II C 1643/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefy i Stanisława małżonków J. przeciwko Teodorowi i Zofii małżonkom Z. o zapłatę 215 zł i wydanie 57 q żyta, po rozpoznaniu rewizji pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Szubinie z dnia 25 marca 1953 r., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Szubinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Szubinie zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powodów wydanie 57 q żyta względnie zapłatę równowartości według cen rynkowych w dniu zapłaty oraz kwotę 215 zł z 8% od dnia 15 września 1949 r. i koszty procesu. W uzasadnieniu ustalono, że strony zawarły w dniu 2 września 1949 r. umowę, treścią której pozwani objęli w dzierżawę 38 morgów gruntu powodów na okres trzech lat licząc od dnia 1 lipca 1949 r. za czynszem w wysokości 50 kg żyta z morgi rocznie oraz obowiązkiem płacenia podatku gruntowego, składek ubezpieczeniowych i wszystkich innych należności, nie wyłączając wpłat na Społeczny Fundusz Oszczędzania na dobro powodów, a ponadto pozwani zobowiązali się zwrócić wyłożony przez powodów podatek od nabycia praw majątkowych w kwocie 215 zł.Sąd Powiatowy uznał za nie udowodniony zarzut pozwanych, że nie zobowiązali się do wpłat na S.F.O. na dobro powodów i jedynie przez grzeczność na prośbę powodów wpłat tych dokonywali z zastrzeżeniem potrącenia z czynszu dzierżawnego, tudzież że powodowie zobowiązali się pokryć wszystkie koszty związane z umową dzierżawy, a wśród nich i podatek od nabycia praw majątkowych. W rewizji pozwani zarzucili:a)naruszenie prawa materialnego przez uznanie, że powodowie jako właściciele nieruchomości (stanowiącej przedmiot dzierżawy) nie są obowiązani do wpłat na S.F.O.; zdaniem skarżących obowiązek ten w myśl przepisów o społecznym oszczędzaniu obciąża właściciela a nie dzierżawcę nieruchomości;b)sprzeczność z materiałem sprawy ustalenia, że pozwani zobowiązali się płacić na S.F.O. na dobro powodów; zdaniem skarżących ustalenie to nie znajduje oparcia w treści pisemnej umowy dzierżawy ani wprost, ani w drodze wykładni;c)sprzeczność z materiałem sprawy ustalenia, że umowę dzierżawy zawarli powodowie z pozwanymi, gdyż według treści tejże umowy wydzierżawiającym jest wyłącznie powódka Józefa J, a dzierżawcą wyłącznie pozwany Teodor Z.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy na podstawie art. 388 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zachodzące w sprawie a budzące poważne wątpliwości tak sformułowane zagadnienie prawne:"Czy z uwagi na ustawowe unormowanie zbytu nadwyżek zboża dopuszczalne jest dochodzenie wynikającego z umowy roszczenia o wydanie zboża w ilości przekraczającej potrzeby konsumpcyjne uprawnionego od zobowiązanego nie będącego już więcej producentem rolnym, oraz jaką - w przypadku odpowiedzi przeczącej - należy stosować cenę na zboże."Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Obrót zbożem, jako podstawowym surowcem i środkiem wyżywienia ludności, podlega w Polsce Ludowej reglamentacji. Pomijając stan, jaki istniał w zakresie obrotu zbożem do dnia 2 września 1949 r., jako dla sprawy niniejszej nieaktualny, należy przedstawić zakres i skutki reglamentacji obrotu zbożem począwszy od tej daty.W wykonaniu dekretu z dnia 27 czerwca 1946 r. o reglamentowanym zaopatrywaniu ludności w przedmioty powszedniego użytku (Dz. U. Nr 35, poz. 217) Minister Aprowizacji oraz Przemysłu i Handlu rozporządzeniem z dnia 28 sierpnia 1947 r. (Dz. U. Nr 61, poz. 348) poddali ograniczeniom hurtowy handel zbożem, uzależniając prowadzenie tego handlu od zezwolenia władz, wydanego w trybie przewidzianym w tym rozporządzeniu. Równolegle Minister Przemysłu i Handlu rozporządzeniem z dnia 22 sierpnia 1947 r. (Dz. U. Nr 57, poz. 310) wydanym w wykonaniu ustawy z dnia 2 czerwca 1947 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 220) wprowadził obowiązek uzyskania zezwolenia na prowadzenie przedsiębiorstw handlowych i zawodowe wykonywanie zarobkowych czynności handlowych, bez względu na to, czy chodzi o handel hurtowy czy detaliczny. Z mocy tych dwu rozporządzeń prowadzenie hurtowego handlu zbożem wymagało dwu zezwoleń, a mianowicie jednego przewidzianego w rozporządzeniu z dnia 28 sierpnia 1947 r., a drugiego przewidzianego w rozporządzeniu z dnia 22 sierpnia 1947 r. Handel zaś detaliczny zbożem uzależniony był od zezwolenia, o którym mowa w rozporządzeniu z dnia 22 sierpnia 1947 r., przy czym rozporządzenie to zwolniło szereg przedmiotów gospodarki uspołecznionej od wymogu zezwolenia, a co do właścicieli i posiadaczy gospodarstw rolnych wyraźnie postanowiło, że mogą bez zezwolenia sprzedawać wytwory ich gospodarstwa.Dekret z dnia 27 czerwca 1946 r. o reglamentowanym zaopatrywaniu ludności w przedmioty powszedniego użytku został uchylony dekretem z dnia 5 sierpnia 1949 r. o reglamentacji niektórych surowców, półfabrykatów i wyrobów gotowych (Dz. U. Nr 46, poz. 341), jednak z mocy art. 14 ust. 2 tegoż dekretu pozostały na razie w mocy rozporządzenia wykonawcze, wydane na podstawie dekretu z dnia 27 czerwca 1946 r. aż do czasu wydania nowych rozporządzeń w wykonaniu dekretu z dnia 5 sierpnia 1949 r. Takimi rozporządzeniami są rozporządzenia Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z dnia 26 października 1949 r. (Dz. U. Nr 56, poz. 444), uznające zboże za artykuł reglamentowany, rozporządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 8 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1951 r. Nr 2, poz. 15), które powierzyło skup i sprzedaż zboża na zasadzie wyłączności "Polskim Zakładom Zbożowym" stanowiąc zarazem, że obrót zbożem odbywa się w ramach narodowych planów gospodarczych.W dniu zatem 2 września 1949 r., w którym zawarto wspomnianą w pozwie umowie dzierżawy, przewidującą zapłatę czynszu w zbożu, istniały jedynie ograniczenia w zakresie hurtowego i detalicznego handlu zbożem. Ograniczenia te nie miały wpływu na ważność oznaczenia czynszu dzierżawy nieruchomości w zbożu.Po wydaniu rozporządzeń wykonawczych, przewidzianych w dekrecie z dnia 5 sierpnia 1949 r. o reglamentacji surowców, półfabrykatów i wyrobów gotowych, dotychczasowy stan prawny uległ istotnej zmianie dopiero od dnia 16 stycznia 1951 r., tj. od czasu wejścia w życie wspomnianego wyżej rozporządzenia z dnia 2 listopada 1950 r. Dalszą zmianę wprowadziła ustawa z dnia 10 lipca 1952 r. o obowiązkowych dostawach zbóż (Dz. U. Nr 32, poz. 214 zmieniona dekretem z dnia 24 sierpnia 1953 r. Dz. U. Nr 33, poz. 133), której art. 26 zezwala indywidualnym gospodarstwom rolnym, spółdzielniom produkcyjnym i zespołom uprawowym na zbywanie nadwyżki zbóż po wykonaniu obowiązkowych dostaw. W związku z tą ustawą i w jej wykonaniu Prezydium Rządu uchwałą z dnia 18 sierpnia 1952 r. Nr 723 wprowadziło rynkowy skup nadwyżek zbóż pozostałych po wykonaniu obowiązkowych dostaw oraz zboża od gospodarstw zwolnionych od dostaw. Do rynkowego skupu zbóż upoważnione zostały jedynie jednostki gospodarki uspołecznionej (szczegółowo wymienione w uchwale).Równocześnie wspomnianą uchwałą unormowano zasady wiejskiego handlu zbożem. Według tych zasad producenci rolni mogą po wykonaniu obowiązkowych dostaw sprzedawać zboże: a) w obrocie sąsiedzkim innym producentom rolnym dla potrzeb własnych gospodarstw zakupujących, b) bezpośrednio konsumentom lub upoważnionym sklepom. Szczegółowe rozwinięcie tych zasad nastąpiło w zarządzeniu Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 18 września 1952 r. w sprawie handlu wiejskiego zbożem, przetworami zbożowymi oraz jadalnymi strączkowymi. Według tego zarządzenia za wiejski handel uważa się sprzedaż przez producentów rolnych zbóż bezpośrednio konsumentowi oraz upoważnionym przedsiębiorstwom uspołecznionym. Konsumentem jest osoba zakupująca od producenta zboże dla własnego gospodarstwa domowego. Zakup jest spekulacyjny, jeżeli przekracza normalne potrzeby indywidualnego konsumenta. W obrocie sąsiedzkim zarówno sprzedawcą jak i nabywcą może być jedynie producent rolny.Dekret z dnia 5 sierpnia 1949 r. (Dz. U. Nr 46, poz. 341) został wprawdzie uchylony dekretem z dnia 29 października 1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzeniu (Dz. U. Nr 44, poz. 301), jednak przepisy wykonawcze wydane na jego podstawie nie utraciły swej mocy, o ile chodzi o obrót zbożem (art. 13 i 12 powołanego dekretu z dnia 29 października 1952 r.).Przechodząc w oparciu o powyższe źródła do odpowiedzi na pytanie prawne Sądu Wojewódzkiego w tej części, "czy z uwagi na ustawowe unormowanie zbytu nadwyżek zboża dopuszczalne jest dochodzenie wynikającego z umowy roszczenia o wydanie zboża w ilości przekraczającej potrzeby konsumpcyjne uprawnionego od zobowiązanego nie będącego więcej producentem rolnym", Sąd Najwyższy zaznacza, że odpowiedź zależy od wyjaśnienia zagadnienia, czy w obecnym stanie prawnym są dopuszczalne bez naruszenia art. 55 k.z. umowy, których przedmiotem jest świadczenie zboża.Zboże jest - jak wyżej wspomniano - artykułem rolnym reglamentowanym, a równocześnie płodem rolnym, którego producenci obowiązani są do obowiązkowych dostaw, w celu zabezpieczenia stałego i równomiernego zaopatrzenia ludności miast w produkty zbożowe (wstęp do ustawy z dnia 10 lipca 1952 r. o obowiązkowych dostawach zbóż).Producenci zboża pozbawieni są prawa swobodnego rozporządzania tą ilością zboża, jaka jest objęta planem obowiązkowych dostaw. Jedynie nadwyżki zbożowe, pozostałe po wykonaniu obowiązkowych dostaw, mogą być przedmiotem ich dyspozycji, w granicach jednak zakreślonych powołanymi wyżej przepisami (uchwała Prezydium Rządu z dnia 18 sierpnia 1952 r. Nr 723, zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 18 września 1952 r.).Zawieranie więc przez producentów rolnych umów, których przedmiotem jest świadczenie zboża, jest dozwolone, gdy dotyczy nadwyżki zbóż pozostałej po wykonaniu obowiązkowych dostaw lub dotyczy zboża zwolnionego w ogóle od dostaw, a celem świadczenia zboża jest bądź to dostarczenie zboża upoważnionym do skupu placówkom uspołecznionym, bądź to zaspokojenie potrzeb bezpośredniego konsumenta (potrzeb własnego gospodarstwa domowego osoby nabywającej od producenta), bądź wreszcie zaspokojenie potrzeb innego producenta rolnego (obrót sąsiedzki).Poza uspołecznionymi placówkami handlowymi i gospodarczymi uprawnionymi do skupu zboża i jego obrotu w ramach narodowych planów gospodarczych, nikt inny, żadna inna osoba fizyczna lub prawna, nie może w zasadzie skupować zboża z zapasów społecznych.Odpowiedź zatem na pytanie Sądu Wojewódzkiego "czy z uwagi na ustawowe unormowanie zbytu nadwyżek zboża dopuszczalne jest dochodzenie wynikającego z umowy roszczenia o wydanie zboża w ilości przekraczającej potrzeby konsumpcyjne uprawnionego od zobowiązanego nie będącego już więcej producentem rolnym", powinna brzmieć: dochodzenie takiego roszczenia jest w obecnym stanie prawnym niedopuszczalne, choćby nawet umowa, z której roszczenie to wypływa, była w chwili jej zawarcia ważna, chyba że uprawniony jest producentem rolnym potrzebującym tej ilości zboża dla normalnego prowadzenia swego gospodarstwa domowego lub swego gospodarstwa rolnego, a zobowiązany rozporządza odpowiednim własnym zapasem zboża.W braku którejkolwiek z tych przesłanek nie można dochodzić wydania zboża, gdyż z jednej strony osoba fizyczna może nabywać zboże tylko w ilości niezbędnej dla swego gospodarstwa domowego lub swego gospodarstwa rolnego, z drugiej zaś strony powstaje dla zobowiązanego nie będącego producentem rolnym lub nie posiadającego własnego zapasu zboża niemożliwość wykonania zobowiązania. Bez naruszenia bowiem przepisów o reglamentacji nie może on nabyć zboża, którego nie potrzebuje ani dla osobistej konsumpcji, ani dla potrzeb swego gospodarstwa rolnego, na uzyskanie zaś wyjątkowego przydziału ze strony P.K.P.G. nie może mieć wpływu.Odpowiedź na dalszą część pytania prawnego Sądu Wojewódzkiego mającą brzmienie: "jaką w przypadku odpowiedzi przeczącej (na pierwszą część pytania) należy stosować cenę" może być aktualna wówczas, gdy zobowiązanie świadczenia zboża uległo przemianie w obowiązek świadczenia wartości.Obecnie w naszym życiu gospodarczym istnieją 3 rodzaje cen zbóż:1) ceny płacone za zboże dostarczone w ramach obowiązkowych dostaw, 2) ceny płacone przy skupie nadwyżek zboża lub zboża wolnego od obowiązku dostawy przez upoważnione do skupu jednostki uspołecznionej gospodarki (ceny te ustala Rada Ministrów lub upoważniony przez nią organ - art. 1 dekretu z dnia 3 czerwca 1953 r. o ustalaniu cen, opłat i stawek taryfowych Dz. U. Nr 31, poz. 122), 3) ceny osiągane przez producentów rolnych w wolnej sprzedaży nadwyżek zboża bezpośrednio indywidualnym konsumentom, które są swobodnie uzgadniane między sprzedającym a nabywcą (uchwała Rady Ministrów z dnia 3 stycznia 1953 r.). Te ostatnie ceny nazwać można wolnorynkowymi.Art. 160 k.z. mający zastosowanie przy wynagrodzeniu szkód zarówno z czynu niedozwolonego, jak i z niewykonania umowy (art. 242 k.z.), nakazuje brać pod uwagę przy określaniu szkody majątkowej wartość rzeczy "według cen rynkowych". Przez "ceny rynkowe" należy zgodnie z zasadami ustroju gospodarczego Polski Ludowej (art. 1 przep. og. pr. cyw.) rozumieć obecnie - o ile chodzi o ceny zboża - ceny kształtujące się na podstawie swobodnego porozumienia sprzedawców i nabywców w ramach dozwolonych uchwałą Prezydium Rządu z dnia 18 sierpnia 1952 r. Nr 723 i uchwałą Rady Ministrów z dnia 3 stycznia 1953 r. w sprawie handlu wiejskiego zbożem.Ceny wolnorynkowe zboża istniały jako prawnie dopuszczalne również w okresie przed obowiązywaniem ustawy o obowiązkowych dostawach zbóż i uchwały Prezydium Rządu z dnia 18 sierpnia 1952 r. Nr 723. Sprzedaż bowiem zboża przez producentów rolnych w tym okresie, mimo powierzenia skupu i sprzedaży zboża na zasadzie wyłączności "Polskim Zakładom Zbożowym" (rozporządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 2 listopada 1950 r. i przepisy dekretu o planowym skupie zbóż z dnia 23 czerwca 1951 r. - Dz. U. Nr 39, poz. 297), nie była zabroniona między producentami rolnymi a nabywcami nie uprawnionymi do skupu, o ile chodzi o transakcje nie mające charakteru skupu (dla własnych potrzeb nabywcy).Odpowiedź więc na drugą część pytania Sądu Wojewódzkiego brzmi, że w przypadku niedopuszczalności roszczenia o wydanie zboża, a dopuszczalności dochodzenia jego wartości, wartość tę określa cena wolnorynkowa, kształtująca się na rynku miejsca wykonania zobowiązania w dozwolonych transakcjach między producentami rolnymi a nabywcami nie uprawnionymi do skupu. (...)