III PR 7/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: T. Witkowski, H. Gorazdowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wiktora B. przeciwko Zakładom Przemysłu Materiałów Budowlanych w O. o ustalenie i zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 31 października 1961 r.,zmienił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego oraz wyrok Sądu Powiatowego w Olsztynie z dnia 21 marca 1961 r. I C 396/61 w ten sposób, że: a) ustalił, iż wypowiedzenie powodowi warunków płacy z dnia 23.VII.1960 r. było nieważne, b) zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powoda kwotę 1.500 złotych z 8%, odsetkami od dnia 1 sierpnia 1961 r. oraz kwotę 1.500 złotych z 8% odsetkami od dnia 1 lutego 1961 r.Uzasadnienie faktycznePowód zatrudniony był na stanowisku dyrektora pozwanego przedsiębiorstwa. Z dniem 1.IV.1960 r. został odwołany z tego stanowiska i "postawiony" do dyspozycji dyrekcji przedsiębiorstwa. Pismem z 20.V.1960 r. powierzono powodowi funkcje kierownika komórki zbytu i transportu z zapewnieniem dotychczasowego uposażenia. Powód wyraził zgodę i objął nowe stanowisko.Przedsiębiorstwo pismem z dnia 23.VII.1960 r. wypowiedziało powodowi warunki płacy, uzasadniając to koniecznością odpowiedniego dostosowania wynagrodzenia do rzeczywiście wykonywanej pracy. Na skutek wypowiedzenia wynagrodzenie powoda zostało obniżone z 3.652 zł do 2.152 zł miesięcznie.W sprawie niniejszej, wszczętej pozwem z 27.II.1961 r., powód domagał się ustalenia, że wypowiedzenie warunków płacy jest "bezskuteczne i nieważne", oraz zobowiązania pozwanego do dalszego zatrudnienia powoda zgodnie z warunkami płacy ustalonymi w piśmie z dnia 20.V.1960 r. Ponadto pozew zawiera żądanie zasądzenia kwoty 3.000 zł z tytułu wyrównania wynagrodzenia za grudzień 1960 r. i styczeń 1961 r. Powód uzasadnia swoje żądania tym, że był inwalidą wojennym i znajdował się w wieku przedemerytalnym. Strony związane były układem zbiorowym dla pracowników zatrudnionych w Terenowym Przemyśle Ceramiki Budowlanej oraz Materiałów Budowlanych z dnia 13.IX.1958 r., zabraniającym rozwiązywania umów o pracę w okresie, gdy pracownikowi brak 2 lat do nabycia pełnych praw emerytalnych (§ 8 lit. d).Sąd Powiatowy oddalił powództwo w całości.Motywy wyroku Sądu pierwszej instancji podzielają w zasadzie poglądy i argumentację pozwanego przedsiębiorstwa. Uzasadnienie wyroku kładzie w szczególności nacisk na to, że wynagrodzenie powoda powinno odpowiadać faktycznie wykonywanej funkcji zgodnie z zasadą "każdemu według jego pracy".Powodowi obniżono wynagrodzenie po obowiązującym okresie wypowiedzenia. Wypowiedzenie nie miało na celu rozwiązania umowy i pozbawienia powoda zatrudnienia.Powód nie był obowiązany do przyjęcia nowych warunków wynagrodzenia i mógł rozwiązać stosunek pracy po upływie okresu wypowiedzenia. Kontynuowanie pracy po tym okresie należy poczytać za zgodę powoda (a nawet za milczące porozumienie stron) na nowe warunki wynagrodzenia.Ostatecznie Sąd Powiatowy uznał, że wypowiedzenie nie narusza postanowień układu zbiorowego i nie wymagało zgody prezydium właściwej rady narodowej.Rewizja powoda została przez Sąd Wojewódzki oddalona.Minister Sprawiedliwości zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego rewizją nadzwyczajną wniesioną (w terminie 6-miesięcznym) z urzędu. Skarżący zarzuca naruszenie przepisów ustawy o układach zbiorowych pracy oraz art. 26 dekretu z dnia 14.VIII.1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98) i wnosi o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy uznał za słuszny przede wszystkim zarzut naruszenia postanowień wiążącego strony układu zbiorowego pracy i tym samym naruszenia art. 7 ust. 2 ustawy o układach zbiorowych pracy. Powołany już § 8 układu zbiorowego zabrania zakładowi pracy rozwiązania "bez ważnych przyczyn" umowy o pracę zawartej na czas nie określony m. in. w okresie, gdy pracownikowi brak 2 lat do nabycia pełnych praw emerytalnych. Po wejściu w życie dekretu z dnia 18.I.1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11) "ważne przyczyny" rozwiązania umowy zostały zastąpione stanami faktycznymi z art. 3 tegoż dekretu. Przepis ten reguluje - jak wiadomo - rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Wyłączenie z zakazu zawartego w § 8 układu rozwiązania umowy "z ważnych przyczyn" odnosi się tym bardziej do wyłączenia także rozwiązania umowy z winy pracownika (art. 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r.). W rezultacie zakaz z § 8 układu zbiorowego dotyczy rozwiązania umowy przez wypowiedzenie.Treść powyższego zakazu została zresztą wyjaśniona analogicznie uchwałą składu 7 sędziów z dnia 19.VI.1961 r. 1 CO 14/61 (OSN I/1962, poz. 5), dotyczącą § 8 układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach gospodarki komunalnej.Wspomniana uchwała stwierdza nieważność wypowiedzenia dokonanego wbrew postanowieniu układu zabraniającemu rozwiązania umowy w czasie, gdy pracownikowi brak określonej w układzie liczby lat do nabycia pełnych praw emerytalnych.Wiążący w sprawie niniejszej układ zbiorowy przewiduje także, że "wypowiedzenie płacy dla pracownika jest równoznaczne z wypowiedzeniem umowy o pracę dokonanym ze strony kierownictwa" (§ 7 ust. 5). Tym samym więc już bezpośrednio z postanowień układowych wynika, że wypowiedzenie powodowi warunków płacy było nieważne, skoro w sprawie jest okolicznością bezsporną, że powodowi brakowało mniej niż 2 lata do nabycia uprawnień do renty starczej.W związku jednak ze stanowiskiem reprezentowanym przez pozwanego i aprobowanym przez Sąd Powiatowy (a także przez Sąd II instancji) należy wyjaśnić, że tzw. wypowiedzenie warunków płacy jest - tym samym - wypowiedzeniem umowy o pracę niezależnie od istniejących w tej kwestii specjalnych postanowień układu zbiorowego. Zasada ta utrwalona została w orzecznictwie organów rozstrzygających spory ze stosunku pracy (m. in. orzecz. S.N. z 24.I.1958 r. CR 937/57 - "Przeg. Zag. Socj." nr 8-9/1958 z. 82 oraz decyzja CRZZ z 20.IX.1957, 15-66/ZKR/57 - "Przeg. Zag. Socj." nr 1/1958, poz. 65). Wyraża to także wprost art. 11 rozp. o umowie o pracę robotników, dotyczący rozwiązania lub zmiany umowy o pracę przez wypowiedzenie.Inne akty prawne nie zastrzegają konieczności wypowiedzenia umowy w celu jej zmiany, uważając tę kwestię za oczywistą (jeżeli nie nastąpi zgodne porozumienie stron). Rzecz zaś jest oczywista, skoro zmiana wysokości wynagrodzenia jest zmianą istotnych warunków umowy o pracę, prowadzącą przez to do jakościowo nowego ukształtowania stosunku prawnego.Pogląd odmienny (odrzucający zrównanie wypowiedzenia istotnych warunków umowy z wypowiedzeniem samej umowy) uniemożliwiałby w ogóle zmianę umowy w drodze wypowiedzenia w tych stosunkach, dla których nie przewidziano wyraźnie wypowiedzenia prowadzącego do zmiany stosunku prawnego.Niepodobna jednak przyjąć ogólnej niedopuszczalności zmiany warunków umowy przez wypowiedzenie, a także nie można by twierdzić, że zmiana warunków umowy jest dopuszczalna na podstawie jednostronnej decyzji kontrahenta bez respektowania okresów i terminów wypowiedzenia.Powyższe uwagi odnoszą się także do innych stosunków prawnych o charakterze ciągłym (najem, dzierżawa).W świetle przytoczonych zasad okazuje się bezskuteczne stanowisko zajęte w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną, że wypowiedzenie wynagrodzenia nie pozbawiało powoda dalszej pracy, skoro wypowiedzenie to - jak wykazano - było nieważne. Układ zbiorowy chroni zatem pracownika nie tylko przed utratą koniecznego dla emerytury stażu pracy, lecz także przed obniżeniem wynagrodzenia w ustanowionym okresie ochronnym.Należy zatem uznać za słuszne żądania pozwu tak w kwestii ustalenia, jak i w kwestii zasądzenia wyrównania wynagrodzenia za okres, który ponadto objęty był zobowiązaniem zakładu pracy wyrażonym w piśmie z dnia 20.V.1960 r.W związku z powtarzaną w sprawie konstytucyjną zasadą "każdemu według jego pracy" trzeba podkreślić, że zasada ta jest wprowadzana w życie we właściwy sposób w drodze ustawy. Istnieje w niej szereg wyjątków (wynagrodzenie za czas choroby, za okres szkolenia itp.). Do wyjątków podyktowanych zarówno względami socjalnymi, jak i zasadami polityki zatrudnienia (faworyzowanie długiego stażu), można zaliczyć także rozważone postanowienie układu zbiorowego pracy, realizujące i sankcjonujące zalecenia naczelnych organów polityki zatrudnienia (ust. 3 pisma okólnego nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19.IV.1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin - M. P. Nr 36, poz. 180 oraz wyjaśnienia nr 2 b. Min. Pracy i Op. Społ. z dnia 24.III.1958 r.) stwierdzających, że nie należy stosować wypowiedzenia wobec pracowników, "którzy wkraczają w wiek starczy, względnie osiągnęli ten wiek, ale nie nabyli jeszcze uprawnień do zaopatrzenia rentowego (…)".Na rozprawie przed Sądem Najwyższym strony zgodnie oświadczyły, że z dniem 1 maja 1962 r. stosunek pracy między nimi został rozwiązany w związku z uzyskaniem przez powoda prawa do renty starczej. Ostateczne rozwiązanie stosunku pracy i wystarczająca podstawa do uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej (w zakresie aktualnych w sprawie żądań) w postanowieniach układu zbiorowego pracy - prowadzi do pominięcia objętych w tej sytuacji rozważań co do naruszenia art. 26 dekretu o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych.