I PRN 178/83

Uzasadnienie faktyczneDnia 30 lipca 1983 r. Łódzkie Zakłady Przemysłu Wełnianego im. Obrońców Pokoju "Uniontex" w Łodzi zawarły z wnioskodawczynią umowę o pracę na czas określony, ustalając w niej m.in. wynagrodzenie w kwocie 6.000 zł plus premia (wyższe od dotychczasowych o 1.300 zł).W dniu 8 lutego 1983 r. wnioskodawczyni złożyła w Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy dla Dzielnicy Łódź-Widzew wniosek, w którym żądała uznania umowy o pracę na czas określony za bezskuteczną i jednocześnie ustalenia, że łączy ją nadal z pozwanymi Zakładami umowa o pracę na czas nieokreślony z dnia 7 grudnia 1954 r., z tym że wynagrodzenie jej wynosi miesięcznie kwotę 6.000 zł z premią.Terenowa Komisja Odwoławcza orzeczeniem z dnia 23 lutego 1983 r. uznała za bezskuteczną umowę o pracę zawartą dnia 30 lipca 1982 r. pomiędzy pozwanymi Zakładami a wnioskodawczynią w części, iż umowa została zawarta na czas określony, tj. do dnia 31 lipca 1985 r. z możliwością jej rozwiązania po upływie 6 miesięcy za 2 tygodniowym wypowiedzeniem. Jednocześnie ustaliła, iż pozwane Zakłady z wnioskodawczynią wiąże umowa o pracę na czas nie określony z dnia 7 grudnia 1954 r., z tym że na warunkach w części dot. zajmowanego stanowiska i wynagrodzenia - określonych w umowie zawartej pomiędzy stronami 30 lipca 1982 r.W odwołaniu złożonym przez pozwane Zakłady do Okręgowego Sądu zawarte zostało żądanie uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, ewentualnie o zmianę tego orzeczenia i oddalenie wniosku.Okręgowy Sąd wyrokiem z dnia 18 maja 1983 r. oddalił odwołanie pozwanych Zakładów przytaczając następujące motywy:"Terenowa Komisja Odwoławcza prawidłowo ustaliła i oceniła, że czynność prawna strony pozwanej polegająca na zmianie treści umowy o pracę z wnioskodawczynią (oraz z ok. 980 pracownikami na stanowiskach nierobotniczych) przez zastąpienie umowy na czas nieokreślony umową na czas oznaczony - 3 lata, jest czynnością mającą na celu obejście obowiązujących przepisów prawa pracy (in fraudem legis), w szczególności przepisów art. 38 i art. 45 k.p., oraz sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Strona pozwana nie ukrywała ani w postępowaniu przed I instancją, ani przed Okręgowym Sądem Pracy, że przekształcając zawarte z pracownikami umowy na czas nieokreślony na umowy okresowe chciała na przyszłość w razie podjęcia decyzji niekontynuowania stosunku pracy uniknąć kłopotów ze stosowaniem przepisów kodeksu pracy dotyczących wypowiedzenia umów. I choć strona pozwana równocześnie twierdzi, że zawierając umowę o pracę na czas określony zakład chciał wymóc na pracownikach m.in. wzrost zdyscyplinowania i zaangażowania pracowników, niezbędnych w procesie realizowania reformy gospodarczej, to ocena sposobu i drogi jaką obrał zakład pracy, dla realizacji tego szczytnego i słusznego celu, musi spotkać się z negatywną oceną, albowiem działanie zakładu godziło w fundamentalną zasadę kodeksu pracy, a mianowicie zasadę trwałości stosunku pracy jako podstawowego źródła utrzymania pracowników. Dopóki więc przepisy kodeksu pracy nie zostaną zmienione w trybie ustawowym, dopóty kierownicy zakładów pracy obowiązani są działać zgodnie z literą i duchem kodeksu.Czynności prawne mające na celu obejście przepisów ustawy i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego są nieważne (art. 58 kodeksu cywilnego mający w prawie pracy zastosowanie poprzez art. 72 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).Reasumując należy dojść do wniosku, że orzeczenie Terenowej Komisji Odwoławczej stwierdzające bezskuteczność umowy z dnia 30 lipca 1982 r. w części dotyczącej, iż "umowa zostaje zawarta na czas określony..." odpowiada prawu.Nietrafny jest zarzut odwołania strony pozwanej, że wnioskodawczyni uchybiła terminowi do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności umowy o pracę w opisanej wyżej części, albowiem powództwo o ustalenie na podstawie art. 264 § 1 pkt 4 k.p. nie są obwarowane terminami do ich wniesienia.Treść umowy (zredagowanej i sporządzonej przez zakład w dniu 30 lipca 1982 r.) nic na temat zgodnego złożenia oświadczeń i zawarcia porozumienia co do przekształcenia dotychczas łączącej strony umowy o pracę nie mówi. Wnioskodawczyni złożyła jedynie w dniu 5 października 1982 r. podpis pod oświadczeniem "powyższe warunki akceptuję i wyrażam na nie zgodę".Złożenie podpisu pod oświadczeniem, że nowe warunki umowy o pracę akceptuje i wyraża na nie zgodę poniżej oświadczenia zakładu rozpoczynającego się od słów "zakład pracy zatrudni Obywatelkę", jak również nierównoczesność złożenia oświadczeń zakładu i wnioskodawczyni zdają się przemawiać bardziej za tezą, że w istocie rzeczy nie była przekształcona umowa na skutek porozumienia stron, lecz nastąpiło wypowiedzenie przez zakład dotychczasowych istotnych warunków umowy o pracę (art. 42 k.p.), zaś oświadczenie wnioskodawczyni oznacza jedynie wolę kontynuowania stosunku pracy także na nowych warunkach.Przyjęcie nowych warunków w takich okolicznościach nie pozbawia pracownika prawa do odwołania się od wypowiedzenia zmieniającego do organów rozstrzygających spory pracownicze i do żądania przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach.Zdaniem Sądu przedstawienie wnioskodawczyni oferty zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas określony zawierało w sobie implicite wypowiedzenie definitywne dotychczas łączącej strony umowy o pracę.Gdyby natomiast uznać, co sugeruje strona pozwana, że nastąpiło porozumienie stron co do ustania dotychczasowego i nawiązania nowego stosunku pracy, kwestię dopuszczalności wniesienia odwołania oraz terminu do złożenia tego odwołania, należałoby ocenić przez pryzmat przepisów art. 87 i art. 58 § 1 i 2 kodeksu cywilnego.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych podziela pogląd strony wnioskującej, iż strona pozwana w celu uzyskania oświadczenia wnioskodawczyni o przyjęciu nowych warunków pracy, zastosowała szantaż płacowy, uzależniając przyznanie znacznie korzystniejszego wynagrodzenia od podpisania nowej umowy. Wnioskodawczyni złożyła więc oświadczenie o przyjęciu nowych warunków pracy pod wpływem bezprawnej groźby (przymusu psychicznego) ze strony pozwanej.Groźba nieprzyznania wynagrodzenia wyższego o prawie 1.500 zł miesięcznie miała charakter poważny i strona pozwana wyraźnie przyznała (zarządzenie nr 1 z 23 stycznia 1983 r.k. 6 i w pismach przedłożonych w sprawie, że podwyżkę wynagrodzenia otrzyma ten pracownik, który zgodzi się na zmianę treści umowy o pracę i zatrudnienie na czas określony. Termin do skutecznego uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby wynosi 1 rok, a wnioskodawczyni złożyła wniosek do TKO z zachowaniem tego terminu).Uzależnienie przyznania podwyżki płacy od zgody na zmianę rodzaju umowy o pracę było bezprawne. Komisja Odwoławcza trafnie wywiodła, że wynagrodzenie uzależnione jest od rodzaju, ilości i jakości pracy, a nie od rodzaju umowy łączącej strony (art. 78, art. 79 k.p.). Żaden przepis płacowy nie upoważnia kierownika zakładu pracy do dysponowania funduszem płac w oparciu o kryterium zgody pracownika na zmianę rodzaju umowy. Podwyżka wynagrodzenia przyznana wnioskodawczyni od 1 sierpnia 1982 r. nie pochodziła z funduszów prywatnych Dyrektora, by mógł stosować własne, nie mające oparcia w przepisach, kryteria przyznania podwyżki.Skoro zakład wygospodarował środki finansowe na podwyższenie płacy na podstawie powołanej uchwały, to wynagrodzenie to należało się pracownikom bez względu na to, czy podpiszą zgodę na nowy rodzaj umowy o pracę, czy też nie. Komisja Odwoławcza nie wkroczyła w kompetencje pracodawcy przy ustalaniu warunków płacy wnioskodawczyni, gdyż wysokość podwyżki tak dla wnioskodawczyni, jak i dla wszystkich innych pracowników określił sam zakład, rozróżniając je właśnie w zależności od oceny pracy dokonanej przez przełożonych".Wyrok ten został zaskarżony rewizją nadzwyczajną wniesioną przez prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w dniu 3 października 1983 r.Skarżący zarzuca powyższemu wyrokowi rażące naruszenie art. 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych w związku z art. 11, art. 25 § 1, art. 30 § 1 i art. 8 kodeksu pracy i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wraz z poprzedzającym go orzeczeniem Terenowej Komisji Odwoławczej ds. Pracy Łódź-Widzew z dnia 13 lutego 1983 r. nr KO 29/83 i ustalenie, że strony łączy ważna umowa o pracę z dnia 30 lipca 1982 r. zawarta na czas określony.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna podlega uwzględnieniu z następujących względów.1. Stosownie do art. 11 kodeksu pracy nawiązanie stosunku pracy, bez względu na jego podstawę prawną, wymaga zgodnego oświadczenia woli zakładu pracy i pracownika. Zasada ta zaliczana do podstawowych zasad prawa pracy ma odpowiednie zastosowanie także do przekształcenia lub zmiany istniejącej umowy o pracę w drodze porozumienia stron stosunku pracy.Wbrew odmiennemu poglądowi Okręgowego Sądu nie budzi wątpliwości, że między stronami doszło do zawarcia umowy o pracę na czas określony w drodze porozumienia stron. Przyznała to nawet wnioskodawczyni we wniosku złożonym w Terenowej Komisji Odwoławczej, wywodząc jedynie, iż do tego została zmuszona warunkami materialnymi (k. 1).Także żądanie zawarte w tym wniosku uznania umowy zawartej na czas określony za bezskuteczną dowodzi, iż umowa ta została przez strony zawarta.Pozbawione jest więc podstaw stanowisko Okręgowego Sądu, że zakład pracy dokonał wypowiedzenia warunków płacy i pracy umowy o pracę łączącej go z wnioskodawczynią.Jak wyżej podkreślono dopuszczalne jest w drodze porozumienia stron przekształcenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony na umowę o pracę zawartą na czas określony.Art. 30 kodeksu pracy kwestii tej wprost nie normuje, ale nie wyklucza takiej możliwości. Zwrócił na to już uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 sierpnia 1980 r. I PR 52/80 (OSNCP 1981/2-3 poz. 39).Wprawdzie umowa o pracę na czas określony zawarta przez strony zawiera pewne uchybienia, jednakże mając na względzie jej treść oraz cel jej zawarcia należy dojść do wniosku, iż pomimo braku formalnego ustosunkowania się w tej umowie do łączącej dotychczas umowy o pracę na czas nie określony faktycznie strony w sposób dorozumiany przekształciły tę umowę o pracę w umowę na czas określony.W świetle obowiązujących przepisów niedopuszczalne jest istnienie dwóch różnych umów o pracę normujących stosunek pracy pomiędzy tymi samymi stronami.Z treści czynności dokonanych przez strony nie wynika, aby zawierając umowę o pracę na czas określony zamierzały utrzymać (niejako w zawieszeniu) umowę o pracę na czas nieokreślony.Z powyższych rozważań wynika, że roszczenia wnioskodawczyni nie mogły być rozpatrywane w aspekcie wypowiedzenia umowy o pracę zawartej z nią na czas nieokreślony, wbrew odmiennemu, błędnemu poglądowi Okręgowego Sądu.2. Umowa o pracę na czas określony jest jednym z rodzajów umów o pracę określonych w art. 25 kodeksu pracy. Kodeks pracy pozostawia uznaniu stron jakiego rodzaju umowę o pracę chcą zawrzeć lub zawrą. Wybór rodzaju umowy o pracę przez strony niewątpliwie powinien być uzasadniony względami celowości gospodarczej i organizacyjnej.Prawidłowe rozumienie tej celowości w okresie reformy gospodarczej musi uwzględniać nie tylko interesy pracownika, ale także usprawiedliwione interesy zakładu pracy.Do organów rozpatrujących spory ze stosunku pracy należy kontrola, czy działanie stron stosunku pracy nie narusza przepisów prawa lub zasad współżycia społecznego.Do kognicji tych organów nie należy jednak rozstrzyganie czy określone czynności organizacyjno-gospodarcze zakładów pracy są celowe i uzasadnione.Nie może więc być oceniane jako niesłuszne działanie zakładu pracy, zmierzające do podniesienia dyscypliny pracy i stopnia zaangażowania pracowników, jeżeli działanie to nie narusza przepisów prawa pracy.3. Przechodząc do oceny prawnej żądań wnioskodawczyni należy stwierdzić, iż faktycznie zmierza ona do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego zakładowi pracy, podnosząc iż oświadczenie to złożyła pod wpływem groźby.Tak określone żądania nie mogły być uwzględnione z następujących względów.Kodeks pracy nie normuje kwestii wad oświadczenia woli stron stosunku pracy. Uzasadnia to stosowanie w myśl art. 300 kodeksu pracy, odpowiednio przepisów kodeksu cywilnego (a nie jak błędnie Okręgowy Sąd wskazał w związku z art. 72 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).W myśl art. 87 i art. 86 kodeksu cywilnego - w związku z art. 300 kodeksu pracy - uchylanie się od skutków złożonego oświadczenia woli w stosunku pracy prowadzi do uznania za bezskuteczną czynności prawnej dokonanej pod wpływem groźby.Praktycznie więc biorąc uchylenie się wnioskodawczyni od skutków oświadczenia woli zawarcia umowy na czas określony prowadzić by musiało do uznania za bezskuteczną całej tej umowy, a więc w części dotyczącej wynagrodzenia. Tymczasem wnioskodawczyni żąda uznania za bezskuteczną tylko tej części umowy, która dotyczy określenia rodzaju tej umowy. Żądanie więc takie - jeżeli jest oparte na wymienionych przepisach kodeksu cywilnego - nie może być uwzględnione.Żądanie to nie może być także uwzględnione z braku przesłanek faktycznych. Wnioskodawczyni, a także Okręgowy Sąd w propozycjach zakładu pracy dotyczących nowych warunków płacy i pracy dopatrują się "szantażu płacowego", który utożsamiają z groźbą bezprawną.Okręgowy Sąd powołuje się przy tym na poglądy doktryny, dotyczące innej sytuacji, a mianowicie zmuszenia osoby do złożenia oświadczenia woli groźbą spowodowania przeciwko niej postępowania karnego.Oświadczenia woli stron stosunku pracy muszą być oceniane w aspekcie przepisów kodeksu pracy, a przepisy kodeksu cywilnego stosownie w takim zakresie w jakim nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy. W stosunkach pracy występują często różne sytuacje wymagające zmian istniejącego stosunku pracy. Problematyka ta jest unormowana w przepisach kodeksu pracy. Każda ze stron stosunku pracy może dokonywać czynności przewidzianych prawem, które prowadzą do zmiany stosunku pracy. Czynności te mieszczące się w przepisach prawa, nie mogą być oceniane w aspekcie groźby bezprawnej, skoro stanowią jedynie przejaw korzystania przez strony z uprawnień określonych prawem. Stanowisko wyrażone przez Okręgowy Sąd praktycznie prowadziłoby do sytuacji pozbawiającej zakład pracy możliwości przedstawienia jakiejkolwiek propozycji zmierzającej do zmiany stosunku pracy. Bezpodstawnie więc Okręgowy Sąd - w ślad za wnioskodawczynią - użył w uzasadnieniu wyroku wymienionych określeń świadczących o emocjonalnym podejściu do sprawy, przy jednoczesnym pominięciu obowiązujących przepisów prawa.Zakład pracy uzależniał przyznanie wnioskodawczyni wyższego wynagrodzenia nie tylko od zawarcia innego rodzaju umowy o pracę, ale przede wszystkim od przyjęcia nowych warunków pracy, mających podnieść dyscyplinę pracy, rzetelne wykonywanie obowiązków pracowniczych.Pozbawione jest więc podstaw stanowisko Okręgowego Sądu, że propozycja ta była bezprawna.Okręgowy Sąd pominął przy tym, że ustawa o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych i uchwała nr 135 Rady Ministrów z dnia 28 czerwca 1982 r. w sprawie dostosowania niektórych zasad wynagradzania pracowników przedsiębiorstw państwowych do reformy gospodarczej (M. P. 1982 r. Nr 17 poz. 138) przekazały uprawnienia przedsiębiorstwom do samodzielnego kształtowania wysokości płac. Unormowania więc zawarte w art. 78 i art. 79 kodeksu pracy mogą być rozważone łącznie z powołanymi przepisami prawa dotyczącymi uprawnień przedsiębiorstw. Uzależnienie przez zakład pracy przyznania wyższego wynagrodzenia od zobowiązania się pracownika do przestrzegania wymogów dyscypliny pracy oraz sumiennego i rzetelnego wykonywania obowiązków mieści się w granicach uprawnień zakreślonych wymienionymi przepisami.Podkreślić także należy, że orzeczenie TKO w części ustalającej wynagrodzenie wnioskodawczyni jest pozbawione podstawy prawnej.Organy rozstrzygające spory pracownicze nie są uprawnione do zastępowania zakładu pracy w ustalaniu wynagrodzenia konkretnemu pracownikowi. Powoływanie się na uchwałę Nr 135 Rady Ministrów i Układ Zbiorowy Pracy - jest bezprzedmiotowe, skoro jednocześnie pomija warunki od jakich uzależniono stosowanie tych przepisów. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.