I CR 983/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych Nr 2 w W. przeciwko Maksymilianowi W. i Januszowi G. o 30.600 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 16 czerwca 1953 r., zaskarżony wyrok zmienił i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktyczneW powództwie, wniesionym w dniu 26 maja 1951 r., Skarb Państwa (b. Zarząd Nieruchomości Miejskich w W.) wystąpił z żądaniem zasądzenia na swoją rzecz od Maksymiliana W. i Janusza G. solidarnie sumy 28.800 zł przytaczając, że pozwani zalegają od dnia 1 lutego 1950 r. z uiszczeniem czynszu za plac, zajmowany przez należące do nich przedsiębiorstwo, prowadzone pod firmą "Zakłady Przemysłowo-Handlowe Maksymilian W. i Janusz G." i że zaległość ta z końcem maja 1951 r. osiągnęła, licząc po 800 zł miesięcznie w obecnym pieniądzu, dochodzoną w niniejszej sprawie sumę 28.800 zł. Jak stwierdzono w toku procesu, zarządzeniem b. Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia 30 kwietnia 1951 r. został nad wspomnianym przedsiębiorstwem ustanowiony przymusowy zarząd państwowy i objęcie tego przedsiębiorstwa w powyższy zarząd, którego prowadzenie zlecono Stołecznym Zakładom Terenowym Przemysłu Materiałów Budowlanych w W., nastąpiło w dniu 17 maja 1951 r. Pozwani nie uznali powództwa i domagali się jego oddalenia, podkreślając - w celu uzasadnienia powyższego wniosku - że zaległy czynsz za zajmowanie wspomnianego placu przypada od spółki jawnej, do której należy objęte w zarząd przedsiębiorstwo, i że wobec tego uregulowanie dochodzonego z tego tytułu roszczenia powinno nastąpić przez przymusowy zarząd państwowy z majątku wzmiankowanej spółki. Ponadto została przez pozwanych zakwestionowana wysokość czynszu jako określona na podstawie wydanej jednostronnie przez Prezydium b. Zarządu Miejskiego uchwały z dnia 18 grudnia 1948 r., w której ustalono stawki czynszowe za lokale użytkowe i place handlowe, znajdujące się w obrębie nieruchomości miejskich i opuszczonych. Wyrokiem z dnia 16 czerwca 1953 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy zasądził na rzecz Skarbu Państwa (Zarządu Nieruchomości Miejskich) solidarnie od obu pozwanych sumę 27.900 zł z tytułu zaległego czynszu od wspomnianego placu za czas do dnia 17 maja 1951 r., ponieważ w tym dniu należące do nich przedsiębiorstwo zostało objęte w zarząd państwowy. Uznał przy tym Sąd Wojewódzki, że objęcie to nie zwalnia samo przez się pozwanych od obowiązku uregulowania powyższej należności i nie uzasadnia obowiązku zaspokojenia jej z funduszów wzmiankowanego przedsiębiorstwa, przyjętych wraz z nim w zarząd państwowy. W rewizji pozwani, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego oraz uchybienia procesowe mogące mieć wpływ na wynik sprawy, zaznaczyli, że omawiane przedsiębiorstwo należało do spółki jawnej, działającej pod firmą "Zakłady Przemysłowo-Handlowe", wobec czego - z uwagi na odrębną osobowość prawną tej spółki - dochodzone w sprawie niniejszej roszczenie z tytułu czynszu za plac, zajmowany przez i powyższe przedsiębiorstwo, powinno być uregulowane z jej funduszów, które zostały wraz z tym przedsiębiorstwem objęte w zarząd państwowy. Ponadto, zdaniem skarżących, Sąd Wojewódzki bezzasadnie uchylił się od dopuszczenia dowodu z biegłego w celu stwierdzenia wysokości czynszu, skoro wspomniana uchwała Prezydium Zarządu Miejskiego nie posiadała w stosunku do pozwanych mocy wiążącej i skoro w konsekwencji oparcie się przy ustalaniu czynszu na stawkach, określonych w tej uchwale, należało uznać za pozbawione podstawy prawnej. Postanowieniem z dnia 29 października 1955 r. Sąd Najwyższy zawiesił wobec śmierci pozwanego Maksymiliana W. postępowanie. Podjęcie postępowania nastąpiło na skutek stwierdzenia postanowieniem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 23 stycznia 1956 r. praw do spadku po zmarłym W. na rzecz żony jego Wandy W. i małoletniej córki Liliany Bożeny W.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 11 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. z 1958 r. Nr 11, poz. 37), której uchwalenie nastąpiło po wydaniu zaskarżonego wyroku i założeniu od niego rewizji, zobowiązania podatkowe właścicieli przedsiębiorstw, które pozostawały pod ustanowionym na mocy dekretu Naczelnika Państwa z dnia 16 grudnia 1918 r. - Przymusowy zarząd państwowy (Dz. U. z 1918 r. Nr 21, poz. 67) przymusowym zarządem państwowym w dniu wejścia w życie powyższej ustawy, oraz wszelkie inne zobowiązania tych właścicieli wobec Skarbu Państwa i państwowych jednostek organizacyjnych, mające związek z tymi obiektami, podlegają z tym dniem umorzeniu z mocy prawa. Z uwagi na bezwarunkowe i wyczerpujące sformułowanie powyższego przepisu uznać należy, że z chwilą wejścia w życie powołanej ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. nastąpiło wygaśnięcie wszelkich zobowiązań określonych w nim kategorii bez względu na to, czy właściciele wspomnianych przedsiębiorstw wystąpili o ich zwrot na podstawie art. 3 ust. 4 tej ustawy oraz czy zgłoszone przez nich o ten zwrot wnioski zostały pozytywnie załatwione. Za przyjęciem przytoczonej wykładni art. 11 powołanej ustawy, znajdującej zresztą wystarczającą podstawę w samym brzmieniu powyższego przepisu, przemawia ponadto zestawienie jego z innymi przepisami tej ustawy, według których właścicielowi przedsiębiorstwa, pozostającego w dniu wejścia jej w życie pod przymusowym zarządem państwowym, nie przysługuje prawo odszkodowania: 1) za obniżenie wartości lub za ubytek majątku przedsiębiorstwa zwróconego na podstawie art. 3 lub 4, chyba że obniżenie wartości lub ubytek majątku nastąpiły po dniu wejścia w życie omawianej ustawy (art. 8 ust. 1) oraz 2) za korzystanie, zużycie lub zniszczenie przedsiębiorstwa przez państwowe jednostki organizacyjne lub inne jednostki sprawujące zarząd nad przedsiębiorstwem (art. 10). Z zestawienia bowiem przytoczonych przepisów z art. 11 powołanej ustawy wynika, że przewidziane w tym ostatnim przepisie wygaśnięcie (umorzenie) określonych w nim kategorii zobowiązań stanowi w pewnej mierze ekwiwalent za utratę przewidzianych z art. 8 ust. 1 i art. 10 praw, które przysługiwałyby właścicielom przedsiębiorstw pozostających w dniu wejścia omawianej ustawy pod przymusowym zarządem państwowym. W świetle powyższej wykładni przyjąć wypadnie, że gdyby nawet pozwani wystąpili z wnioskiem o zwrot objętego w maju 1951 r. w zarząd państwowy przedsiębiorstwa prowadzonego przez nich pod firmą "Zakłady Przemysłowo-Handlowe Maksymilian W. i Janusz G." i wniosek ten został uwzględniony, to wygaśnięcie ich zobowiązań, należących do kategorii określonych w art. 11 powołanej ustawy nie utraciłoby mocy prawnej. Do wspomnianej kategorii zobowiązań należy m.in. zaliczyć zobowiązanie pozwanych, przypadające z tytułu dochodzonego w sprawie niniejszej zaległego czynszu dzierżawnego za czas do dnia ustanowienia zarządu państwowego nad powyższym przedsiębiorstwem, skoro zobowiązanie to przypadało wobec Skarbu Państwa (albo wobec państwowej jednostki organizacyjnej, jaką jest Zarząd Budynków Mieszkalnych) od właścicieli tego przedsiębiorstwa i skoro wzmiankowane zobowiązanie jako dotyczące czynszu za plac, w którym znajdowało się omawiane przedsiębiorstwo, pozostawało niewątpliwie w związku z tym obiektem. Wspomniane zobowiązanie należałoby przy tym uznać za umorzone nawet wówczas, gdyby istotnie powyższe przedsiębiorstwo stanowiło majątek zorganizowanej przez pozwanych spółki jawnej pod wzmiankowaną powyżej firmą i to chociażby spółka ta pomimo śmierci jednego z jej spólników (a mianowicie Maksymiliana W.) nie uległa jeszcze rozwiązaniu. Okoliczność bowiem, że w takiej sytuacji omawiane zobowiązanie powinno być uważane za zobowiązanie powyższej spółki jawnej (por. art. 81 i 85 § 1 kod. handl.) nie uzasadniałaby wyłączenie go spod dyspozycji art. 11 powołanej ustawy, skoro przepis ten przewiduje wygaśnięcie określonych w nim kategorii zobowiązań bez względu na to, kto był w dniu wejścia w życie powyższej ustawy właścicielem przedsiębiorstwa znajdującego się w tym dniu pod przymusowym zarządem państwowym i od kogo wobec tego przypadało odnośne zobowiązanie, a więc bez względu na to, czy dłużnikiem jego była osoba fizyczna lub prawna czy też taki podmiot, który jak np. spółka jawna, nie jest wprawdzie według przeważającego w orzecznictwie zapatrywania osobą prawną w pełnym tego pojęcia znaczeniu, może jednak nabywać prawa i zaciągać zobowiązania oraz pozywać i być pozywanym (por. art. 81 kod. hadl. oraz orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 26 listopada 1948 r. C. 828/48 (OSN 1949/II-III poz. 57)). Nadmienić zresztą wypadnie, że w myśl art. 85 kod. handl. zobowiązania spółki jawnej powinny być w stosunku do wierzycieli uważane za równoznaczne z zobowiązaniami jej spólników, skoro według powyższego przepisu za zobowiązania tej spółki odpowiada każdy spólnik wobec wierzycieli bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi spólnikami oraz ze spółką i skoro zasada ta obowiązuje także w razie upadłości (a więc tym bardziej w razie rozwiązania) spółki. Skoro więc z przytoczonych względów zachodzą wystarczające podstawy do uznania, że zobowiązanie, z którego tytułu przypada dochodzone w sprawie niniejszej roszczenie, uległo w myśl art. 11 powołanej ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. wygaśnięciu (umorzeniu), zbędne stało się rozpatrywanie wysuniętych w rewizji zarzutów i należało na mocy art. 386 k.p.c. zaskarżony wyrok zmienić i powództwo oddalić. Zasądzając od strony powodowej na rzecz pozwanych koszty prowadzenia sprawy za obie instancje, chociaż wygaśnięcie dochodzonego w niniejszym procesie roszczenia nastąpiło na mocy przepisu ustawy, która weszła w życie już po wniesieniu powództwa, a nawet dopiero po wydaniu zaskarżonego wyroku i założeniu od niego rewizji, Sąd Najwyższy oparł się na wiążącej go, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, uchwale Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 23 czerwca 1951 r. C. 67/51 (OSN 1951/III poz. 63), według której powoda należy uznać za przegrywającego sprawę, chociaż powództwo było w chwili wniesienia pozwu a nawet jeszcze w czasie wyrokowania przez sąd pierwszej instancji usprawiedliwione. lecz ostatecznie wobec zaszłej w czasie trwania procesu zmiany ustawodawczej podlega oddaleniu.