I PR 142/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: J. Tyszka, J. Knap (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wacława O. przeciwko Miejskiemu Handlowi Detalicznemu Artykułami Włókienniczymi, Odzieżowymi i Obuwiem w B. o 543,75 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 12 grudnia 1963 r.,zaskarżony wyrok zmienił o tyle, że zasądzoną nim na rzecz powoda kwotę 543,75 zł obniżył do kwoty 195 zł (sto dziewięćdziesiąt pięć zł) z odsetkami; poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód Wacław O., kierownik sklepu MHD Art. Włók., Odzież. i Obuwiem P.P. w B., wystąpił do Zakładowej Komisji Rozjemczej przy tym Przedsiębiorstwie z wnioskiem o zasądzenie mu kwoty 543,75 zł utrzymując, że na poczet ustalonego minimum wynagrodzenia w sumie 1.210 zł kierownictwo zakładu pracy niesłusznie zarachowało kwotę 195 zł należną z tytułu szkolenia uczniów oraz kwoty 348,75 zł przypadającą wnioskodawcy tytułem prowizji za dostawę kartonów po obuwiu.Wobec nieosiągnięcia jednomyślności przez członków komisji sprawa została skierowana do Sądu Powiatowego w Bydgoszczy.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 5 czerwca 1963 r. przekazał ją do rozpoznania w trybie art. 11 § 1 k.p.c. Sądowi Wojewódzkiemu w Bydgoszczy.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 12 grudnia 1963 r. uwzględnił powództwo.Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego powód pełnił obowiązki kierownika sklepu P-51 w B. za wynagrodzeniem prowizyjnym od obrotu, przy czym minimum wynagrodzenia ustalono na 1.210 zł. Pozwany zawarł z powodem odrębną umowę o szkolenie Haliny D. w zawodzie sprzedawcy za miesięcznym wynagrodzeniem 65 zł. Za okres od 3 września 1962 r. do 30 listopada 1962 r. pozwany zapłacił powodowi w myśl tejże umowy kwotę 65 zł x 3 = 195 zł.W wykonaniu instrukcji nr 4 Ministerstwa Handlu Wewnętrznego z dnia 18.X.1961 r. w sprawie odprzedaży kartonów wieloparowych po obuwiu pozwany zlecił powodowi czynności związane z odprzedażą kartonów po obuwiu i za te czynności wypłacał pozwany powodowi określoną prowizję.W okresie do grudnia 1962 r. pozwany nie wliczał do minimum wynagrodzenia powoda za pracę na stanowisku kierownika sklepu kwot należących się powodowi za szkolenie i za zwrot kartonów.W lutym 1963 r. w sklepie powierzonym powodowi nie osiągnięto przewidzianego planem obrotu z powodu złych warunków atmosferycznych. Następstwem niskiego obrotu było niskie wynagrodzenie powoda w postaci prowizji poniżej ustalonego minimum. Z tej przyczyny, w celu wyliczenia minimum wynoszącego 1.210 zł, pozwany zarachował na poczet tegoż minimum należące się powodowi wynagrodzenie na szkolenie w kwocie 195 zł oraz prowizję na odstawienie kartonów w wysokości 348,75 zł. Pozwany zapłacił powodowi i powód potwierdził odbiór kwotę 1.210 zł.W świetle tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki uznał roszczenie powoda za zasadne z następujących przyczyn.Pkt 42 załącznika nr 1 do wiążącego strony Zbiorowego układu pracy stanowi, że obowiązek wyrównania wynagrodzenia do wysokości ustalonego minimum zachodzi w razie otrzymania przez pracownika całkowitego miesięcznego wynagrodzenia (ze wszystkich tytułów z wyjątkiem dopłat za godziny nadliczbowe) niższego od odpowiedniego minimum wynagrodzenia.W ocenie Sądu Wojewódzkiego wynagrodzenie za szkolenie uczniów wynika z odrębnej umowy stron i z tego tytułu nie może ono podlegać zaliczeniu na wynagrodzenie za pracę na stanowisku kierownika sklepu. Wprawdzie istnieje ścisłe powiązanie obu umów, jednakże każda umowa ma swój odrębny byt i nie może uchodzić za - zgodne z treścią postanowienia układu - zaliczenia świadczenia z jednej umowy na umorzenie zobowiązania z umowy drugiej. Zresztą nie byłoby zgodne ani z interesem ucznia, ani z interesem społecznym, żeby zezwolić na dokonywanie wyrównania wynagrodzenia do ustalonego minimum przez zaliczenie na poczet minimum wynagrodzenia należności za szkolenie. W umowie o szkolenie ustalono osobne, chociaż minimalne wynagrodzenie po to, by instruktora zachęcić do pracy rzetelnej w zakresie jego dodatkowych obowiązków. Dodatni wynik szkolenia leży w interesie ucznia, jako też w interesie społecznym. Jeżeli pozbawi się instruktora przyznanego mu odrębną umową minimalnego wynagrodzenia w kwocie 65 zł miesięcznie, to instruktor może nie okazać tej sumienności i staranności w szkoleniu, jakich można żądać i spodziewać się, kiedy się stosuje środek materialnego zainteresowania.Prowizyjne wynagrodzenie kierownika sklepu za czynności związane z odprzedażą (zwrotem) opakowań po obuwiu pozwany wypłacał powodowi na podstawie wspomnianej wyżej instrukcji nr 4.Niewątpliwie wprowadzono osobne wynagrodzenie za zwrot kartonów w celu zachęcenia do zbierania i zwrotu opakowań, za które otrzymuje przedsiębiorstwo zapłatę ceny odprzedaży. Przewidziane więc dla pracownika wynagrodzenie jest w istocie cząstką korzyści osiąganej przez przedsiębiorstwo, które zwraca opakowania za zapłatą. I tu powstaje pytanie, czy leży w interesie społecznym pozbawienia pracownika jego udziału w osiąganej przez przedsiębiorstwo korzyści. Jeżeli uwzględni się, że zwrot opakowania odbywa się nie tylko z korzyścią dla przedsiębiorstwa odprzedającego, lecz że zwrot ten leży w ogólnym interesie społecznym, bo zaoszczędza się surowców potrzebnych do wytworzenia nowych opakowań, to na postawione pytanie należy odpowiedzieć, że odrębne wynagrodzenie pracownika za jego dodatkowe czynności związane ze zbieraniem i z odstawieniem kartonów nie powinny podlegać zarachowaniu na poczet minimum wynagrodzenia za pracę zasadniczą na stanowisku kierownika sklepu.Z tych więc względów trzeba uznać, że pozwany MHD zalega z zapłatą wynagrodzenia w wysokości żądanej we wniosku, bo wbrew układowi zbiorowemu pozwany zaliczył do wynagrodzenia minimalnego określone wyżej dwie kwoty za szkolenie i za odstawienie kartonów.Podlega też uwzględnieniu to, że kwota 195 zł za szkolenie obejmuje należność za okres trzech miesięcy, wobec czego w każdym wypadku pozwany nie miał podstawy do zarachowania kwartalnej należności na poczet wynagrodzenia za luty 1963 r. To samo odnosi się do należności za kartony. Jest to wynagrodzenie za czynności wykonane w czasie od października 1962 r. do stycznia 1963 r. Jeżeli nawet przyjąć za trafną wykładnię pkt 42 cyt. załącznika sugerowaną przez pozwanego, to i w tym wypadku niepodobna należności za czynności wykonane w okresie czterech miesięcy uznać za nadającą się do zarachowania na poczet minimum wynagrodzenia za jeden miesiąc.Wreszcie nie pozostaje bez znaczenia dla oceny zasadności roszczenia powoda okoliczność, że przed lutym 1963 r. pozwany spornych dwóch wynagrodzeń nie wliczał do wymaganego umową minimum wynagrodzenia. W sposób dorozumiany doszło więc między stronami do porozumienia tej treści, że wynagrodzenie za szkolenie i za odstawienie kartonów nie podlega zarachowaniu w wypadku określonym w punkcie 42 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy. Pozwany, zaliczając wynagrodzenie za szkolenie i za kartony na poczet wynagrodzenia za pracę kierownika sklepu, dokonał w ten sposób potrącenia wbrew umowie.Wysokość nie zapłaconego powodowi wynagrodzenia nie była sporna, niesporny był również termin płatności, wobec czego Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda żądaną we wniosku kwotę z 8% od 1.III.1963 r. na mocy art. 441 k.z.W rewizji od tego wyroku strona pozwana domagała się jego zmiany i oddalenia powództwa bądź też uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.Zdaniem pozwanego MHD zakwestionowane rozstrzygnięcie zapadło z naruszeniem postanowień Zbiorowego układu pracy zawartego w dniu 23 grudnia 1958 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Mający w sprawie zastosowanie przepis punktu 42 postanowień ogólnych zawartych w załączniku do Zbiorowego układu pracy pracowników handlu wewnętrznego stanowi: "Jeżeli pracownicy z przyczyn od nich niezależnych otrzymali całkowite miesięczne wynagrodzenie (ze wszystkich tytułów z wyjątkiem dopłat za godziny nadliczbowe) niższe od odpowiedniego minimum wynagrodzenia określonego w załączonych do niniejszego tabelach, otrzymują wyrównanie do wysokości wspomnianego minimum".Na tle zacytowanej normy wypada przede wszystkim zaznaczyć, że nie każdy dochód z pracy wykonywanej przez pozostającego w zatrudnieniu pracownika podpadać będzie pod pojęcie wynagrodzenia, o jakim mowa w przytoczonym postanowieniu, lecz tylko ten dochód, którego wysokość wyraża wzajemne świadczenie pracodawcy za pełnioną dla niego przez pracownika pracę przy realizacji obowiązku wchodzącego w skład treści stosunku pracy, istniejącego pomiędzy zakładem pracy a zatrudnionym.Jeżeli więc pracownik, poza treścią obowiązku pracy określonego umową o pracę i wynikającego bezpośrednio z charakteru zajmowanego stanowiska, wykonuje na podstawie odrębnej umowy dodatkowe zadania wykraczające poza zakres powinności stanowiących przedmiot jego zwyczajnego świadczenia objętego wykonaniem umowy o pracę, to należna mu z tego tytułu dopłata nie może być poczytana za składnik wynagrodzenia przypadającego pracownikowi z podstawowego stosunku umownego.Tak się właśnie rzecz ma z wynagrodzeniem odrębnie umówionym za prowadzenie przez powoda w charakterze instruktora szkolącego uczniów czynności szkoleniowych w celu przysposobienia podopiecznych do zawodu sprzedawcy. Należność stąd wypływająca istotnie nie podlegała zaliczeniu na ustalone minimum wynagrodzenia.Obok omówionych wyżej argumentów jakiekolwiek w tym względzie wątpliwości rozprasza punkt 44 powołanych już postanowień ogólnych, który zastrzega pracownikom sklepowym otrzymującym odrębne wynagrodzenie za czynności nie wchodzące do ich normalnych obowiązków zachowanie przez nich nadal prawa do otrzymania tych wynagrodzeń.Podniesiona w uzasadnieniu wniosku rewizyjnego okoliczność, że wynagrodzenie instruktorów szkolących uczniów wypłacane jest z osobowego funduszu płac (§ 11 zarządzenia nr 611 Ministra Handlu Wewnętrznego), nie ma znaczenia dla oceny charakteru prawnego rozważanej należności powoda i tym samym pozostać musi bez wpływu na wynik sprawy.W konkluzji wyrok Sądu Wojewódzkiego zasądzający na rzecz powoda kwotę 195 zł odpowiada prawu pomimo niedostatecznego uzasadnienia.Opisana dyferencja nie występuje, jeśli chodzi o drugą sporną należność z tytułu prowizji za odstawienie kartonów. Obowiązek w tym względzie ciążył na powodzie już z tej racji, że wyraził on zgodę na objęcie stanowiska kierownika sklepu z obuwiem i sprawował kierownictwo powierzonej sobie placówki handlowej. Powinność odprzedaży przez jednostki uspołecznionego handlu detalicznego wojewódzkim przedsiębiorstwom handlu obuwiem kartonów wieloparowych po obuwiu została wprowadzona zarządzeniem władzy zwierzchniej i pozwany od tego obowiązku nałożonego powszechnie nie mógł się uchylić, dopóki prowadził sklep.Dlatego też prowizyjną należność za odstawienie nadających się do użytku kartonów trzeba uważać za składnik wynagrodzenia, do którego prawo wynika - w razie istnienia faktu pełnienia określonych czynności przy zabezpieczeniu opakowań - wprost ze sprawowania funkcji kierownika sklepu. O takim zaś m.in. wynagrodzeniu (ze wszystkich tytułów poza dopłatą za godziny nadliczbowe) mówi wspomniany na wstępie przepis oznaczony liczbą 42 postanowień ogólnych Zbiorowego układu pracy pracowników handlu wewnętrznego.Bez naruszenia więc tego przepisu Sąd Wojewódzki nie mógł zasądzić na rzecz powoda pozostałej części spornej sumy, czyli kwoty 348,75 zł.Strona skarżąca, która zwalcza tę część rozstrzygnięcia z powołaniem się na punkt 42 postanowień ogólnych załącznika do układu zbiorowego, ma rację. Wzgląd na z reguły subiektywnie pojmowany interes społeczny nie wystarcza, oczywiście, do uwzględnienia powództwa, jeżeli nie znajduje ono oparcia w obowiązujących przepisach prawnych.Z tych przyczyn i na podstawie art. 383 i 386 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.