I PR 161/69

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa B. przeciwko Wytwórni Filmów Fabularnych w Ł. i Zjednoczonych Zespołów Realizatorów Filmowych w W. o 14.600 zł na skutek rewizji pozwanej Wytwórni od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi w Łodzi z dnia 16 grudnia 1968 r. uzupełnionego wyrokiem tegoż Sądu Wojewódzkiego z dnia 2 kwietnia 1969 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo; oddalił wniosek pozwanej Wytwórni o zwrot kosztów procesu.Uzasadnienie faktycznePowód wnosił o zasądzenie od Wytwórni Filmów Fabularnych kwoty 14.600 zł tytułem należności za 2 miesiące urlopu, wyliczonej według średniej płacy łącznego uposażenia.Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, zarzucając, że za podstawę do obliczania średniej urlopowej służyć mogą jedynie zarobki, jakie powód otrzymywał w Wytwórni Filmów Fabularnych, natomiast honoraria, jakie otrzymywał on w Zjednoczonych Zespołach Realizatorów Filmowych, stanowią wynagrodzenie wynikające z umowy o dzieło i nie mogą być podstawą wyliczenia należności za urlop.Uwzględniając powództwo w całości Sąd Wojewódzki przytoczył następujące podstawy faktyczne i prawne swego rozstrzygnięcia:Powód jest zatrudniony w Wytwórni Filmów Fabularnych w Ł. w charakterze operatora dźwięku i z tytułu umowy o pracę pobiera wynagrodzenie w wysokości 1.700 zł miesięcznie za okres pozostawania w gotowości do pracy w razie potrzeby udźwiękowienia filmu, którego realizacją zajmują się Zjednoczone Zespoły Realizatorów Filmowych.Instytucja ta zawiera z powodem umowę o udźwiękowienie filmu zwaną "umową o dzieło" i z tego tytułu powód otrzymuje dodatkowo wynagrodzenie niezależne od wynagrodzenia od WFF.1. Powód był pracownikiem WFF w Ł. i do jego podstawowych obowiązków należała praca przy udźwiękowianiu filmu. Fakt, że z ZZRF podpisywał on umowę o dzieło, nie jest istotny dla sprawy, gdyż przy ocenie prawnej danej umowy należy brać pod uwagę nie jej formę, ale wynikającą z niej treść. Powód wykonywał pracę osobiście, pracę określonego typu, pracę podporządkowaną. Warunki, w jakich powód pracę świadczył, włączały go w skład zakładu pracy i poddawały go rygorom w zakresie miejsca i czasu, powodowały zależność i podporządkowanie temu zakładowi. Otrzymane przez powoda wynagrodzenie w wysokości 1.700 zł należy uznać jako płacę stałą za gotowość świadczenia pracy, zaś wynagrodzenie pobierane w ZZRF jako część ruchomą wynikową zależną od ilości i jakości świadczonej pracy. Pracę powoda w formalnie odrębnym przedsiębiorstwie Zjednoczonych Zespołach Realizatorów Filmowych, wyłonionym z pierwotnie jednego przedsiębiorstwa "Film Polski", można porównać do delegacji pracownika przedsiębiorstwa świadczącego usługi na rzecz innego przedsiębiorstwa. Fakt, że część ruchoma wynagradzania, określona jako wynagrodzenie z umowy o dzieło, była wypłacona nie bezpośrednio przez pracodawcę - Wytwórnię Filmów Fabularnych, lecz za pośrednictwem "klienta" tej Wytwórni - Zjednoczone Zespoły Realizatorów Filmowych, nie ma istotnego znaczenia dla oceny charakteru stosunku pracy powoda względem Wytwórni. Wynagrodzenie zresztą było ściśle i sztywno określone zarządzeniem jednostki zwierzchniej obu formalnie odrębnych przedsiębiorstw w zależności od pełnionych funkcji i kwalifikacja pracownika.2. Istotą umowy o pracę jest pełnienie pracy (art. 447 kodeksu zobowiązań), a nie gotowość do pracy (art. 455). Wynagrodzenie za tę ostatnią ma charakter wyjątkowy spowodowany szczególnymi okolicznościami (przeszkody z przyczyn dotyczących pracodawcy). Trudno sobie wyobrazić stosunek pracy bez pełnienia pracy i by stan będący w swym założeniu anomalią i wyjątkiem (płacenie za pracę nie spełnioną z powodu przeszkód po stronie pracodawcy) był stanem permanentnym. Dopiero łączne obowiązki i uprawnienia powoda wynikające z obu umów pozwalają zakwalifikować charakter zatrudnienia powoda jako stosunek pracy, noszącej wszelkie cechy uznane w orzecznictwie jako najbardziej typowe dla stosunku pracy.Skoro pozwany nie kwestionował wysokości i prawidłowości wyliczenia dochodzonej sumy, Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo, wskazując jako podstawę swego rozstrzygnięcia art. 4 ustawy z 16.V.1922 r. o urlopach, § 23 (rozp. MPiOS z 11.VII.1923 r. i § 12 rozp. MPiOS z 28.II.1953 r.W związku z tym, że w toku procesu wezwane zostały do wzięcia udziału w sprawie Zjednoczone Zespoły Realizatorów Filmowych w W. w trybie art. 194 k.p.c., Sąd Wojewódzki wyrokiem z 2.IV.1969 r. uzupełnił wyrok tegoż Sądu z 16.XII.1968 r., oddalając powództwo w stosunku do pozwanych Zjednoczonych Zespołów, wychodząc z założenia, że powoda nie łączył stosunek pracy z tymi Zespołami i jego roszczenie w stosunku do ZZRF ulega oddaleniu z braku legitymacji biernej.Pozwana Wytwórnia wnosiła w rewizji o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa względnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przy rozstrzyganiu uprawnień powoda do zwiększonego wynagrodzenia za zaległe urlopy Sąd Wojewódzki uznał, że zawarta przez powoda z Zjednoczonymi Zespołami Realizatorów Filmowych umowa nazwaną "umową o dzieło" jest w rzeczywistości częścią umowy o pracę zawartej z pozwaną Wytwórnią i ma charakter umowy o pracę.Skarżący przytacza w rewizji szereg argumentów, które mają świadczyć o tym, że zawierane przez powoda z ZZRF umowy, nazwane "umowami o dzieło", rzeczywiście mają taki charakter i w konsekwencji wynagrodzenie za wykonanie dzieła nie może być uwzględnione przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop.Przy ocenie charakteru prawnego wymienionych "umów o dzieło z operatorem dźwięku" z 28.IV.1966 r. i z 1.XII.1966 r. nie ma istotnego znaczenia użyta przez umawiające się strony nazwa umowy i w tym zakresie w świetle art. 65 § 2 k.c. podlega ona ocenie Sądu.Jeżeli jednak treść praw i obowiązków, ujęta w wyraźne sformułowania złożonych przez strony oświadczeń woli, nie nasuwa zastrzeżeń co do charakteru prawnego umowy, brak jest uzasadnionych argumentów, przemawiających za odmienną, niezgodną z wolą stron kwalifikacją prawną umowy.Zawarte przez powoda i ZZRF umowy wbrew odmiennemu poglądowi Sądu Wojewódzkiego mają cechy umowy o dzieło.Treścią bowiem zobowiązania operatora dźwięku jest określony w umowie rezultat w postaci udźwiękowienia filmu, a przyznane przez zamawiającego wynagrodzenie pieniężne, aczkolwiek płacone w ratach stosownie do postępu prac produkcyjnych, należy się operatorowi po wykonaniu dzieła i zgodnie z wolą stron ulega zwrotowi w razie zaniechania produkcji filmu z winy tegoż operatora, a zatem w wypadku, gdy zamierzony przez strony rezultat nie zastanie osiągnięty.Powyższego charakteru prawnego nie traci umowa na skutek tego, że do obowiązków operatora dźwięku należy doradztwo przy opracowaniu scenopisu, wykonanie nagrań dźwiękowych, ilustracji muzycznej itd. według wymagań i wskazówek producenta filmu. Pozwana trafnie wskazuje w odpowiedzi na pozew, że taki sposób współdziałania stron przy wykonaniu dzieła przewiduje art. 636 k.c., a nadto należy zaznaczyć, że produkcja filmu nie jest dziełem jednego człowieka, lecz zespołu realizującego film, co z konieczności wymaga współdziałania poszczególnych osób i ich wzajemnego podporządkowania zakreślonego potrzebami produkcji, co nie oznacza, by świadczenia członka tego zespołu (m.in. i operatora dźwięku) traciło swój samodzielny i twórczy charakter. W całym procesie produkcji filmu ZZRF występuje jako producent filmu przez dostarczenie środków finansowych i technicznych, a produkcja filmu w węższym znaczeniu tego słowa należy do reżysera, kierownika produkcji, operatora, scenografa i operatora dźwięku, zaś wszystkie te osoby są związane jednakimi umowami z producentem filmu (ZZRF).Z tych samych względów świadczenia twórców filmu wynikające z umowy o dzieło wykonywane być muszą w miejscu i w czasie określonym przez producenta filmu, gdyż taki jest charakter świadczenia, wynikający z faktu wykonywania dzieła w zespole.Ryzykiem produkcji obciążony jest nie tylko producent filmu, lecz także i jego twórcy, którym wypłata pełnego wynagrodzenia uzależniona jest od kolaudacji filmu i skierowania go do rozpowszechniania, co wynika wyraźnie z § 7 umowy o dzieło, a zatem i ta okoliczność nie może przemawiać przeciwko uznaniu zawartej umowy za umowę o dzieło.Skarżący trafnie też zwalcza wyrażone w zaskarżonym wyroku zapatrywanie co do nieważności "umowy o dzieło" na tej podstawie, że postanowienia tej umowy są mniej korzystne od wiążącego strony układu zbiorowego, a nadto sprzeczne z ustawą, a mianowicie art. 28 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, gdyż w układzie zbiorowym, nie uregulowano w ogóle sprawy wynagrodzeń pracowników twórczych, a zasady wynagrodzenia tego rodzaju pracowników ustalone zostały zarządzeniem nr 140 Ministra Kultury i Sztuki z 1.XII.1960 r. w sprawie zasad zawierania umów i wynagrodzenia pracowników twórczych.Zawarte w wymienionym zarządzeniu Ministra Kultury i Sztuki zasady zawierania umów i wynagrodzenia stwarzają dla pracowników twórczych sytuację nietypową, jednakże nie są one sprzeczne ani z ustawą, ani z zasadami współżycia społecznego, zaś wprowadzenie w odniesieniu do tych pracowników obowiązku zawierania umów o pracę miało na celu zabezpieczenie im minimum zarobku w okresie przerw oraz zagwarantowanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a z drugiej strony uzyskanie wysokiego honorarium za pracę twórczą, przy czym jednak ryzyko zawierania tego rodzaju umów ze względu na uprawnienie rentowe obciążać musi powoda.W konsekwencji uznać należało, że wynagrodzenia z umowy o dzieło, wypłaconego operatorowi dźwięku przy realizacji filmu na podstawie zarządzenia nr 140 Ministra Kultury i Sztuki z 1.XII.1960 r. w sprawie zasad zawierania umów i wynagrodzenia pracowników twórczych przez odrębną jednostkę organizacyjną - Przedsiębiorstwo Realizacji Filmów "Zespoły Filmowe", nie uwzględnia się przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypłaconego przez zakład pracy operatora dźwięku (Wytwórnię Filmów Fabularnych).Uznając przeto, że w sprawie nie ma uchybień procesowych, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego (art. 627 i nast. k.c. oraz art. 4 ustawy z 16.V.1922 r. o urlopach) - Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok co do istoty i oddalił w całości powództwo w stosunku do pozwanej Wytwórni, orzekając o kosztach procesu na zasadzie art. 108 § 1 i 102 k.p.c.