I PRN 55/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Masewicz.Sędziowie SN: J. Kwaśniewski, A. Józefowicz (spr.).Protokolant: A. Mroczek.SentencjaSąd Najwyższy Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie - po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 1991 r. sprawy z powództwa Jerzego A. przeciwko Państwowemu Przedsiębiorstwu "Orbis" - Hotel "Skalny" w Karpaczu o przywrócenie do pracy na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich RPO/19001/90/III/1/M od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 9 stycznia 1989 r., sygn. akt VII Pr 5/89 oraz od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Jeleniej Górze z dnia 10 maja 1988 r., sygn. akt IV P 113/88uchyla zaskarżony wyrok i wyrok Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Jeleniej Górze z dnia 10 maja 1988 r. oraz przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu - Sądowi Pracy w Jeleniej Górze do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód Jerzy A. wystąpił w dniu 26 kwietnia 1988 r. z pozwem przeciwko PP "Orbis", Hotel "Skalny" w Karpaczu o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę powodowi przez stronę pozwaną w dniu 22 kwietnia 1988 r., za bezskuteczne oraz o zasądzenie na rzecz powoda kwoty 118.893 zł tytułem wynagrodzenia za pracę za okres od 1.01. do 31.03.1988 r. W uzasadnieniu pozwu zarzucił, że kolejne wypowiedzenie mu umowy o pracę ma charakter złośliwego i uporczywego naruszania praw pracowniczych i zmierza do uchylenia się od wykonania orzeczenia Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze z dnia 25 stycznia 1988 r. w sprawie IV P 16/88 i orzeczenia Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 23 marca 1988 r. w sprawie VII Pr 146/88 który oddalił rewizję strony pozwanej. Po wyroku tym powód podjął zatrudnienie w dniu 29.03.1988 r. a strona pozwana, pomimo wezwania, nie wypłaciła mu należnego wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. Powód powołał się również na wyrok Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 30.12.1987 r. w sprawie IV P 176/87, który przywrócił powoda do pracy na poprzednich warunkach, uznając wszelkie zarzuty formułowane przez pozwanego przeciwko powodowi za chybione.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Jeleniej Górze wyrokiem z dnia 10 maja 1988 r. w sprawie IV P 113/88 oddalił powództwo w całości wobec ograniczenia przez powoda żądania do uznania wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne i przyznania, że pozwany wypłacił mu kwotę 118.983 zł.Sąd Rejonowy ustalił, że powód zgłosił się do pracy po przywróceniu go do pracy w dniu 29.03.1988 r. Strona pozwana przywróciła powoda na poprzednio zajmowane stanowisko kierownika recepcji i jednocześnie powierzyła powodowi w trybie art. 42 § 4 k.p. obowiązki wykonywania pracy na stanowisku referenta ds. zaopatrzenia na okres nie przekraczający 3 miesiące.Opierając się na oświadczeniu dyrektora strony pozwanej Sąd ustalił, że stanowisko zajmowane przez powoda, tj. kierownika recepcji należy do stanowisk, do pełnienia których w pozwanym zakładzie wymagane jest upoważnienie do dostępu do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową. W piśmie z 9.07. 1987 r. w Jeleniej Górze cofnięto powodowi upoważnienie do dostępu do wiadomości, stanowiących tajemnicę państwową. Pismo to opatrzone znakiem "tajne" okazano sądowi. Zamiar wypowiedzenia powodowi umowy o pracę został skonsultowany z zarządem zakładowej organizacji związkowej, który nie zgłosił zastrzeżeń.Zdaniem Sądu Rejonowego przyczyną mającą decydujące znaczenie o zasadności wypowiedzenia i bezskuteczności powoływania się powoda na okoliczności dotyczące jego interesu jest cofnięcie powodowi upoważnienia do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową. Zasadność decyzji w tym przedmiocie podjętej przez właściwy organ w trybie rozp. RM z 29.04.1983 r. wydanego na podstawie art. 7 ust. 5 ustawy z 14.12.1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej (Dz. U. Nr 40, poz. 271) nie podlega kontroli sądowej, jak również nie podlega ocenie sądu kwestia niezbędności posiadania takiego upoważnienia na konkretnym stanowisku pracy (kierownika recepcji w hotelu orbisowskim). W związku z tym sąd nie uwzględnił wniosku o dopuszczenie dowodu z wykazu stanowisk pracy u pozwanej, do pełnienia których wymagane jest odpowiednie upoważnienie, bo stanowiłoby to nieuzasadnione potrzebami sprawy ujawnienie tajemnicy państwowej.Z uwagi na to, że cofnięcie upoważnienia do dostępu do wiadomości, stanowiących tajemnicę państwową stanowi w świetle wytycznych SN z 27 czerwca 1985 r. przyczyną przesądzającą zasadność wypowiedzenia powodowi umowy o pracę, Sąd Rejonowy nie rozpatrzył zasadności i wagi pozostałych przyczyn wypowiedzenia powodowi umowy o pracę.Od powyższego wyroku odwołał się powód. W swej rewizji opartej na zarzucie niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń społecznych wyrokiem z dnia 9 stycznia 1989 r. w sprawie VII Pr 5/87 oddalił rewizję powoda. Powołując się na tezę IV wytycznych SN dotyczących wykładni art. 45 k.p. uznał, że waga przyczyny wypowiedzenia umowy może przesądzać o bezskuteczności powoływania się pracownika na okoliczności dotyczące jego interesu. Ocena zasadności cofnięcia upoważnienia do dostępu do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową nie podlega kontroli przez organy rozpatrujące spory pracownicze, lecz następuje to w trybie niepublikowanego zarządzenia nr 61/83 Min. Spraw Wewn. z 29.06.1983 r. wydanego na podstawie art. 17 ust. 5 ustawy z dnia 14.12.1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej (Dz. U. Nr 40, poz. 271). Sąd Wojewódzki uzupełniająco ustalił na podstawie wykazu z 1.4.1986 r. i z 25.7.1988 r. oraz pisma WUSW w Jeleniej Górze z 14.09.1987 r. (k. 83 akt), że stanowisko kierownika recepcji w Hotelu "Skalny" w Karpaczu zamieszczone jest w wykazie stanowisk i funkcji, których pełnienie związane jest z dostępem do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową.W tych warunkach uznał, że decyzja cofnięcia pracownikowi dopuszczenia do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową ma przesądzające znaczenie i uniemożliwia dalsze zatrudnienie pracownika. Ustawowa zasada tajemnicy państwowej wyłącza zasadę ochrony stabilizacji stosunku pracy. Zbędne jest zatem ustosunkowywanie się do innych zagadnień podnoszonych przez strony w postępowaniu rewizyjnym.Rzecznik Praw Obywatelskich złożył rewizję nadzwyczajną od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 9 stycznia 1989 r. w sprawie VII Pr 5/89 oddalającego rewizję Jerzego A. oraz od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Jeleniej Górze z dnia 10 maja 1988 r. w sprawie IV P 113/88 oddalającego powództwo Jerzego A.Zaskarżonym wyrokiem zarzucił rażące naruszenie art. 32 § 1 pkt 3 i art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej (Dz. U. Nr 40, poz. 271) oraz art. 3 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c., a także naruszenie interesu RP.Rewidujący wnosił o uchylenie obu zaskarżonych wyroków i przywrócenie powoda do pracy na poprzednich warunkach z zasądzeniem wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy, względnie o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu - Sądowi Pracy w Jeleniej Górze do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.Stanowisko prawne sądów obu instancji, opierające orzeczenie na zastosowaniu do rozstrzygnięcia spornych kwestii między stronami tezy IV uchwały Pełnego Składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych SN z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie III PZP 10/85 (OSNCP z. 11/1985, poz. 164), jako podstawy uzupełniającej wypowiedzenie stosunku pracy bez wszechstronnego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, powzięte zostało z naruszeniem art. 3 § 2 i 233 § 1 k.p.c. oraz art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej (Dz. U. Nr 40, poz. 271). Z przyjętej w art. 45 k.p. generalnej zasady, na której opiera się konstrukcja prawna wypowiedzenia pracownikowi przez zakład pracy umowy o pracę wynika wymaganie, aby każde takie wypowiedzenie umowy, zawartej na czas nieokreślony było uzasadnione. Przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie podlega wstępnej ocenie organizacji związkowej w razie zaskarżenia wypowiedzenia także ocenie sądu rozstrzygającego spór między pracownikiem a zakładem pracy. Żaden przepis nie wprowadza wyjątków od tej zasady nie wyłącza jej w określonych sytuacjach, ani nie zwalnia sądu od badania i oceny, czy wypowiedzenie było uzasadnione w konkretnej sprawie.Uchylenie się przez sądy obu instancji od badania w niniejszej sprawie przyczyn wypowiedzenia powodowi umowy o pracę oraz dokonanie oceny, czy wypowiedzenie to było uzasadnione z powołaniem się na IV tezę ww. wytycznych dotyczących wykładni art. 45 k.p. i praktyki sądowej stosowania tego przepisu w zakresie zasadności wypowiedzenia umowy o pracę, zawartej na czas nieokreślony nie może być zaaprobowane. Nie do przyjęcia jest w nowej sytuacji prawnej pogląd sądów obu instancji, że są nadal aktualne wyrażone w IV tezie ww. wytycznych wskazania Sądu Najwyższego, iż rodzaj i ciężar gatunkowy przyczyny "wypowiedzenia może przesądzać o bezskuteczności" powoływania się pracownika na okoliczności dotyczące jego interesu oraz że taką przyczyną jest także cofnięcie we właściwym trybie pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku wymagającym dostępu do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową upoważnienia do tego dostępu. Nie można się także zgodzić z poglądem, że ocena zasadności cofnięcia wspomnianego upoważnienia nie podlega kontroli przez organy rozpatrujące spory pracownicze, lecz następuje w odrębnym trybie określonym w przepisach niepublikowanego zarządzenia nr 61/83 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 czerwca 1983 r. wydanego na podstawie art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej (Dz. U. Nr 40, poz. 271). Generalna linia wyrażona w tej tezie nie jest zgodna z art. 45 § 1 k.p., który wymaga w każdym wypadku badania i ustalania, czy wypowiedzenie umowy o pracę jest uzasadnione. Ponadto teza ta nie odpowiada obecnym poglądom prawnym w Rzeczypospolitej Polskiej.Zdaniem Sądu Najwyższego rodzaj i ciężar gatunkowy przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę nie może przesądzać o bezskuteczności powoływania się pracownika na okoliczności dotyczące jego osobistego interesu w przywróceniu do pracy. W związku z tym organ rozpatrujący spory pracownicze obowiązany jest w każdym wypadku ustalić, czy wypowiedzenie umowy o pracę jest uzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Mechaniczne powołanie się przez sądy obu instancji na wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej nie stanowi przeszkody do uznania, że stanowisko sądów obu instancji w niniejszej sprawie było niezgodne z art. 45 § 1 k.p., który został rażąco naruszony. Wprawdzie w dacie wydania obu wyroków nie był jeszcze uchylony przepis art. 13 pkt 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) upoważniający Sąd Najwyższy do podejmowania uchwał, zawierających wytyczne w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w celu ujednolicenia orzecznictwa wszystkich sądów oraz innych organów, których orzecznictwo jest poddane nadzorowi Sądu Najwyższego, jednakże istota wytycznych nie polegała na ich stosowaniu w sposób automatyczny, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie.Wymienienie w uzasadnieniu tezy IV ww. wytycznych - zarządzenie nr 61/83 Min. Spraw Wewn. z dnia 29 czerwca 1983 r. miało na celu wskazanie odrębności trybu, w jakim następuje cofnięcie upoważnienia, który wytyczne uznały za niepodlegające kontroli przez organy rozpatrujące spory pracownicze, co nie oznacza, że miałoby to nastąpić z pominięciem obowiązków procesowych sądu wyjaśnienia prawdy rzeczywistej, z naruszeniem powszechnej prawnej ochrony trwałości stosunku pracy przed jego nieprawidłowym lub bezpodstawnym wypowiedzeniem i praworządności w stosunkach pracy.Należy bowiem odróżnić pozostawiony z mocy ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej odpowiednim organom (MSW) sfery "swobodnego" decydowania o cofnięciu upoważnienia do dostępu do spraw objętych tajemnicą państwową, od sytuacji, w której ta swoboda decyzji mogłaby przekształcić się w sferę dowolności, wynikającej z wystąpienia zakładu pracy o cofnięcie pracownikowi upoważnienia, o którym mowa. Nie ulega wątpliwości, że dokonywana przez wspomniane organy ocena wiąże się głównie z konkretnym stanem faktycznym, polegającym na określonym przez kierownictwo zakładu pracy sposobem zachowania pracownika, uniemożliwiającego przyjęcie rękojmi zachowania tajemnicy (art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej). Te okoliczności powinny być w razie sporu wyjaśnione w postępowaniu sądowym z uwagi na możliwość jednostronnego lub tendencyjnego ujęcia ich przez kierownictwo zakładów pracy, czego nie można wykluczyć w niniejszej sprawie, ponieważ powód był już wcześniej dwukrotnie przywrócony do pracy w sprawach VII Pr 433/87 i VII Pr 146/88 i zakład pracy mógł zmierzać tą drogą do pozbycia się pracownika. Wytyczne nie mogły być pojmowane, jako norma wiążąca, w sposób bezpośrednio wpływając na merytoryczne rozstrzygnięcie kwestii spornej w sprawie z pominięciem obowiązku wszechstronnego zbadania wszystkich okoliczności sprawy, związanych ze sposobom zachowania powoda, upoważniającym do cofnięcia dostępu do spraw, objętych tajemnicą państwową.Ustawa o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej przewiduje obowiązek ustalania wykazu rodzajów wiadomości stanowiących tajemnicę służbową (art. 3 ust. 2) lub państwową (art. 6 ust. 1). Z art. 7 ust. 1 ww. ustawy wynika, że dostępu do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową udziela się osobie posiadającej odpowiednie upoważnienie, jeżeli jest obywatelem polskim, daje rękojmię zachowania tajemnicy, wykonuje pracę wymagającą dostępu do wiadomości, stanowiących tajemnicę państwową.Upoważnienie podlega cofnięciu w razie ustania jednego z powyższych warunków, wystąpienia o wyjazd za granicę lub o zmianę obywatelstwa. Z akt sprawy wynika, że z faktem wypowiedzenia umowy o pracę wiązało się konfliktowe tło stosunków pomiędzy powodem, a dyrektorem pozwanego zakładu pracy. Dlatego sądy obu instancji winny zwrócić uwagę na wyjaśnienie okoliczności, wynikających z przepisów ww. ustawy, w powiązaniu ze sposobem wykonywania przez powoda obowiązków pracowniczych w zakresie określonym w art. 100 k.p., którego przepis § 2 pkt 6 odnosi się do przestrzegania tajemnicy państwowej i służbowej. Tymczasem nie wiadomo czy i kiedy powód zatrudniony na stanowisku kierownika recepcji w hotelu od 4 lipca 1978 r. otrzymał upoważnienie do dostępu do wiadomości objętych tajemnicą, odpowiadających stanowisku kierownika recepcji. Powód bowiem twierdzi, że zajmując takie stanowisko nie spotkał się z rygorami ochrony wiadomości, które stanowiłyby tajemnicę państwową lub służbową (k. 70 akt sprawy VII Pr 409/88). W tym przedmiocie nie miał żadnych uwag dyrektora hotelu dotyczących jego pracy. W postępowaniu sądowym nie zostało wyjaśnione, czy charakter spraw z którymi stykał się powód odpowiadał ustawowemu pojęciu tajemnicy państwowej czy też służbowej względnie nie stanowił żadnej tajemnicy w rozumieniu ustawowym (art. 9 ustawy). W zależności od tego rodzaju ustaleń oraz innych okoliczności mających znaczenie dla przyjęcia rękojmi powoda dla zachowania tajemnicy państwowej i służbowej lub braku istnienia elementów tajemnicy w ogólności sądy obu instancji winny ocenić zasadność wystąpienia pozwanego zakładu pracy o cofnięcie ww. upoważnienia dla powoda.Jeżeli wystąpienie zakładu pracy o cofnięcie upoważnienia miało charakter szykany i nie było oparte na rzeczywistych podstawach, uzasadniających takie cofnięcie, to należałoby uznać wypowiedzenie umowy o pracę za nieuzasadnione w okolicznościach niniejszej sprawy, nacechowanej konfliktami między pracownikiem, a dyrekcją pozwanego zakładu, jeżeli nie było innych przyczyn, uzasadniających wypowiedzenie umowy o pracę. Należało zatem wyjaśnić w postępowaniu sądowym, czy były inne przyczyny uzasadniające wypowiedzenie powodowi umowy o pracę i ocenić, czy na ich tle rozwiązanie stosunku pracy z powodem było uzasadnione. Brak ustaleń sądów obu instancji w tym przedmiocie uzasadnia zarzut rewizji nadzwyczajnej niewyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, niezbędnych do prawidłowego rozstrzygnięcia stosunku spornego między stronami (art. 316 k.p.).W tej sytuacji należało uwzględnić rewizję nadzwyczajną. Powoduje to z mocy art. 422 § 2 k.p.c. konieczność uchylenia orzeczenia sądów obu instancji z przyczyn zasadniczych, a mianowicie dlatego, że nie badały w niniejszej sprawie przyczyn wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi, a w szczególności czy były również inne przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę i czy wypowiedzenie to było uzasadnione.Stanowisko sądów obu instancji opierające rozstrzygnięcie kwestii spornych w sprawie na bezkrytycznym powołaniu się na tezę IV wytycznych Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1985 r., jako podstawy uzasadniającej wypowiedzenia umowy o pracę bez badania, czy istniały powody do cofnięcia upoważnienia do dostępu do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową oraz zaniechanie sądowej kontroli zasadności cofnięcia powodowi takiego upoważnienia i oceny, czy wypowiedzenie było uzasadnione, powzięte zostało z naruszeniem art. 45 § 1 k.p. i art. 3 § 2, a także art. 233 § 1 k.p.c.Nie wiadomo, czy przyczyny podane przez zakład pracy do cofnięcia powodowi wymienionego upoważnienia do dostępu do wiadomości, stanowiących tajemnicę państwową, były prawdziwe i rzeczywiście istniały oraz czy mogły stanowić wystarczającą podstawę wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę, której sądy obu instancji wbrew swojemu obowiązkowi nie ustaliły, lecz uznały, że wśród podniesionych przez stronę pozwaną przyczyn uzasadniających wypowiedzenie umowy o pracę powodowi miały przesądzające znaczenie o zasadności wypowiedzenia, ze względu na rodzaj i ciężar gatunkowy, jakim jest cofnięcie upoważnienia do dostępu do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową.Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie przepis art. 421 § 2 k.p.c. pomimo upływu sześciomiesięcznego terminu do złożenia rewizji nadzwyczajnej, gdyż zaskarżone orzeczenia nie tylko w sposób rażący naruszały przepisy art. 45 § 1 k.p. oraz art. 3 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c., ale również poprzez niewyjaśnienie istoty sprawy, naruszyły także interes RP.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.