I PR 331/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Glabisz, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka P. przeciwko Cechowi Rzemiosł Spożywczych w Ł. o 9.600 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 19 maja 1964 r.rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód zatrudniony był przez pozwanego na stanowisku pracownika umysłowego i pobierał z tego tytułu wynagrodzenie w kwocie 3.080 zł. Pozwany w dniu 30.IX.1963 r. doręczył powodowi wypowiedzenie umowy o pracę. Koniec okresu wypowiedzenia wypadł na dzień 31.XII.1963 r. Powód, urodzony dnia 15.XII.1898 r., ukończył 65 lat dnia 15.XII.1963 r. i z tym dniem osiągnął wiek uprawniający do renty starczej.Powód uważa wypowiedzenie za niedopuszczalne, ponieważ dokonane zostało w okresie bezpośrednio poprzedzającym osiągnięcie wieku emerytalnego. W pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego w lutym 1964 r. żądał ustalenia, że pozostaje nadal w stosunku pracy z pozwanym Cechem, oraz zasądzenia kwoty 3.080 zł tytułem wynagrodzenia "za okres niedopuszczenia do pracy". W toku procesu powód powołał się na dalszy okres pozostawiania bez pracy i rozszerzył powództwo do sumy 9.600 zł.Sąd Powiatowy oddalił powództwo.Według ustaleń zawartych w wyroku powód uzyskał rentę starczą w dniu 1.I.1964 r. i pobiera ją w wysokości 1.160 zł miesięcznie. W pozwanym zakładzie pracy nie obowiązuje układ zbiorowy pracy z dnia 20.XII.1960 r. dla pracowników zatrudnionych w prywatnych przedsiębiorstwach (zakładach) przemysłu spożywczego. Powód nie korzysta więc z ochrony przed wypowiedzeniem przewidzianej w tym układzie zbiorowym. Niezależnie od tego roszczenia powoda są nieuzasadnione, ponieważ nabył on prawo do renty na dwa tygodnie przed upływem okresu wypowiedzenia.W rewizji powód wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zarzuca, że zakaz rozwiązywania umowy w okresie dwóch lat przed nabyciem praw emerytalnych wynika nie tylko z układu zbiorowego, lecz także z treści pisma okólnego Nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19.IV.1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin (M.P. Nr 36, poz. 180). Poniesiona szkoda wynikła stąd, że powód przeszedł na rentę już w dniu 1.I.1964 r. zamiast 1.IV.1964 r.Sąd Wojewódzki rozprawę odroczył i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne w następującym sformułowaniu:"Czy dopuszczalne jest wypowiedzenie umowy o pracę pracowników, który w chwili wypowiedzenia umowy nie osiągnął jeszcze wieku uprawniającego do nabycia renty (tzw. starczego), osiągnie go jednak w dniu rozwiązania umowy o pracę, jeżeli stron nie wiąże układ zbiorowy, który zakazywałby takiego wypowiedzenia?"Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i uznał rewizję za nieuzasadnioną.Nie mają podstaw wywody rewizyjne oparte na przekonaniu, że strony były podporządkowane któremuś z układów zbiorowych załączonych do akt sprawy. Sąd Powiatowy bezbłędnie ustalił, że żaden z układów nie obowiązywał w pozwanym Cechu. Ustalenie to oparte zostało na zaświadczeniu Izby Rzemieślniczej w Ł. oraz na wyjaśnieniu Zarządu Głównego Związku Zawodowego Pracowników Gospodarki Komunalnej i Przemysłu Terenowego. Kwestię tę wyjaśniają zresztą wystarczająco pierwsze artykuły wymienionego już układu zbiorowego dla prywatnego przemysłu spożywczego oraz układu zbiorowego pracy przemysłu spożywczego z dnia 10.III.1962 r. Przepisy te określają zasięg układów, tj. zakłady pracy objęte układami, do których nie należy pozwany Cech Rzemiosł Spożywczych w Ł.Układy zbiorowe pracy przewidujące ochronę stosunku pracy pracownika w wieku przedemerytalnym zawierają z reguły przepisy zakazujące wypowiedzenia umowy o pracę w określonym czasie przed nabyciem praw emerytalnych. Wskutek naruszenia takiego zakazu wypowiedzenie przez zakład pracy umowy o pracę jest nieważne, chociażby koniec okresu wypowiedzenia przypadał na czas, w którym pracownik nabył już prawa emerytalne. Stan prawny istniejący w tym zakresie na tle wspomnianych postanowień układowych wyjaśniony został uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19.VI.1961 r. 1 CO 14/61 (OSN nr 1/1962, poz. 5).Wątpliwości i komplikacje istnieją jednak w sytuacji, która powstała w niniejszej sprawie, tj. w wypadku, gdy zakład pracy nie jest objęty żadnym układem zbiorowym. To samo odnosi się do wypadku, gdy układ zbiorowy nie zawiera przepisu chroniącego przed wypowiedzeniem pracowników wkraczających w wiek emerytalny. W tych wypadkach kwestia dopuszczalności wypowiedzenia umowy o pracę powinna być rozważana z punktu widzenia zasad współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 3 p.o.p.c., obecnie - art. 5 k.c.). W tej sprawie Sąd Najwyższy także się już wypowiedział. W szczególności wyrok z dnia 23.I.1963 r. I PR 72/63 (OSN nr 1/1964, poz. 17) wyraża pogląd, że wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi nie korzystającemu z ochrony przewidzianej w układzie zbiorowym może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jeżeli pracownik wkroczył w wiek przedemerytalny, lecz nie nabył jeszcze uprawnień emerytalnych, wykonuje należycie swe obowiązki, a wypowiedzenia nie uzasadniają szczególne okoliczności sprawy.Skład sądzący w sprawie niniejszej podtrzymuje stanowisko wyrażone w wyroku SN I PR 72/63 i podziela przedstawiony tamże kierunek argumentacji dotyczącej sprzeczności wypowiedzenia z zasadami współżycia społecznego. W sytuacji, w której znalazł się powód w niniejszej sprawie, i z treści przedstawionego przez Sąd Wojewódzki pytania prawnego wynika jednak, że przytoczona wyżej teza wymaga uzupełnienia i dodatkowych wyjaśnień. Społeczny sens ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę pracownikom wkraczającym w wiek starczy polega przede wszystkim na gwarancji kontynuowania zatrudnienia w dotychczasowym zakładzie pracy do chwili osiągnięcia zarówno stażu pracy, jak i wieku wymaganego do nabycia praw emerytalnych. Na tym jednak nie kończy się cel ochrony. Polega ona również na tym, by stworzyć warunki zapobiegające przerwie w uzyskiwaniu dochodów niezbędnych dla utrzymania pracownika i jego rodziny. Przerwa taka powstaje zazwyczaj wówczas, gdy pracownik osiąga wiek starczy i uzyskuje wymagany okres zatrudnienia dopiero w chwili upływu okresu wypowiedzenia i rozwiązania umowy o pracę. Wniosek o rentę starczą składa się bowiem w zasadzie dopiero po spełnieniu się wszystkich warunków koniecznych do uzyskania renty (por. § 4 załącznika do zarządzenia Prezesa ZUS-u z dnia 6.III.1961 r. - M. P. Nr 32, poz. 153). Jeżeli zatem data spełnienia się tych warunków zbiega się z datą rozwiązania stosunku pracy, pracownik przechodzący na rentę pozostaje przez pewien czas bez dochodów z tytułu wynagrodzenia za pracę i bez świadczeń rentowych, do których nabył prawo, które jednak faktycznie wypłacone zostaną z opóźnieniem. Ten stan rzeczy może być często połączony z przejściowym, ale uciążliwym uszczerbkiem dla uprawnionego i jego rodziny. Jest zaś rzeczą oczywistą, że tego rodzaju sytuacja jest niepożądana z punktu widzenia polityki socjalnej Państwa. Bierze to pod uwagę pismo okólne nr 47 w sprawie jedynych żywicieli rodzin i zaleca wstrzymać się z wypowiedzeniem umowy o pracę także tym, którym renta nie została jeszcze przyznana. Znaczenie pisma okólnego i jego zaleceń w zakresie polityki kadrowej wyjaśnione zostało w powołanym wyżej wyroku I PR 72/63. Treść pisma dostarcza mianowicie jednego z argumentów, które łącznie z innymi okolicznościami doprowadzić mogą do wniosku, że konkretne wypowiedzenie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Przyznanie renty zależy od starań i wniosku uprawnionego. Nie można więc w szczególności również i z tego powodu czekać przez czas nie oznaczony na uzyskanie prawomocnej decyzji rentowej i uważać, że aż do tej daty wypowiedzenie stosunku pracy jest niedopuszczalne w świetle zasad współżycia społecznego. Za prawidłowe i zasługujące na aprobatę społeczną uznać należy postępowanie pracodawcy, który dokonuje wypowiedzenia dopiero po spełnieniu się wszystkich wymagań uzasadniających prawo do renty. Od tej dopiero chwili pracownik ma możność zrealizowania, z reguły w krótkim czasie, swoich uprawnień rentowych.Mimo to szereg okoliczności może usprawiedliwić wcześniejsze wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę, tak zresztą jak wypowiedzenie jeszcze przed osiągnięciem wieku starczego i wymaganego okresu zatrudnienia (np. w razie nagannego niewykonywania obowiązków pracowniczych, likwidacji zakładu pracy). Wypowiedzenie umowy o pracę z terminem wypowiedzenia kończącym się w dacie nabycia praw emerytalnych może być zresztą uzasadnione w okolicznościach, które w konkretnej sprawie nie usprawiedliwiałyby jeszcze wypowiedzenia w takim terminie, w którym rozwiązanie umowy o pracę następuje przed nabyciem praw emerytalnych. W tym bowiem ostatnim wypadku dolegliwość, na którą narażony jest pracownik, jest znacznie poważniejsza (brak stażu lub wymaganego wieku). Przy wypowiedzeniu umowy z terminem rozwiązania umowy o pracę na dzień nabycia praw emerytalnych można wziąć pod uwagę dobrą sytuację majątkową i rodzinną pracownika, uzyskiwanie odpowiednich dochodów z innych prac itp. W takich wypadkach odpadłby argument, że wypowiedzenie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Przytoczone wywody wykazują, że pytanie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki nie może uzyskać odpowiedzi w formie tezy rozwiązującej jednolicie wszystkie sytuacje faktyczne. Biorąc pod uwagę dotychczasową argumentację oraz istotę wątpliwości występujących w sprawie, należałoby odpowiedź sformułować następująco:Wypowiedzenie umowy o pracę przez zakład pracy nie związany przepisem układu zbiorowego, zabraniającym wypowiedzenia umowy pracownikowi w wieku przedemerytalnym, może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, choćby pracownik osiągnąć miał wiek starczy w dniu rozwiązania umowy na skutek wypowiedzenia.Praktyczne zastosowanie tej tezy jest możliwe tylko przy wszystkich zastrzeżeniach wyżej już omówionych.Wymieniona zasada zbliża w pewnym zakresie ochronę układową z ochroną pracownika mającą swe istotne źródło w zasadach współżycia społecznego. Zbliżanie to nie jest równoznaczne z identycznością z ochroną przewidzianą w układach zbiorowych pracy. Niektóre różnice zostały już przedstawione. Pozostaje jeszcze ta istotna różnica, że układ zbiorowy przewiduje ochronę dającą się określić i ustalić jednoznacznie jako ustanowienie okresu ochronnego na równi z innymi okresami przewidzianymi przez ustawowe przepisy szczegółowe i szczególne. Pracownik natomiast powołujący się na naruszenie zasad współżycia społecznego obarczony jest ciężarem dowodu, że wypowiedzenie było w świetle tych zasad niedopuszczalne oraz że istniały warunki dalszego zatrudnienia.W rozpoznawanej sprawie istotna jest okoliczność, że działalność gospodarcza pozwanego Cechu została zakończona w dniu 31.XII.1963 r. Powstał stan zbliżony do likwidacji zakładu pracy. Ponadto powód nie został narażony na utratę praw emerytalnych przez brak stażu pracy i osiągnął w zatrudnieniu wiek emerytalny. Nie można w rezultacie przyjąć, że wykazana została sprzeczność wypowiedzenia z zasadami współżycia społecznego. Po nabyciu praw emerytalnych był jeszcze zatrudniony przez dwa tygodnie. Z takiego tylko 2-tygodniowego okresu po nabyciu praw do renty korzystają niejednokrotnie robotnicy, których układ zbiorowy chroni przed wypowiedzeniem w wieku przedemerytalnym. Okres wypowiedzenia wynosi dla nich 2 tygodnie, jeżeli nie są jubilatami, którym niektóre zakłady przyznają dłuższe okresy wypowiedzenia.Ostatecznie należy dojść do wniosku, że rewizja powoda podlega w całości oddaleniu (art. 383 d. k.p.c.).