III PRN 20/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski. Sędziowie: K. Piasecki (sprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Romualda R. przeciwko Wojewódzkiemu Biuru Projektów Budownictwa Wiejskiego w W. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 25 września 1967 r.rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód zatrudniony był w pozwanym Wojewódzkim Biurze Projektów Budownictwa Wiejskiego w W. - w charakterze głównego specjalisty w zespole orzekającym w branży instalacji sanitarnych - od 1 stycznia 1964 r. w wymiarze 1/4 pełnego etatu z wynagrodzeniem w wysokości 1.165 zł. Pismem z dnia 25 listopada 1965 r. pozwany wypowiedział powodowi warunki płacy i przyznał od dnia 1 marca 1966 r. wynagrodzenie w kwocie 1.060 zł. Obniżka wynagrodzenia nastąpiła w okresie, gdy powód wkroczył w wiek emerytalny, i była - zdaniem powoda - niedopuszczalna.W postępowaniu przed Zakładową Komisją Rozjemczą powód żądał uznania wypowiedzenia umowy za nieważne. Spór nie został rozstrzygnięty przez Zakładową Komisję Rozjemczą ze względu na nieosiągnięcie przez nią jednomyślności. Na wniosek powoda sprawa została przekazana na drogę sądową i w tym postępowaniu powód żądał uznania wypowiedzenia za nieważne i zasądzenia kwoty należnej z tytułu wyrównania wynagrodzenia.Pozwany wnosił o oddalenie powództwa. Według jego wyjaśnień obniżenie wynagrodzenia do kwoty 1.060 zł było konieczne, gdyż powód zajmował 1/4 etatu, a maksymalne wynagrodzenie na zajmowanym stanowisku wynosiło 4.250 zł. Obniżka nie miała na celu rozwiązania umowy o pracę, lecz stanowiła jedynie sprostowanie błędu w określeniu stawki uposażenia.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Powiatowy zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.500 zł, nie wskazując jednak okresu, za jaki przysługuje wyrównanie wynagrodzenia. Powód zgłosił wniosek o uzupełnienie wyroku przez orzeczenie, że wypowiedzenie jest nieważne. Sąd Powiatowy oddalił wniosek uznając, że wyrok jest zupełny.Na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z dnia 25 września 1967 r. wyrok Sądu Powiatowego zmienił i powództwo oddalił. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego stosunek pracy podlegał wprawdzie szczególnej ochronie prawnej, jednakże ochrona ta nie uniemożliwia "modyfikacji" umowy o pracę; obniżenie zarobku o 105 zł miesięcznie nie przyniosło powodowi uszczerbku na przyszłość, gdyż było bez wpływu na wysokość emerytury.Wymieniony wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego we Wrocławiu z dnia 20 września 1966 r. i o przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie naruszenia art. 25 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych w związku z art. 5 k.c., art. 65 § 2 k.c. oraz art. 233 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji nadzwyczajnej, zważył co następuje:Według postanowienia ust. 3 pisma ogólnego Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin nie należy również wypowiadać pracy pracownikom, którzy wkraczają w wiek starczy bądź osiągnęli ten wiek, ale nie nabyli jeszcze uprawnień do zaopatrzenia rentowego lub którym renta nie została jeszcze przyznana. Przepis ten wprowadza ograniczenia "wypowiadania pracy", które to pojęcie należy tłumaczyć jako wypowiadanie umowy o pracę.Postanowienia tego pisma okólnego mają charakter powszechny w tym sensie, że dotyczą wszystkich pracowników. Jeżeli jednak układ zbiorowy pracy zawiera podobne postanowienia, to jego postanowienia mają zastosowanie. W sprawie niniejszej podstawę oceny stanowi - w myśl tej zasady - § 8 układu zbiorowego pracy w budownictwie, który stanowi, że rozwiązanie umowy o pracę zawartej na czas nie określony jest nieważne, jeżeli zostało dokonane bez ważnych przyczyn w okresie, gdy pracownikowi brak do nabycia pełnych praw emerytalnych 2 lat lub mniej. W wyniku wykładni tego postanowienia układu zbiorowego pracy należy dojść do wniosku, że zawiera on zakaz rozwiązania umowy o pracę z zachowaniem przewidzianego w prawie terminu wypowiedzenia (por. uchwałę składu 7 sędziów SN z dnia 19.VI.1961 r. 1 CO 14/61, OSN 1962, poz. 5).Racje społeczne, które znalazły się u podstaw wspomnianego postanowienia układu zbiorowego pracy i pisma okólnego Prezesa Rady Ministrów mają na względzie fakt, że osoby będące w wieku emerytalnym mogą z różnych przyczyn w niektórych wypadkach napotykać trudności w uzyskaniu pracy odpowiadającej ich kwalifikacjom i sprawności zawodowej. Na skutek tego osoby te znalazłyby się niejednokrotnie w sytuacji trudnej życiowo, gdyż z jednej strony nie uzyskiwałyby potrzebnych środków do życia, a z drugiej nie otrzymałyby jeszcze świadczeń emerytalnych.Tak pomyślanej ochrony pracowników w wieku emerytalnym nie może przekreślić dopuszczalność wypowiadania tzw. warunków pracy i wynagrodzenia i zaofiarowania przez zakład pracy, po upływie czasu wypowiedzenia, nowych warunków pracy i wynagrodzenia. Tego rodzaju zmiana umowy o pracę (z zachowaniem okresu wypowiedzenia) może być wynikiem różnych przyczyn, dotyczących zarówno pracodawcy, jak i pracownika. W tym zakresie mogą tu wchodzić w grę okoliczności, na które powołuje się uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7.VI.1965 r. III PO 24/64 (OSN 1966, poz. 105), dotycząca zakresu dopuszczalności wypowiadania warunków pracy i płacy pracownikom podlegającym szczególnej ochronie pracy ze względu na pełnione przez nich funkcje społeczne i inwalidom wojennym lub wojskowym.Jeśli chodzi o pracowników, których ma na względzie § 8 powołanego zbiorowego układu pracy, to powinna mieć znaczenie również okoliczność, żeby zmiana warunków pracy lub płacy nie wykraczała poza granice koniecznej potrzeby i uwzględniała zarazem usprawiedliwiony interes pracownika. Może się bowiem zdarzyć, że wypowiedzenie warunków pracy i płacy doprowadza w istocie rzeczy do tego, że warunki pracy i płacy określone w nowej umowie o pracę są w poważnej mierze mniej korzystne od przewidzianych w poprzedniej umowie o pracę. Z tych samych względów wykładnia powołanego postanowienia układu zbiorowego pracy w budownictwie uzasadnia również wniosek o niedopuszczalności wypowiadania warunków pracy, gdyby w wyniku wypowiedzenia warunki te uległy znacznemu pogorszeniu w takim stopniu, że z punktu widzenia celów ochrony pracowników w wieku emerytalnym i przy uwzględnieniu zasad współżycia społecznego nie można by od zainteresowanego pracownika wymagać, aby przyjął w ostatnim okresie swej pracy zawodowej niekorzystne warunki pracy i płacy.Na tej podstawie należy uznać, że wbrew odmiennemu poglądowi wyrażonemu w rewizji nadzwyczajnej podobna niekorzystna sytuacja nie zachodzi w stosunku do powoda. Powód jest zatrudniony w pozwanym zakładzie pracy w wymiarze 1/4 etatu, przy czym nie jest to - jak wynika z dowodów przeprowadzonych na rozprawie rewizyjnej (oświadczenie podatkowe) - jedyne jego źródło wynagrodzenia za pracę. Do tego trzeba dodać, że obniżenie - z zachowaniem terminu wypowiedzenia - wynagrodzenia za pracę wykonywaną w wymiarze 1/4 etatu w pozwanym zakładzie pracy dotyczy 105 zł w stosunku miesięcznym.Z przyczyn wyżej wymienionych za niesłuszny należy uznać pogląd wyrażony w rewizji nadzwyczajnej mający uzasadniać wniosek rewizji nadzwyczajnej, że obniżka wynagrodzenia wypłacanego przez stronę pozwaną była stosunkowo znaczna i że niezależnie od tego miała wpływ na wysokość emerytury (art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym). Należy bowiem mieć na uwadze treść powołanego art. 17 ust. 1, według którego podstawę wymiaru emerytury lub renty stanowi przeciętny miesięczny zarobek z okresu: 1) ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia albo 2) kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia dowolnie wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12 lat zatrudnienia. Nie można na podstawie okoliczności sprawy twierdzić, że właśnie w okresie przewidzianym w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 roku powód uzyskiwał najwyższe wynagrodzenie od wszystkich pracodawców (art. 8 ust. 4 powołanej ustawy). Zresztą, jak już o tym była wyżej mowa, nie można wyłączyć, że z uzasadnionych przyczyn zarobki osiągane przez pracownika w ostatnim okresie jego pracy zawodowej z przyczyn faktycznych lub prawnych mogą być niższe. Tym też należy tłumaczyć istnienie korzystnego dla pracowników przepisu art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Z tych wszystkich względów rewizję nadzwyczajną należało oddalić.