II C 2979/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa firmy F. i S-ka - Młyn Parowy w S., spółka z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w S. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji obu stron od wyroku Sądu Powiatowego w Śremie z dnia 4 czerwca 1952 r.,zaskarżony wyrok w części zasądzającej na rzecz powódki sumę 994 zł 67 gr zmienił i powództwo oddalił; rewizję powódki oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Śremie wyrokiem z dnia 4 czerwca 1952 r. zasądził od pozwanej Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w S. na rzecz firmy "F. i S-ka - Młyn Parowy w S., sp. z ogr. odp." sumę 994 zł 67 gr tytułem reszty należności za dzierżawę młyna powódki w czasie od dnia 1 grudnia 1949 r. do dnia 15 lutego 1950 r., kiedy to młyn przejęty został przez Państwo na mocy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17), oddalił natomiast powództwo w pozostałej części.Wysokość zasądzonej należności określił Sąd Powiatowy na podstawie obliczenia kwoty czynszu dzierżawnego, przypadającego powódce według umowy za cały okres dzierżawy od dnia 1 września 1948 r. do dnia 15 lutego 1950 r. i potrącenia dokonanych w tym okresie wpłat przez pozwaną spółdzielnię, uznając za nieusprawiedliwione żądanie powódki zasądzenia wyższej kwoty, odpowiadającej "normom zwyczajowo przyjętym". Sąd Powiatowy nie uwzględnił zarzutu strony pozwanej, że sporna wierzytelność nie może być przez powódkę dochodzona jako przejęta na własność Państwa, gdyż nie jest ona "wierzytelnością przejętego na własność Państwa młyna jako takiego, ale wierzytelnością powódki - spółki, która przecież nie została przejęta na własność Państwa". Wyrok ten zaskarżyły obie strony.Powódka żąda w rewizji zmiany wyroku Sądu Powiatowego w części oddalającej powództwo oraz uwzględnienia roszczenia jej w całości, twierdząc, że wobec zerwania umowy przez pozwaną, miała podstawę domagać się objętej pozwem kwoty 6.250 zł, która odpowiada ogólnie przyjętym normom. Skarżąca podnosi poza tym, że pozwana do listopada 1949 r. płaciła rachunki za czynsz bez żadnych zastrzeżeń, w związku z czym przeprowadzenie ponownego rozliczenia za cały okres dzierżawy nie było usprawiedliwione, oraz kwestionuje powołanie w charakterze biegłego pracownicy strony pozwanej.Pozwana spółdzielnia wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa z zasądzeniem kosztów procesu, zarzucając Sądowi Powiatowemu naruszenie przepisu art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17) przez uwzględnienie powództwa mimo niespornej między stronami okoliczności, że przedsiębiorstwo powódki zostało z dniem 15 lutego 1950 r. znacjonalizowane na zasadzie art. 8 ust. 3) cytowanej ustawy.Zdaniem skarżącej, poszukiwana przez powódkę należność, jako powstała w związku z działalnością przedsiębiorstwa, stosownie do art. 6 powołanej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. przeszła na rzecz Państwa z chwilą przejęcia przedsiębiorstwa i powódka nie jest legitymowana do jej dochodzenia.Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 25 listopada 1952 r. na podstawie art. 388 k. p. c. przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Najwyższemu wobec wątpliwości prawnej: "Czy pomimo przejęcia przez Państwo przedsiębiorstwa, stanowiącego własność spółki z ogr. odp. i przez nią wydzierżawionego, spółka może żądać od dzierżawcy czynszu za okres do dnia przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcia wymaga przede wszystkim wysunięta przez Sąd Wojewódzki wątpliwość prawna, od której wyjaśnienia zależy ocena zasadności rewizji strony pozwanej.Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17), przedsiębiorstwa przejęte przechodzą na rzecz Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Do praw tych należy zaliczyć również wierzytelności znacjonalizowanego przedsiębiorstwa.Oddalając zarzut strony pozwanej Sąd Powiatowy uznał, że roszczenie powódki z tytułu czynszu dzierżawnego nie jest wierzytelnością przedsiębiorstwa, lecz wierzytelnością powódki - spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, "która przecież nie została przejęta na własność Państwa". Rozróżnienia tego nie można uznać za prawidłowe. Przedsiębiorstwo prywatne bowiem nie posiada odrębnej od właściciela osobowości prawnej, stanowiąc jedynie zorganizowaną całość rzeczy i praw, w której jako podmiot uprawnień występuje zawsze kapitalista. Gdyby więc dla rozstrzygnięcia rozważanej kwestii przyjąć kryterium zastosowane przez Sąd Powiatowy w zaskarżonym wyroku, należałoby dojść do wniosku niewątpliwie sprzecznego z przepisem art. 6 ust. 1) cytowanej ustawy, że "wierzytelności przedsiębiorstwa" nigdy nie ulegają skutkom nacjonalizacji.Właściwa wykładnia powyższego przepisu wymaga zatem innego kryterium, które stanowić może tylko związek ekonomiczny danej wierzytelności z przedsiębiorstwem jako zorganizowaną całością gospodarczą, a zarazem podstawą działalności właściciela-przedsiębiorcy. Z tego zaś punktu widzenia błędne i niczym nie uzasadnione byłoby dopatrywanie się takiego związku jedynie w wierzytelnościach powstałych przy prowadzeniu przedsiębiorstwa przez właściciela we własnym zakresie. Celem bowiem ekonomicznym przedsiębiorcy kapitalistycznego nie jest prowadzenie jakiejkolwiek działalności gospodarczej, lecz maksymalny zysk, osiągany niejednokrotnie właśnie dzięki zaniechaniu wszelkiej działalności gospodarczej, jak to ma miejsce na przykład w umowach kartelowych. Czynsz za dzierżawę przedsiębiorstwa jest również formą realizacji celu ekonomicznego przedsiębiorcy, formą eksploatacji przedsiębiorstwa, a jako taki stanowi on wierzytelność integralnie związaną z przedsiębiorstwem i ulega przejęciu przez Państwo na mocy art. 6 ust. 1) ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, podobnie jak fundusze pieniężne, znajdujące się w kasie znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, nie zrealizowane wierzytelności za wykonane dostawy, sprzedane maszyny itp.Rewizję strony pozwanej należało przeto uznać za usprawiedliwioną, a zaskarżony wyrok oparty na naruszeniu prawa materialnego - zmienić i powództwo firmy "F. i S-ka - Młyn Parowy w S., spółka z ogr. odp.", jako bezzasadne - oddalić. Wobec takiego rozstrzygnięcia rewizji strony pozwanej, rewizja powódki, jako bezprzedmiotowa, ulega oddaleniu bez potrzeby rozważenia przytoczonych w niej zarzutów.