II CR 67/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, B. Czyżewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława B. przeciwko Spółdzielni Ogrodniczej "O" w B. o umorzenie egzekucji, na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni "O" od wyroku Sądu Powiatowego w Cieszynie z dnia 14 maja 1963 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 31.III.1955 r. zasądził od Stanisława B. na rzecz Ogrodniczego Zakładu Handlowego Przedsiębiorstwa Państwowego w B. 8.723 zł 4 gr tytułem zobowiązań zaciągniętych przez pozwanego w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa pozostającego od 1952 r. pod przymusowym zarządem państwowym.Wierzytelność powyższa przeszła na rzecz Spółdzielni Ogrodniczej "O" w B. - stosownie do uchwały nr 114 Rady Ministrów z dnia 25.III.1957 r. oraz na podstawie zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego - jako jeden z aktywów przekazanych tej Spółdzielni protokołem z dnia 15.V.1957 r. Oddziału w B. Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Skupu Owoców i Warzyw w K., które w drodze kolejnych przekształceń powstało z Ogrodniczego Zakładu Handlowego.Ponieważ pozwana Spółdzielnia "O" wszczęła przeciwko B. postępowanie egzekucyjne, w toku którego dokonane zostało zajęcie jego uposażenia w Państwowym Zrzeszeniu Prywatnego Handlu i Usług w C., Stanisław B. wystąpił w dniu 3 lipca 1961 r. przeciwko egzekwującej Spółdzielni z pozwem o umorzenie egzekucji. Powództwo swoje Stanisław B. opiera na art. 11 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia znajdującego się pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) twierdząc, że z mocy tego przepisu zobowiązanie jego uległo umorzeniu. W toku tej sprawy Sąd Powiatowy w C. postanowieniem z dnia 5 marca 1962 r. nakazał zaznaczyć w klauzuli wykonalności, nadanej wymienionemu poprzednio wyrokowi Sądu Wojewódzkiego w K., że uprawnienia tego wyroku, przysługujące Ogrodniczemu Zakładowi Handlowemu Przedsiębiorstwu Państwowemu w B., przeszły na Spółdzielnię Ogrodniczą "O" w B.Na skutek pozwu Stanisława B. Sąd Powiatowy w Cieszynie postanowieniem z dnia 14 maja 1963 roku egzekucję wszczętą przez Spółdzielnię Ogrodniczą "O" umorzył.Sąd Powiatowy nie podzielił stanowiska powoda i uznał, że zobowiązanie jego nie uległo umorzeniu, gdyż w dniu wejścia w życie cyt. ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. wierzycielem tego zobowiązania była nie państwowa jednostka organizacyjna, lecz spółdzielnia, a - zdaniem Sądu - takie zobowiązania nie ulegają skutkom przewidzianym w art. 11 ustawy.Niemniej jednak Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że istnieją przesłanki faktyczne i prawne do umorzenia egzekucji, bo gdyby pozwana Spółdzielnia nie przejęła dawnego Oddziału Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Skupu Owoców i Warzyw w K., to zobowiązanie powoda uległoby umorzeniu na podstawie art.11 ustawy z 25.II.1958 r., a na skutek tego rodzaju zmiany organizacyjnej nie powinien ucierpieć interes powoda. Nie ma on obecnie środków pieniężnych na spłatę swego zobowiązania, a jego przedsiębiorstwo, będące poprzednio pod przymusowym zarządem państwowym, przejęte zostało przez Skarb Państwa bez odszkodowania. W tej sytuacji kontynuowanie egzekucji byłoby - zdaniem Sądu Powiatowego - nadużyciem prawa i dlatego art. 3 p.o.p.c. uzasadnia umorzenie postępowania egzekucyjnego zgodnie z żądaniem pozwu.Powyższy wyrok zaskarżyła pozwana Spółdzielnia rewizją, opartą na zarzucie naruszenia art. 11 ustawy z dnia 25.II.1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym oraz naruszenia art. 3 p.o.p.c.W roku rozpoznawania tej rewizji Sąd Wojewódzki w Katowicach na mocy art. 388 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "Czy prowadzenie przez spółdzielnię egzekucji celem osiągnięcia należności od byłego właściciela przedsiębiorstwa, które było pod przymusowym zarządem, a które zostało przejęte przez Skarb Państwa bez odszkodowania, jest zgodne z zasadami współżycia z art. 3 p.o.p.c., jeżeli zobowiązanie to uległoby umorzeniu w myśl art. 11 ustawy z dnia 25.II.1958 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 37), gdyby Skarb Państwa lub państwowa jednostka gospodarcza nie przelali swych praw na spółdzielnię przed wejściem w życie wspomnianej ustawy?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i w związku z zarzutami rewizji zważył, co następuje:Nie można odmówić słuszności poglądowi rewizji, że oparcie rozstrzygnięcia na art. 3 p.o.p.c. nastąpiło z naruszeniem tego przepisu.Odmowa ochrony prawnej na podstawie art. 3 p.o.p.c. wymaga stwierdzenia takich okoliczności, które - nie podważając samego uprawnienia - usprawiedliwiają wniosek, że w danych warunkach dochodzenie realizacji tego uprawnienia sprzeczne jest z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Z reguły zatem wchodzą tu w rachubę okoliczności przemijające, a w każdym razie takie, których ustalenie daje się pojęciowo pogodzić istnieniem dochodzonego prawa, mimo że jego dochodzenie w ustalonych okolicznościach uznaje się za niedopuszczalne.Już więc z tego powodu nie można zaaprobować stanowiska zaskarżonego wyroku, który umarzając na podstawie art. 3 p.o.p.c. postępowanie egzekucyjne, uzasadnił swe rozstrzygnięcie tym, że przejście praw do wierzytelności na pozwaną Spółdzielnię nie może szkodzić interesowi powoda. Skoro bowiem wskutek dokonanego przelewu wierzycielem powoda stała się pozwana Spółdzielnia, to zajęte przez Sąd Wojewódzki stanowisko sprowadza się w istocie rzeczy do przekreślenia jej prawa do wierzytelności, do czego art. 3 p.o.p.c. nie daje podstaw.Przepisu powyższego nie można było zastosować także z innych przyczyn.W odróżnieniu od prawa burżuazyjnego, które zgodnie z właściwą sobie metodą ujmuje kryterium słuszności czy dobrych obyczajów w pozornym oderwaniu od warunków społeczno-ekonomicznych, art. 3 p.o.p.c. mówi o zasadach współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Chodzi tu więc o zasady zharmonizowane z socjalistycznymi przemianami, jakie realizuje Państwo m.in. w dziedzinie gospodarczej Ustawa z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym wiąże się bezpośrednio z tymi zasadami. Gdyby więc istotnie przepisy tej ustawy, ze względu na przejęcie egzekwowanej wierzytelności na rzecz Spółdzielni, nie pozwalały na uznanie jej za umorzoną, to sam fakt przejścia wierzytelności na Spółdzielnię nie mógłby uzasadniać zastosowania art. 3 p.o.p.c. i uznania - na jego podstawie - dochodzenia wierzytelności przez Spółdzielnię za nadużycie prawa. Tego rodzaju sprzeczność między przepisami socjalistycznego prawa a zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym jest oczywiście nie do pomyślenia.Sprzeczność ta w rzeczywistości też nie zachodzi, a uwzględnienie powództwa Stanisława B. o umorzenie egzekucji było usprawiedliwione, choć z innych powodów nie przytoczono w zaskarżonym wyroku.Nie można wreszcie zgodzić się z poglądem Sądu Wojewódzkiego (opartym zresztą zapewne na złożonym do akt sprawy odpisie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1960 r. Sygn. akt 3 CR 189/59), jakoby przesłanką wyłącznie decydującą o stosowaniu art. 11 cyt. ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. był stan istniejący w chwili wejścia w życie tej ustawy.Przeciwko takiej wykładni przemawia przede wszystkim samo brzmienie tego przepisu, z którego wynika, że chodzi tu o zobowiązania właściciela przedsiębiorstwa, zaciągnięte w związku z jego prowadzeniem, a więc - z natury rzeczy - pochodzące z okresu przed ustanowieniem przymusowego zarządu państwowego. W konsekwencji takiego unormowania - o tym, jak zakwalifikować zobowiązanie z punktu widzenia podmiotu odpowiadającej mu wierzytelności, decydować może, rzecz prosta, tylko okoliczność, na czyją rzecz zobowiązanie zostało zaciągnięte. Jeśli więc rozważany przepis mówi o zobowiązaniach byłego właściciela przedsiębiorstwa znajdującego się pod zarządem państwowym wobec Skarbu Państwa i państwowych jednostek organizacyjnych, to ma on na względzie zobowiązania, które właściciel przedsiębiorstwa zaciągnął względem tego rodzaju wierzycieli.Za takim rozumieniem art. 11 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym przemawia także ratio legis tego przepisu.Ustawa powyższa miała na celu zrealizowanie trwających od dłuższego czasu sytuacji faktycznych w stosunku do przedsiębiorstwa i innego mienia, które w określonych przez ustawę okolicznościach znalazło się we władaniu Państwa. Z postanowień jej wynika wyraźna intencja oddłużenia byłych właścicieli, którzy od dawna utracili wszelką łączność ekonomiczną z przedsiębiorstwem, przy czym oddłużenie to miało jednak nastąpić w takich granicach, w jakich to było możliwe bez powodowania dla Skarbu Państwa nowych obciążeń. Tym się tłumaczy, że przepis art. 11 ogranicza umorzenie zobowiązań byłych właścicieli do wypadków, gdy wierzycielami są Skarb Państwa lub państwowe jednostki organizacyjne. Rozciągnięcie bowiem przepisu o umorzeniu na inne wierzytelności oznaczałoby wywłaszczenie wierzycieli i wymagałoby zapewnienia im odpowiedniego ekwiwalentu ze strony Państwa, co nie odpowiadało zamierzeniom ustawodawcy.Również powyższe założenia ustawy usprawiedliwiają wniosek, że chociaż umorzenie zobowiązań byłych właścicieli przedsiębiorstw następuje z mocy prawa z chwilą wejścia w życie omawianej ustawy, to jednak umorzeniu ulegają w zasadzie wszelkie zobowiązania, których wierzycielem był Skarb Państwa lub państwowa jednostka organizacyjna w czasie, gdy zobowiązanie powstało.Pytanie, czy umorzenie dotyczy także zobowiązań zaciągniętych na rzecz innych wierzycieli, które przed wejściem w życie ustawy nabył Skarb Państwa lub państwowa jednostka organizacyjna, nie wchodzi w rachubę w danej sprawie i dlatego nie wymaga rozważenia.W końcu nie można także pominąć faktu, że sporną wierzytelność pozwana Spółdzielnia nabyła od państwowej jednostki organizacyjnej już po jej zasądzeniu na rzecz zbywcy. Stanowi to dalszy argument za tym, że art. 11 ustawy ma do niej zastosowanie, gdyż trudno przyjąć, żeby nadanie klauzuli wykonalności w trybie art. 541 § 1 k.p.c. wywołało tak daleko idące następstwa, jak pozbawienie dłużnika dobrodziejstwa oddłużenia.Z tych zasad Sąd Najwyższy mając na uwadze, że zaskarżony wyrok pomimo błędnego uzasadnienia w ostatecznym wyniku odpowiada prawu, na mocy art. 383 k.p.c. orzekł jak w sentencji.