 386 § 1 k.p.c.). Od wyroku Sądu Okręgowego strona pozwana złożyła kasację opartą na pod-stawie naruszenia prawa materialnego, w której zaskarżyła ten wyrok w całości. Wniosła o jego zmianę przez oddalenie apelacji strony powodowej od wyroku Sądu Rejonowego oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie apelacyjne i kasacyjne w kwocie 1.220 zł. 4 Według strony pozwanej, naruszenie prawa materialnego polegało na błędnej wykładni art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokajaniu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych niektórych świadczeń przy-sługujących emerytom i rencistom (Dz.U. Nr 87, poz. 436 ze zm.) wskutek przyjęcia przez Sąd Okręgowy, że po stronie pracodawcy powstał obowiązek zwrotu spornej kwoty, dlatego że nie wykorzystał on w tej części środków Funduszu zgodnie z jego przeznaczeniem, tj. na zaspokojenie świadczeń emerytów i rencistów. Tymczasem fakt wypłaty przez pracodawcę w trybie egzekucji części należności nie jest prze-słanką negatywną otrzymania z Funduszu środków, a obecnie - żądania zwrotu ich części. Stosownie do art. 2 ust. 1 wskazanej ustawy, uprawnienie pracodawcy do otrzymania środków z Funduszu powstaje wtedy, gdy w wyniku zmian organizacyjno-prawnych przejął on obowiązek realizacji świadczeń wobec emerytów i rencistów nie będących przed ich przejściem na emeryturę lub rentę pracownikami tego pracodaw-cy. Zaspokojenie tych świadczeń z Funduszu nie zależy od niewypłacalności praco-dawcy. Zatem rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w ogóle nie dotyczy istoty sprawy. W konkluzji strona skarżąca wyraziła zapatrywanie, że obowiązek zwrotu różnicy między kwotą otrzymaną a wypłacaną uprawnionym osobom przez pracodawcę ist-nieje wtedy, gdy pracodawca nie realizuje roszczeń należnych pracownikom. Forma tego zaspokojenia w drodze postępowania egzekucyjnego nie może powodować obowiązku zwrotu kwoty 14.802,57 zł i być traktowana jako przesłanka żądania okre-ślonego w pozwie, jeżeli pisemny wniosek pracodawcy o wypłatę środków z Fundu-szu został złożony przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego, a egzekucja nastąpiła po upływie terminu, do którego pracodawca powinien otrzymać środki fi-nansowe z Funduszu mające zaspokoić roszczenia pracowników przewidziane w ustawie. W odpowiedzi na kasację strona powodowa wniosła o jej oddalenie i zasądze-nie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nietrafny jest pogląd strony pozwanej negujący istnienie związku między ustawą z dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokajaniu ze środków Funduszu Gwaranto-wany Świadczeń Pracowniczych niektórych świadczeń przysługujących emerytom i rencistom a ustawą z dnia 28 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w 5 razie niewypłacalności pracodawcy gdy chodzi o podstawowy warunek ich stosowa-nia, jakim jest istnienie niezaspokojonych roszczeń pracowniczych spowodowane niewypłacalnością pracodawcy. Przepis art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1993 r. sta-nowi, że ustawa reguluje zasady i zakres ochrony roszczeń pracowniczych w razie niemożności ich zaspokojenia z powodu niewypłacalności pracodawcy. Z dalszych przepisów ustawy wynika, że środki finansowe na zaspokojenie świadczeń pracow-niczych gromadzi się na rachunku bankowym Funduszu Gwarantowanych Świad-czeń Pracowniczych, który jest „państwowym funduszem celowym” (art. 12 ust. 1 i 2), czyli funduszem przeznaczonym na ściśle określony cel. Z tego właśnie Funduszu są zaspokajane te roszczenia pracownicze, które nie mogły być zaspokojone przez pracodawcę z powodu jego niewypłacalności (art. 6 ust. 1). Niewypłacalność, w rozumieniu ustawy, zachodzi zaś nie tylko wtedy, gdy na podstawie Prawa upadło-ściowego została ogłoszona upadłość pracodawcy, ale także w razie niezaspokoje-nia roszczeń pracowniczych z powodu braku środków finansowych, np. w okoliczno-ściach cofnięcia koncesji na prowadzenie działalności gospodarczej lub faktycznego zaprzestania działalności przez pracodawcę (art. 3 ust. 1 i 2). Ustawa wskazuje po-nadto należności pracownicze podlegające zaspokojeniu ze środków Funduszu, wymieniając wśród nich: wynagrodzenie za pracę, jednorazowe odszkodowanie pie-niężne przysługujące na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zasiłki chorobowe finansowane ze środków na wynagrodzenia, odprawy pieniężne przysługujące w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, ekwiwalenty pieniężne za urlop wypo-czynkowy i inne (art. 6 ust. 1 i 2). Wprowadza również warunki ograniczające prawo do zaspokojenia tych świadczeń w całości (art. 6 ust. 3-7 i art. 6a ust. 2-4). Z kolei ustawa z dnia 28 czerwca 1995 r. nie wprowadziła wprost niewypłacal-ności pracodawcy jako warunku zaspokojenia niektórych świadczeń przysługujących emerytom i rencistom, lecz w art. 1 postanowiła, że reguluje „zasady zaspokajania ze środków funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, o którym mowa w ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewy-płacalności pracodawcy (...), niektórych świadczeń przysługujących emerytom i ren-cistom w przypadkach określonych w art. 2”. Zasady te polegają na objęciu środkami Funduszu świadczeń przysługujących emerytom i rencistom na podstawie układów zbiorowych pracy zawartych przed dniem 1 stycznia 1987 r., jeżeli do ich realizacji są obowiązani pracodawcy, którzy w wyniku zmian organizacyjno-prawnych przejęli 6 obowiązek realizacji tych świadczeń wobec emerytów i rencistów nie będących przed ich przejściem na emeryturę lub rentę pracownikami tego pracodawcy (art. 2 ust. 1). Ze środków finansowych Funduszu podlegają realizacji świadczenia, do których wy-płaty został zobowiązany określony pracodawca na podstawie prawomocnego orze-czenia sądowego (art. 2 ust. 2). Poza tym wypłata środków finansowych może na-stąpić po spełnieniu przez pracodawcę ustalonych w ustawie warunków (art. 2 ust. 2 i 3). Z przytoczonych uregulowań ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. wynika zatem, że mimo jej pewnych odmienności, uzasadnionych przede wszystkim zakresem podmiotowym (emeryci i renciści innego pracodawcy) i przedmiotowym (zaspokoje-nie roszczeń wynikających tylko z prawomocnych orzeczeń sądowych), zasada za-spokajania należności jest taka, jak w ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. Jest nią za-spokajanie niektórych świadczeń przysługujących emerytom i rencistom ze środków Funduszu, „o którym mowa w ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r.”, to znaczy z Fun-duszu utworzonego z przeznaczeniem na finansowanie świadczeń określonych w art. 6 (a także na pokrycie kosztów obsługi Funduszu). Przepis art. 6 ust. 1 wymie-nionej ustawy przewiduje natomiast, że niezaspokojone roszczenia pracownicze podlegają zaspokojeniu z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Przedstawiona regulacja prawna zawarta w obydwu ustawach nie pozwala więc podzielić poglądu strony skarżącej, według któ-rego niemożność zaspokojenia świadczeń emerytów i rencistów z powodu niewypła-calności pracodawcy nie jest warunkiem otrzymania przez pracodawcę odpowiednich środków finansowych z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z przeznaczeniem na zaspokojenie tych świadczeń. Przeciwnie, analiza poszczegól-nych przepisów obydwu ustaw uzasadnia wniosek, że warunkiem ubiegania się pra-codawcy o środki finansowe z Funduszu jest niezaspokojenie roszczeń pracowni-czych (także emerytów i rencistów) z powodu własnej niewypłacalności. Tym samym nietrafna jest teza strony pozwanej, jakoby przyznanie środków finansowych z Fun-duszu zależało tylko od wystąpienia przesłanek przewidzianych w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r., to znaczy od istnienia niezaspokojonych roszczeń przy-sługujących emerytom i rencistom na podstawie układów zbiorowych pracy zawar-tych przed dniem 1 stycznia 1987 r., których obowiązek realizacji przejęli w wyniku zmian organizacyjno-prawnych pracodawcy nie będący pracodawcami emerytów i rencistów przed ich przejściem na emeryturę lub rentę. 7 Nie jest również zasadny zarzut naruszenia przepisu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. o zaspokajaniu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych niektórych świadczeń przysługujących emerytom i renci-stom wskutek obciążenia strony skarżącej obowiązkiem zwrotu Funduszowi kwoty dochodzonej pozwem. Rozważenie przepisów obydwu ustaw usprawiedliwia stwierdzenie, że zasadą jest, iż środki finansowe wypłacone z Funduszu na zaspokojenie roszczeń pracowni-ków podlegają zwrotowi na rzecz tego Funduszu. Przepis art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. postanawia wprost, że wypłata świadczeń pracowniczych ze środ-ków Funduszu powoduje z mocy prawa przejście na Fundusz roszczenia wobec pra-codawcy o zwrot wypłaconych świadczeń. Stosownie jednak do art. 10 ust. 3 ustawy, Fundusz może określić warunki zwrotu wypłaconych świadczeń, a także odstąpić w całości lub części od dochodzenia zwrotu wypłaconych świadczeń, jeżeli ich zwrot w całości lub w znacznej części jest niemożliwy lub jest związany z poniesieniem kosztów znacznie przewyższających wysokość dochodzonej kwoty. Również treść art. 13 ust. 2 powyższej ustawy stanowiąca o tym, że dochodami Funduszu są zwroty sum wypłaconych tytułem świadczeń pracowniczych (oraz równowartość w nieruchomościach), świadczy o charakterze zwrotnym środków finansowych wypła-conych przez Fundusz na zaspokojenie roszczeń pracowniczych. Powyższa zasada doznaje jednak pewnego ograniczenia gdy chodzi o świad-czenia przysługujące emerytom i rencistom na warunkach określonych w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. Mianowicie art. 3 ust. 1 tej ustawy nakłada na pra-codawcę obowiązek przekazania na rachunek bankowy Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, z którego otrzymał środki finansowe, w terminie nie prze-kraczającym 30 dni od dnia ich otrzymania, różnicy między kwotą otrzymaną a kwotą wypłaconą uprawnionym osobom. Oznacza to, że o zwrocie Funduszowi otrzyma-nych środków finansowych decyduje zakres ich wykorzystania: jeżeli pracodawca wykorzystał je w całości w ten sposób, że wypłacił je uprawnionym osobom - nie ob-ciąża go obowiązek ich zwrotu, jeżeli natomiast wypłacił uprawnionym osobom tylko część kwoty otrzymanej z Funduszu - jest obowiązany zwrócić Funduszowi różnicę między kwotą otrzymaną a kwotą wypłaconą tym osobom. W świetle powyższego przepisu nietrafne jest stanowisko pozwanej Spółki, według którego dla rozstrzygnię-cia sprawy nie miał znaczenia fakt, iż część roszczeń emerytów i rencistów została zaspokojona w drodze egzekucji komorniczej ze środków własnych pozwanej Spółki, 8 przed przekazaniem środków finansowych przez Fundusz. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. stanowi bowiem wyraźnie o „różnicy między kwotą otrzymaną a kwotą wypłaconą uprawnionym osobom”. Jest zaś niesporne, że w chwili otrzymania przez stronę skarżącą kwoty 23.016,89 zł z Funduszu, część na-leżności emerytów i rencistów, objęta wykazem, była już zaspokojona. Istniała zatem różnica podlegająca zwrotowi na rzecz Funduszu, a stanowiła ją kwota dochodzona pozwem. Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy uznał, że kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, wobec czego orzekł o jej oddaleniu stosownie do art. 39312 k.p.c., natomiast o zwrocie na rzecz strony powodowej kosztów procesu - zgodnie z art. 98 k.p.c. ========================================