I PKN 747/00

Wyrok z dnia 17 grudnia 2001 r. I PKN 747/00 Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2001 r. sprawy z powódz-twa Jana K. przeciwko Zakładowi Energetyki Cieplnej Spółce z ograniczoną odpo-wiedzialnością w S. i Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej w S. w upadłości o usta-lenie istnienia stosunku pracy i wynagrodzenie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnobrzegu z dnia 5 kwietnia 2000 r. [...] 1) o d d a l i ł kasację; 2) zasądziuł na rzecz powoda od strony pozwanej kwotę 750 zł (słownie zł: siedemset pięćdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Staszowie, wyrokiem z dnia 30 września 1999 r. [...] wydanym po trzykrotnym rozpoznaniu sprawy, oddalił powództwo Jana K. prze-ciwko Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej w S. - w upadłości oraz Zakładowi Ener-getyki Cieplnej - Spółce z o.o. w S. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez pozwane Przedsiębiorstwo oraz o ustalenie, że stosunek pracy łączy go z pozwaną Spółką, w którą zostało przekształcone to Przed-siębiorstwo. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał się na poniż-sze ustalenia faktyczne. Powód Jan K. został od dnia 3 marca 1981 r. zatrudniony w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w T. - Oddział Energetyki Cieplnej w S.W. na stanowisku kierowcy, przy czym pracę świadczył w Zakładzie nr 3 w S., będącym jednostką organizacyjną wymienionego Przedsiębiorstwa. Zarządze-niem Wojewody T. z dnia 28 października 1991 r. zostało z dniem 1 stycznia 1992 r. na bazie wspomnianego Zakładu nr 3 utworzone państwowe przedsiębiorstwo uży- 2 teczności publicznej pod nazwą Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w S. Wojewo-da T., jako jego organ założycielski, przekazał nieodpłatnie to Przedsiębiorstwo z dniem 2 stycznia 1992 r. na własność Gminy S. Rada Miejska w S. w dniu 12 czerwca 1997 r., działając między innymi na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komu-nalnej (Dz.U. z 1997 r. Nr 9, poz. 43) powzięła uchwałę w sprawie sposobu i formy prowadzenia gospodarki komunalnej dotyczącej bieżącego i nieprzerwanego zaspo-kajania potrzeb ludności w zakresie ciepłownictwa. Zgodnie z uchwałą miała to być spółka prawa handlowego, więc w tym celu Rada Miejska zadecydowała o utworze-niu przez Gminę jednoosobowej Spółki z o.o. pod firmą ZEC w S. Swoje udziały w Spółce Gmina miała pokryć wkładem niepieniężnym w postaci mienia komunalnego umożliwiającego świadczenie usług ciepłowniczych. Powołaną uchwałą Rada Miejs-ka uchyliła równocześnie swoją uchwałę z dnia 29 grudnia 1992 r. w sprawie wyboru organizacyjno-prawnej formy PEC w S., w której zdecydowała o przekształceniu PEC w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością oraz uchwałę z dnia 19 maja 1994 r. w sprawie przekształcenia PEC w S., zobowiązującej Zarząd Miasta do niezwłocznego przystąpienia do działań przekształcających PEC w Spółkę. W uchwale z dnia 19 czerwca 1997 r. Rada Miejska ustaliła wysokość kapitału planowanej Spółki na kwotę 4.316.700 zł., który miał być przez Gminę pokryty majątkiem komunalnym obejmują-cym grunty, budynki, budowle i maszyny według wykazów stanowiących załącznik nr 1 i 2. Aktem założycielskim z dnia 24 czerwca 1997 r. Gmina S., jako jedyny wspól-nik, utworzyła Spółkę pod firmą Zakład Energetyki Cieplnej Sp. z o.o. w S. Przed-miotem działalności Spółki miały być produkcja, sprzedaż i dostarczanie energii cieplnej. W dniu 1 lipca 1997 r. Sąd Rejonowy w Tarnobrzegu zarządził wpisanie Spółki do rejestru handlowego, przy czym na stanowisku prezesa jej zarządu wpisa-no Ryszarda S. W dniu 30 czerwca 1997 r. Ryszard S. - zarządca komisaryczny Przedsiębior-stwa Energetyki Cieplnej w S. skierował do 50 jego pracowników pisma informujące, że w związku z powstaniem na bazie majątku Gminy S. nowej Spółki zostają przez nią przejęci do pracy, przy czym umowy o pracę będą sporządzone przez nowy za-kład. Z powołaniem się na treść art. 231 § 4 KP pouczył równocześnie zainteresowa-nych, że w okresie miesiąca od zawiadomienia o przejęciu mogą stosunek pracy rozwiązać za siedmiodniowym uprzedzeniem. Ze wszystkimi wspomnianymi osobami zostały przez zarząd Spółki od dnia 1 lipca 1997 r. zawarte umowy o pracę. Przy wy- 3 borze 50 spośród ogółem 65 osób zatrudnionych wcześniej w Przedsiębiorstwie Energetyki Cieplnej kierowano się ich kwalifikacjami zawodowymi, sytuacją rodzinną i majątkową, a także zapotrzebowaniem na pracę danego rodzaju. Z dwóch kierow-ców zatrudnionych w Przedsiębiorstwie, do Spółki przejęto Zdzisława T., rezygnując z powoda, obok którego w Przedsiębiorstwie pozostało 14 osób. W dniu 20 czerwca 1997 r. do Sądu Rejonowego w Tarnobrzegu wpłynął wniosek zarządcy komisarycznego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w S. o ogłoszenie jego upadłości z powodu trwałego zaprzestania płacenia długów. Do tego żądania dołączono uchwałę Rady Miejskiej w S. z dnia 12 czerwca 1997 r. w przed-miocie zgłoszenia wniosku o upadłość Przedsiębiorstwa. W uchwale zobowiązano też Zarząd Miasta do wydzielenia z zasobów Przedsiębiorstwa majątku będącego jego własnością oraz majątku należącego do Gminy. Do wniosku o upadłość dołą-czono wykaz środków trwałych pozostających własnością Przedsiębiorstwa. Sąd Rejonowy-Sąd Gospodarczy w Tarnobrzegu postanowieniem z dnia 10 lipca 1997 r. ogłosił upadłość Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w S., wyznaczając Zbigniewa Z. na syndyka masy upadłości. Syndyk pismem z dnia 30 lipca 1997 r., powołując się na przepis art. 7a w związku z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (...) (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), zawiadomił powoda o zamiarze rozwiązania z nim z dniem 1 sierpnia 1997 r. umowy o pracę bez wypowiedzenia pod warunkiem niezgłoszenia sprzeciwu w terminie 5 dni. Powód zgłosił sprzeciw, pod-nosząc w nim, że Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej nie uległo faktycznie likwida-cji, tylko na bazie majątku Gminy przekształciło się w Spółkę, więc powinien być do niej przekazany w trybie art. 231 KP. Sąd Rejonowy uznał, że w okolicznościach sprawy nie doszło do przejścia Przedsiębiorstwa na Spółkę, więc powód nie stał się ex lege jej pracownikiem. Tezy tej nie podważa fakt, że z chwilą powstania Spółki , co stało się 1 lipca 1997 r., prze-jęła ona dotychczasowe zadania Przedsiębiorstwa w zakresie produkcji, sprzedaży i dostarczania energii cieplnej. To samo odnosi się do faktu zatrudnienia przez Spółkę z dniem 1 lipca 1997 r. większości pracowników Przedsiębiorstwa, jak też wykorzy-stania w statutowej działalności Spółki wszystkich budynków, budowli, urządzeń i narzędzi, służących uprzednio tym samym celom w Przedsiębiorstwie. Przepis art. 231 KP ma zastosowanie do przejścia zakładu pracy w znaczeniu przedmiotowym, a 4 więc nie tylko ogółu zadań gospodarczych, ale przede wszystkim wszystkich składni-ków majątkowych. Tymczasem własny majątek Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w S., obejmujący wyłącznie rzeczy ruchome, wszedł po ogłoszeniu upadłości tego podmiotu gospodarczego w skład jego. masy upadłościowej. Składniki te w trakcie trwającego postępowania upadłościowego ulegną sprzedaży w celu uzyskania środ-ków na zaspokojenie wierzycieli upadłego Przedsiębiorstwa. Z załączników do aktu założycielskiego Spółki wynika natomiast, że wymienione w nich nieruchomości i bu-dynki oraz rzeczy ruchome, z których to składników żaden nie został zawarty w wy-kazie dołączonym do wniosku o ogłoszenie upadłości Przedsiębiorstwa, zostały wniesione jako aport przez Gminę jako ich właściciela. To prawo własności wypływa z decyzji Wojewody Tarnobrzeskiego z dnia 30 grudnia 1991 r. o nieodpłatnym prze-kazaniu Gminie z dniem 2 stycznia 1992 r. przedsiębiorstwa użyteczności publicznej pod nazwą Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w S. Na rzecz tego Przedsiębior-stwa Gmina nie ustanowiła prawa wieczystego użytkowania gruntów, ani nie przeka-zała mu własności budynków i budowli posadowionych na tych gruntach. Uchwała Rady Miejskiej w S. z dnia12 czerwca 1997 r. powołuje się na art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o gospodarce komunalnej, zgodnie z którym to przepisem organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego decydują o wyborze sposobu prowadzenia i form gospodarki komunalnej. W niniejszej sprawie nie znajdują zastosowania postanowie-nia art. 14 i 19 tej ustawy, na które powoływał się powód. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że przedsiębiorstwa komunalne, w stosunku do których rada gminy do dnia 30 czerwca 1997 r. nie postanowiła o wyborze organizacyjno-prawnej formy lub o ich prywatyzacji ulegają z mocy prawa z dniem 1 lipca 1997 r. przekształceniu w jedno-osobową spółkę gminy, a spółka wstępuje we wszystkie stosunki prawne, których przedmiotem było przedsiębiorstwo komunalne, bez względu na charakter prawny tych stosunków. Natomiast przepis art. 19 ustawy stanowi, że pracownicy przedsię-biorstwa komunalnego przekształconego w spółkę stają się z mocy prawa jej pra-cownikami. Spółka jako zakład pracy nowo utworzony z dniem 1 lipca 1997 r. mogła za-tem według swego wyboru zatrudnić pracowników, nie wyłączając tych, którzy wcze-śniej pracowali w Przedsiębiorstwie. Ci zaś, którzy nie znaleźli zatrudnienia w Spółce pozostali nadal pracownikami Przedsiębiorstwa. Jednakże syndyk zasadnie rozwią-zał z nimi umowy o pracę na podstawie art. 7a ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. W takiej sytuacji powód, który był członkiem komisji zakładowej NSZZ „Solidarność” nie 5 korzystał z ochrony trwałości stosunku pracy ustanowionej w art. 32 ustawy o związ-kach zawodowych, co jasno wynika z art. 411 KP. W uwzględnieniu apelacji wniesionej przez powoda, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnobrzegu wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2000 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok w stosunku do pozwanej Spółki, ustalając, że od dnia 1 lipca 1997 r. jest pracodawcą powoda oraz zasądzając od niej kwotę 11.036 zł. tytu-łem wynagrodzenia za okres pozostawania w gotowości do świadczenia pracy. Sąd Okręgowy oddalił natomiast apelację wobec pozwanego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej - w upadłości. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy uznał, że oko-liczności faktyczne przedmiotowej sprawy mieszczą się w zakresie zastosowania art. 231 § 1 KP. W myśl utrwalonych poglądów doktryny i judykatury do przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę może dojść na skutek różnych zdarzeń faktycznych i prawnych, nie wyłączając umowy dzierżawy lub innej podobnej umowy, gdyż wystarczy aby pracodawca był użytkownikiem składników danego zakładu i nie musi być ich właścicielem. Tymczasem pozwana Spółka faktycznie przejęła i wyko-rzystuje do prowadzenia swej działalności gros składników majątkowych użytkowa-nych uprzednio przez Przedsiębiorstwo. Na rozprawie apelacyjnej prezes zarządu pozwanej Spółki przyznał zresztą, że niemal wszystkie składniki sieciowe (instalacje ciepłownicze, węzły cieplne) objęte masą upadłości są od 1 lipca 1997 r. w użytko-waniu Spółki na podstawie umowy dzierżawy zawartej z syndykiem masy upadłości. Aktualnie Spółka złożyła też syndykowi ofertę zakupu przedmiotowych instalacji cie-płowniczych. Wobec tego Spółka z dniem 1 lipca 1997 r. stała się z mocy prawa pra-codawcą pracowników przedsiębiorstwa , w tym powoda. Wypowiedzenie mu przez syndyka umowy o pracę z zastosowaniem skróconego okresu wypowiedzenia w dniu 27 sierpnia 1997 r. było zatem bezprzedmiotowe i nie mogło wywołać żadnych skut-ków prawnych. Za usprawiedliwione trzeba więc uznać równoczesne żądanie powo-da co do wynagrodzenia za czas pozostawania w gotowości do świadczenia pracy w okresie od dnia 1 listopada 1998 r. (art. 81 § 1 KP). Z tego tytułu Sąd Okręgowy za-sądził powodowi kwotę 11.036 zł. Kasację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, zarzucając naru-szenie „art. 231 KP przez błąd w subsumcji, a więc błąd w podciągnięciu stanu fak-tycznego sprawy, związanego z utworzeniem na bazie majątku gminy S. przedsię-biorstwa pod nazwą „Zakład Energetyki Cieplnej Sp. z o. o. w S.” pod stan faktyczny zawarty we wskazanej normie prawnej”, jak też pogwałcenie - mające istotny wpływ 6 na wynik sprawy - „art. 233 § 1 KPC poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów przez przyjęcie, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wskazuje, iż nastąpiło przejście zakładu pracy w znaczeniu przedmiotowym na nowego praco-dawcę, to jest Zakład Energetyki Cieplnej Sp. z o. o. w S.”. Na tej podstawie skarżą-ca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponowne-go rozpoznania, względnie zmiany tego wyroku i oddalenia powództwa, przy zasą-dzeniu w obu wypadkach kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepi-sanych. W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że Gmina S. powołała do życia nowy podmiot gospodarczy (spółkę z o.o.) na bazie własnego majątku, który pozostawał wcześniej w posiadaniu Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w S., ale który został wyłączony z tego przedsiębiorstwa przed jego upadłością, ogłoszoną po utworzeniu pozwanej Spółki i jej wpisaniu do rejestru handlowego. Instalacja ciepłownicza i wę-zły cieplne zostały rzeczywiście wydzierżawione przez Spółkę, ale nie nastąpiło to od dnia 1 lipca 1997 r. jak - z naruszeniem art. 233 § 1 KPC - ustalił Sąd Okręgowy, ale od dnia 1 sierpnia 1997 r. na podstawie umowy dzierżawy zawartej w dniu 26 wrześ-nia 1997 r., a poza tym dotyczyło majątku, który nie był niezbędny zarówno Przed-siębiorstwu, jak też Spółce do prowadzenia jej statutowej działalności. Innymi słowy, Spółka nie powstała z przekształcenia przedsiębiorstwa komunalnego w Spółkę prawa handlowego, jak to faktycznie przyjął Sąd drugiej instancji, lecz była nowym podmiotem, powołanym do życia zanim Przedsiębiorstwo postawiono w stan upadło-ści. W odpowiedzi na kasację strona powodowa domagała się jej oddalenia i za-sądzenia kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu odpowiedzi twierdzi się w szczególności, że Zakład Energetyki Cieplnej - Spółka z o.o. w S. zo-stała powołana na bazie majątkowych składników Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej zanim doszło do ogłoszenia jego upadłości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja podlega oddaleniu, gdyż jej podstawy nie są usprawiedliwione. W pierwszej kolejności chybiony jest procesowy zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC, co zdaniem skarżącej miało się wyrazić w ustaleniu niezgodnie z zebranym materiałem dowodowym, że na podstawie umowy dzierżawy z syndykiem masy upadłości Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w S. użytkowała od dnia 1 lipca 1997 r. instala- 7 cję ciepłowniczą i węzły cieplne , gdy tymczasem wspomniana umowa dzierżawy została zawarta w dniu 26 września i wiązała strony od dnia 1 sierpnia 1997 r. Z tre-ści uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika jednak expressis verbis tylko ustale-nie, że wspomniane składniki majątkowe pozostawały w faktycznej dyspozycji skar-żącej Spółki od dnia 1 lipca 1997 r., a więc od daty jej wpisania do rejestru handlo-wego, niezależnie od tego, kiedy ten stan faktyczny (porozumienie ustne) został usankcjonowany pisemną umową dzierżawy z syndykiem masy upadłości. Data zawarcia wspomnianej umowy nie miała zresztą znaczenia dla treści kwestionowanego rozstrzygnięcia. Możliwość dysponowania przez Spółkę instala-cjami ciepłowniczymi i węzłami cieplnymi była bowiem dla kwalifikacji prawnej stanu faktycznego niniejszej sprawy okolicznością o drugoplanowym znaczeniu. Sąd Okrę-gowy bardzo wyraźnie podkreślił, że „gros” (większość kluczowych) składników ma-jątkowych, w oparciu o które swą statutową działalność prowadziło Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej, zostało przez Gminę wyodrębnione („wyjęte”) z jego zasobów i przekazane (wniesione) jako aport do nowo powstałej Spółki, a jedynie część mienia ruchomego, mająca dla tej działalności drugorzędną doniosłość, weszła formalnie w skład masy upadłościowej, choć od początku była również faktycznie używana przez Spółkę, co następnie zostało też potwierdzone pisemną umową dzierżawy. Innymi słowy, Sąd Okręgowy uznał, że przejście zakładu pracy, a przynajmniej jego przewa-żającej część, nadającej się do dalszego samodzielnego funkcjonowania, to znaczy realizowania swych statutowych zadań produkcji, sprzedaży i przekazywania energii cieplnej, doszło wskutek uchwał Rady Miejskiej w S. o wyodrębnieniu z PEC, a na-stępnie wniesieniu jako aportu do nowo utworzonej Spółki mienia komunalnego obejmującego grunty, budynki, budowle i maszyny o wartości 4.316.700 zł oraz ma-jące służyć realizacji tych samych celów społeczno-gospodarczych. W tym kontek-ście nie jest kwestią przypadku, iż Spółka „przejmując” do pracy 50 spośród ogółem 65 osób zatrudnionych w PEC zawiadomiła ich, że zgodnie z art. 231 § 4 KP mogą w terminie miesiąca od przejęcia rozwiązać stosunek pracy za siedmiodniowym uprze-dzeniem. Od tego momentu dawne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej z garstką pozostałych pracowników było jedynie namiastką dawnego zakładu pracy, czy ściślej rzecz ujmując - częścią tego zakładu, niezdolną do samodzielnego funkcjonowania i przeznaczoną do likwidacji w postępowaniu upadłościowym. Subsumcja powyższych ustaleń pod normę prawną wyinterpretowaną z art. 231 § 1 KP nie budzi zatem zastrzeżeń. Oceny tej nie zmienia również chronologia 8 powołania nowej Spółki i ogłoszenie upadłości dotychczasowego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej, choć z takiej kolejności tych zdarzeń każda ze stron zdaje się - bez bliższego uzasadnienia swego stanowiska - wyprowadzać przeciwstawne kon-sekwencje. Wspomniana kolejność jest prima facie argumentem korzystnym dla strony powodowej, gdyż o przechodzeniu zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę można mówić przede wszystkim wtedy, gdy zakład istnieje jako pewna całość techniczno-organizacyjna. Inna sprawa, że nawet po ogłoszeniu upadłości przedsiębiorstwa komunalnego, w tym przedsiębiorstwa energetyki cieplnej, najła-twiej wyobrazić sobie zbycie go w całości lub w przeważającej części jakiemuś stra-tegicznemu inwestorowi, przy zastosowaniu w odpowiedniej części art. 231 § 1 KP, skoro nie jest możliwe zaprzestanie zaspokajania potrzeb mieszkańców na energię cieplną. Bliższa analiza tej kwestii nie jest jednak konieczna dla rozstrzygnięcia przedmiotowej kasacji. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 KPC orzekł jak w sentencji, przy czym o kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 98 KPC. ========================================