I PR 156/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Filcek. Sędziowie: Z. Stypułkowska (sprawozdawca), J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Mieczysława K. przeciwko Kombinatowi Remontowo-Budowlanemu Przemysłu Cementowego, Wapiennego i Gipsowego w W. o ustalenie i zapłatę odszkodowania, na skutek odwołania strony pozwanej od orzeczenia Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w R. z dnia 26 maja 1976 r. oraz przedstawienia przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach zagadnienia prawnego w trybie art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznychprzejął sprawę do rozpoznania, zmienił zaskarżone orzeczenie i oddalił wniosek.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca, będąc zatrudniony w pozwanym Kombinacie, podjął pod koniec 1975 r. starania o rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron. Powoływał się na to, iż od szeregu lat dojeżdża do pracy z R., gdzie ma stałe miejsce zamieszkania, oraz ma możliwość uzyskania lepiej płatnej pracy w uspołecznionym zakładzie. Kombinat nie wyraził zgody na rozwiązane umowy o pracę o powyższy sposób i wnioskodawca wypowiedział umowę o pracę. Z dniem 1 stycznia 1976 r. został zatrudniony w zakładzie pracy na terenie R.Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy w R. orzekła, że umowa o pracę w pozwanym Kombinacie została rozwiązana na skutek porozumienia stron i przyznała wnioskodawcy od Kombinatu 3.920 zł tytułem różnicy wynagrodzenia, jakie mógłby uzyskać w nowym zakładzie pracy, gdyby umowa o pracę została rozwiązana na mocy porozumienia stron, a wynagrodzeniem, jakie wypłacił mu ten zakład w ciągu pierwszych pięciu miesięcy zatrudnienia (§ 4 ust. 5 uchwały nr 68 Rady Ministrów z dnia 4 kwietnia 1975 r. w sprawie zasad i trybu zaszeregowania i awansowania pracowników przedsiębiorstw i zjednoczeń - M.P. Nr 12, poz. 68).Kombinat w odwołaniu wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i oddalenie żądań wnioskodawcy.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych odroczył rozpoznanie sprawy i na podstawie art. 66 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości."Czy przepis § 16 ust. 4 pkt 2 zarządzenia nr 24 Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 30 maja 1973 r. w sprawie zasad współdziałania wydziałów i referentów zatrudnienia organów władzy administracyjnej z uspołecznionymi zakładami pracy w zakresie przyjmowania do pracy (Dz. Urz. Min. PPiSS Nr 3, poz. 3) może stanowić podstawę wniosku o ustalenie, że umowa o pracę została rozwiązana na podstawie porozumienia stron w sytuacji, gdy - mimo powstania powołanych w przepisie przesłanek - pracodawca nie wyraził zgody na proponowany przez pracownika sposób rozwiązania umowy i pracownik spowodował ustanie stosunku pracy na skutek dokonanego przez siebie wypowiedzenia umowy?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron jest w rozumieniu art. 30 § 1 pkt 1 kodeksu pracy dwustronną czynnością prawną, która dochodzi do skutku wówczas, gdy obie strony - pracownik i zakład pracy - złożą zgodne oświadczenie woli co do rozwiązania umowy o pracę w powyższy sposób.Wyraża się w tym zasada swobodnego rozwiązywania umów o pracę w granicach określonych prawem oraz swobodnego określania warunków rozwiązywania tych umów.Wyjątki od tej zasady mogą być ustanowione tylko aktem prawnym o randze ustawy lub w ramach delegacji ustawowej.Obowiązujące prawo przewiduje takie wyjątki.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 marca 1975 r. w sprawie szczegółowych uprawnień żołnierzy i ich rodzin (Dz. U. Nr 10, poz. 61), wydane na podstawie delegacji zawartej w ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. z późn. zmianami o powszechnym obowiązku obrony PRL, ustanawia w § 3 ust. 4 sposób rozwiązania umowy o pracę wynikający z samego prawa, bez względu na oświadczenie zakładu pracy w tym przedmiocie. W myśl tego przepisu, jeżeli żołnierz, uzyskawszy podczas służby wojskowej inne lub wyższe kwalifikacje, nie wyraża zgody na zatrudnienie go na stanowisku zajmowanym w zakładzie pracy w dniu powołania, "stosunek pracy uważa się za rozwiązany na mocy porozumienia stron, z dniem niewyrażenia zgody na kontynuowanie zatrudnienia".W sytuacji przewidzianej w tym przepisie, pracownik może mieć interes prawny uzasadniający żądanie ustalenia, iż spełnione zostały przesłanki niezbędne do uznania rozwiązania umowy o pracę jako dokonanego na mocy porozumienia stron.W odmienny sposób ogranicza swobodę rozwiązywania umów o pracę przepis § 4 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1975 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (Dz. U. Nr 51, poz. 330), wydanego na podstawie art. 298 kodeksu pracy. Przepis ten nakłada na zakład pracy - w przypadku w nim przewidzianym - obowiązek rozwiązania z pracownikiem umowy o pracę na mocy porozumienia stron. Stanowi on źródło prawa podmiotowego pracownika do żądania złożenia przez zakład pracy oświadczenia w przedmiocie rozwiązania umowy o pracę w wymienionym wyżej trybie.Przepis § 16 ust. 4 pkt 2 zarządzenia nr 24 Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 30 maja 1973 r. w sprawie zasad współdziałania wydziałów i referentów zatrudnienia organów władzy administracyjnej z uspołecznionymi zakładami pracy w zakresie przyjmowania do pracy (Dz. Urz. Min. PPiSS Nr 3, poz. 3) nie uprawnia pracownika do żądania ustalenia, że umowa o pracę została rozwiązana na mocy porozumienia stron, ani do zobowiązania zakładu pracy do złożenia oświadczenia w przedmiocie rozwiązania stosunku pracy w wymieniony sposób.Przedmiotem uregulowania tego zarządzenia są zasady współdziałania organów administracji państwowej z uspołecznionymi zakładami pracy w zakresie przyjmowania do pracy, w tym także współdziałania wydziałów zatrudnienia w postępowaniu poprzedzającym rozwiązanie umów o pracę na podstawie porozumienia stron. Zawarte w cytowanym wyżej § 16 ust. 4 pkt 2 zarządzenia stwierdzenia, iż zakład pracy "powinien wyrazić zgodę na rozwiązanie umowy o pracę na podstawie porozumienia stron" stanowi kontynuację założeń pisma okólnego nr 54 Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 sierpnia 1967 r. w sprawie zapewnienia ciągłości pracy pracownikom dojeżdżającym do pracy w razie podjęcia pracy w pobliżu miejsca zamieszkania (M.P. Nr 45, poz. 230). W myśl postanowień tego pisma okólnego - wydanego w związku z tzw. deglomeracją zakładów przemysłowych z terenów większych ośrodków miejskich - zakład pracy powinien "uwzględniać i nie stawiać przeszkód" w rozwiązaniu umowy o pracę z pracownikiem podejmującym pracę w pobliżu miejsca zamieszkania na podstawie porozumienia stron.Postanowienia wymienionych wyżej aktów prawnych, z uwagi na ich rangę oraz przedmiot uregulowania, stanowią dyrektywy o charakterze administracyjnym skierowane do uspołecznionych zakładów pracy w sprawie kształtowania przez nie polityki kadrowej odpowiadającej potrzebom gospodarki narodowej i interesom pracowników.Nadzór nad ich prawidłową realizacją należy do kompetencji organów kontrolujących działalność jednostek gospodarki uspołecznionej, do których pracownik może także występować w trybie interwencyjnym.Instrukcyjny charakter tych postanowień nie może natomiast stanowić podstawy do ingerowania przez organy rozstrzygające spory ze stosunku pracy w ukształtowanie sposobu rozwiązania umowy o pracę - do czego sprowadzają się wątpliwości zawarte w pytaniu prawnym.Przejęcie sprawy do rozpoznania przez Sąd Najwyższy uzasadnione jest względami związanymi ze sprawnością postępowania (uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sądu Najwyższego z 15.VII.1974 r. Kw PR 2/74, - OSNCP 1974, z. 12, poz. 203), gdyż udzielenie odpowiedzi w myśl przytoczonych założeń prowadzi do zmiany orzeczenia Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy i oddalenia wniosku (art. 62 ustawy o o.s.p. i u.s.).