I PRN 13/91

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ludwika O. przeciwko Zespołowi Szkół Mechanicznych w P. o wypłatę dodatku funkcyjnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego (RN III/P/45/91) od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 18 września 1990 r. X Pr 393/90 - uchylił zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Pruszkowie z dnia 30 kwietnia 1990 r. IV P. 101/90 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu - Sądowi Pracy w Pruszkowie.Uzasadnienie faktycznePowód Ludwik O. w pozwie przeciwko Warsztatom Szkolnym Zespołu Szkół Mechanicznych w P. żądał zasądzenia dodatku funkcyjnego w wysokości po 5.000 zł miesięcznie poczynając od 1.III.1989 r. i podał w uzasadnieniu, że zakład pracy bez uprzedniego wypowiedzenia przestał mu wypłacać ten dodatek.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Pruszkowie wyrokiem z 30.IV.1990 r. - oddalił powództwo.Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie, że powód był zatrudniony od 1.IX.1988 r. na stanowisku głównego specjalisty i zawarta z nim umowa o pracę na czas nie określony przewidywała - między innymi - jako jeden ze składników wynagrodzenia dodatek funkcyjny w wysokości 5.000 zł miesięcznie. Ostatni raz powód otrzymał ten dodatek za styczeń 1989 r., natomiast w marcu 1989 r. kierownik Warsztatów Szkolnych wstrzymał wypłacanie dodatku, powołując się na zarządzenie Nr 15 Ministra Edukacji Narodowej z 24.II.1989 r. zmieniające zarządzenie w sprawie zasad wynagradzania, stanowisk, kwalifikacji, zaszeregowania, dodatkowych świadczeń i uprawnień przysługujących pracownikom ekonomicznym, administracyjnym i pracownikom obsługi oraz pracownikom inżynieryjno-technicznym, ekonomiczno-administracyjnym, pracownikom obsługi i robotnikom zatrudnionym w warsztatach szkół zawodowych, wydane na podstawie uchwały nr 146 Rady Ministrów z 29.IX.1978 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników ekonomicznych, administracyjnych i pracowników obsługi, w szczególności zaś na załącznik Nr 4 do wymienionego zarządzenia, który przewiduje dla głównego specjalisty dodatek funkcyjny tylko wtedy, gdy ze względów organizacyjnych nie ma w warsztatach szkolnych stanowiska kierownika biura warsztatowego (stacji obsługi, budowy), a kierowanie pracą w zakresie wymienionych komórek zostało powierzone głównemu specjaliście.Wobec tego, że w pozwanych warsztatach istnieje stanowisko kierownika biura warsztatowego, nie przysługuje powodowi dodatek funkcyjny, wobec czego decyzja zakładu pracy o wstrzymaniu jego wypłaty jest uzasadniona. Tym samym powództwo podlega oddaleniu.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie - rozpoznając tę sprawę na skutek rewizji powoda - uznał, że wyrok Sądu Rejonowego w Pruszkowie jest prawidłowy i wyrokiem z 18.IX.1990 r. oddalił rewizję. Sąd ten podniósł dodatkową okoliczność, że cofnięcie powodowi dodatku funkcyjnego nastąpiło na skutek zmiany przepisów prawnych, a miał na myśli to, że w omawianej kwestii regulacja zawarta w zarządzeniu Nr 15 jakoby jest odmienna od poprzednio obowiązującego aktu prawnego.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie złożył rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny, w której zarzucając rażące naruszenie przepisu art. 78 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p., żądał uchylenia powyższego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Pruszkowie z 30.IV.1990 r. i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.Rewidujący zakwestionował pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby utrata przez powoda przyznanego mu w umowie o pracę dodatku funkcyjnego nastąpiła z mocy prawa i nie wymagała osobnego oświadczenia podmiotu zatrudniającego. Przepisy zarządzenia Nr 15 Ministra Edukacji Narodowej z 24.II.1989 r. zmieniającego zarządzenie Nr 49 z 31.VIII.1989 r. w sprawie zasad wynagradzania, stanowisk i kwalifikacji, zaszeregowania, dodatkowych świadczeń i uprawnień przysługujących pracownikom ekonomicznym, administracyjnym i pracownikom obsługi szkół oraz pracownikom inżynieryjno-technicznym, ekonomiczno-administracyjnym, pracownikom obsługi i robotnikom zatrudnionym w warsztatach szkolnych szkół zawodowych nie reguluje bowiem odgórnie płacy w danej gałęzi pracy i nie zawierają postanowienia pozwalającego na pogorszenie warunków płacy pracowników z mocy samego prawa.Budzi również wątpliwości stanowisko, że wcześniejsze przepisy płacowe przewidywały dodatek funkcyjny oraz że dlatego był on powodowi przyznany, skoro brak jest ustalenia, jakie to były przepisy i jak unormowały one kwestię dodatku funkcyjnego.Wreszcie, wymaga ustalenia kwestia, od kiedy zaprzestano wypłacać powodowi sporny dodatek: od 1 lutego czy od 1 marca 1989 r. oraz jaki okres jest objęty sporem.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest w pełni uzasadniona, gdyż zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa.Umowa o pracę zawarta między stronami na piśmie dnia 1.IX.1988 r. ustaliła wynagrodzenie powoda następująco: płaca zasadnicza 34.000 zł, dodatek funkcyjny 5.000 zł oraz premia według regulaminu premiowania. Określenie tych warunków - jak podaje wymieniona umowa - nastąpiło na podstawie zarządzenia Nr 40 Ministra Edukacji Narodowej z 31.VIII.1988 r. w sprawie zasad wynagradzania, stanowisk, kwalifikacji, zaszeregowania, dodatkowych świadczeń i uprawnień przysługujących pracownikom ekonomicznym, administracyjnym i pracownikom obsługi szkół oraz pracownikom inżynieryjno-technicznym, ekonomiczno-administracyjnym, pracownikom obsługi i robotnikom zatrudnionym w warsztatach szkolnych szkół zawodowych. Warunków tych strona pozwana przestrzegała, czego dowodem - obok systematycznej wypłaty wszystkich wskazanych składników wynagrodzenia - jest pismo z 12.I.1989 r. potwierdzające uprawnienie powoda do dodatku funkcyjnego w dotychczasowej wysokości 5.000 zł miesięcznie (pismo w aktach osobowych).Niezależnie więc od tego, czy dla stanowiska głównego specjalisty, które powód zajmował, przewidziany był w przepisach o wynagrodzeniu dodatek funkcyjny, czy też nie, z woli stron wyrażonej przy zawarciu umowy o pracę, dodatek funkcyjny stał się stałym elementem wynagrodzenia powoda.Przyznanie pracownikowi w umowie o pracę świadczenia nie przewidzianego w przepisach o wynagrodzeniu dla danego stanowiska i nadanie mu charakteru stałego składnika wynagrodzenia nakłada na zakład pracy obowiązek jego wypłacania. Zwolnienie się od tego obowiązku może nastąpić w drodze wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy.Sąd Wojewódzki negując uprawnienia powoda do dodatku funkcyjnego pominął tę okoliczność, jak również - bez zbadania sprawy w tym zakresie przyjął, że wymienione wyżej zarządzenie Nr 49 dawało powodowi uprawnienie do tego dodatku, natomiast zarządzenie Nr 15 Ministra Edukacji Narodowej z 24.II.1989 r. zmieniające zarządzenie w sprawie zasad wynagradzania stanowisk, kwalifikacji, zaszeregowania, dodatkowych świadczeń i uprawnień przysługujących pracownikom ekonomicznym, administracyjnym i pracownikom obsługi szkół oraz pracownikom inżynieryjno-technicznym, ekonomiczno-administracyjnym, pracownikom obsługi i robotnikom zatrudnionym w warsztatach szkolnych szkół zawodowych z mocy samego prawa dodatku go pozbawiło.W aktach sprawy brak jest tekstu zarządzenia Nr 49, co uniemożliwia porównanie przepisów obydwu zarządzeń i sprawdzanie trafności wniosku Sądu Wojewódzkiego. Jednak w aktach sprawy znajduje się pismo Ministra Edukacji Narodowej z 11.VI.1990 r. skierowane do powoda, z którego wynika, że przepisy zarządzenia Nr 49 stanowiły, iż głównemu specjaliście zatrudnionemu w warsztatach szkolnych dodatek funkcyjny może być przyznany tylko wtedy, gdy ze względów organizacyjnych nie przewidziano stanowiska kierownika biura warsztatowego. Z pisma tego wynika następnie, że przyznanie powodowi omawianego dodatku w umowie o pracę, było niezgodne z prawem, gdyż strona pozwana zatrudniała w Warsztatach Szkolnych kierownika biura warsztatowego.Gdyby więc zarządzenie Nr 49 nie przewidywało dodatku funkcyjnego dla głównego specjalisty zatrudnionego w warsztatach szkolnych w sytuacji, gdy jest tam zatrudniony kierownik biura (stacji obsługi lub budowy), to całkowicie błędny byłby pogląd Sądu Wojewódzkiego, iż poprzednio obowiązujące przepisy dawały powodowi prawo do dodatku funkcyjnego, natomiast obecnie obowiązujące przepisy dodatek ten zniosły.Trafnie również zauważa rewizja nadzwyczajna, iż zaskarżony wyrok narusza zasadę, według której pogorszenie z mocy prawa warunków płacy może nastąpić tylko wyjątkowo, gdy taką niekorzystną zmianę przewiduje wyraźny przepis aktu normatywnego regulującego odgórnie płace w danej gałęzi pracy.Analiza przepisów zarządzenia Nr 15 z 24.II.1989 r. wraz z załącznikiem Nr 4 prowadzi do wniosków, że nie zawierają one takiego postanowienia, które dawałoby zakładowi pracy podstawę do automatycznego zastąpienia jednego wynagrodzenia drugim, a sądowi rozpoznającemu sprawę - podstawę do uznania, że ze strony zakładu pracy nie jest konieczne dokonanie wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy.Rażące naruszenie prawa polega więc na tym, że Sąd Wojewódzki nie zbadał i nie rozważył, jakie było źródło uprawnień powoda do dodatku funkcyjnego - umowa o pracę potwierdzona wielokrotnie zachowaniem się strony pozwanej, czy też zarządzenie Nr 49 Ministra Edukacji Narodowej z 31.VIII.1988 r. przytoczone uprzednio, oraz czy obowiązujące od 1.I.1989 r. zarządzenia Nr 15 ze względu na swój charakter upoważniało zakład pracy do pozbawienia powoda spornego dodatku bez potrzeby dokonywania wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy. Pominięcie znaczenia, jakie ma umowne ustalenie istotnych warunków płacy, błędne rozumienie przepisów zarządzenia Nr 15 i uznanie, że art. 42 k.p. nie ma zastosowania spowodowałoby również nienależyte wyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy. Oprócz wymienionych uprzednio, a dotyczących źródła uprawnień powoda do dodatku funkcyjnego, chodzi głównie o takie okoliczności, jak: od kiedy strona pozwana przestała wypłacać powodowi dodatek (od lutego czy od marca 1990 r.), jaka data zamyka pretensje powoda oraz czy - jak utrzymuje strona pozwana - w marcu 1989 r. nastąpiło zgodne ustalenie nowych warunków wynagrodzenia, nie przewidujących wprawdzie dodatku funkcyjnego, lecz równoważący go wzrost płacy zasadniczej.Z tych względów i na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.