II C 601/53

Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Kaliszu wyrokiem z dnia 10 VII 1952 r. w sprawie z powództwa Władysławy P. przeciwko Adamowi i Marii D. między innymi zobowiązał pozwanych D. do wydania powódce parceli, kuchni oraz chlewu (bliżej określonych), nakazał eksmisję pozwanych D. z wymienionych nieruchomości i nadał wyrokowi w przetoczonej części rygor natychmiastowej wykonalności;Komornik sądowy na wniosek Władysławy P. wykonał wyrok Sądu Powiatowego i eksmitował małżonków D.Sąd Wojewódzki w Poznaniu na statek rewizji małż. D. od wyroku Sądu Powiatowego w Kaliszu z. dnia 10 VII 1952 r. zaskarżony wyrok w części dotyczącej eksmisji z kuchni zmienił i "oddalił w tym zakresie powództwo".Dnia 20 I 1953 r. małżonkowie D. zwrócili się do komornika sądowego o wszczęcie egzekucji na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego i o "usunięcie zaszłych zmian odnośnie kuchni, powstałych na skutek wykonania nieprawomocnego wyroku Sądu Powiatowego w Kaliszu, przez przywrócenie stanu poprzedniego". Komornik sądowy w wykonaniu wniosku małż. D. wyznaczył termin eksmisji Władysławy P. i wprowadzenie małż. D.Władysława P. i jej zięć Stanisław B. wnieśli do Sądu Powiatowego skargę na czynności komornika, żądali uchylenia czynności komornika i umorzenia egzekucji.Sąd Powiatowy wyraził pogląd, że wyżej przytoczony wyrok Sądu Wojewódzkiego stanowi tytuł egzekucyjny do prowadzenia egzekucji celem przywrócenia stanu poprzedniego, jaki istniał przed wykonaniem nieprawomocnego wyroku Sądu Powiatowego z dnia 10 VII 1952 r.Na postanowienie Sądu Powiatowego Władysława P. i Stanisław B. wnieśli zażalenie, w którym wywodzą, że prowadzona z polecenia małż. D. egzekucja jest niedopuszczalna wobec braku tytułu egzekucyjnego, wyraźnie nakazującego usunięcie skarżących z kuchni, obecnie przez nich zajętej.Sąd Wojewódzki dnia 29 IV 1953 r. postanowił na zasadzie art. 388 k.p.c. przekazać sprawę do rozpoznania Sądowi Najwyższemu ze względu na wysuwające się w sprawie zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości: "czy wobec uchylenia przepisu art. 415 k.p.c. (dawnej numeracji) w przypadku zmiany wykonanego już wyroku sądu I instancji strona pozwana może żądać przywrócenia stanu poprzedniego jedynie w drodze osobnego procesu, czy też - na podstawie wyroku sądu rewizyjnego, zmieniającego wykonany wyrok sądu I instancji?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Powód (wierzyciel), który wykonuje nieprawomocny wyrok, zaopatrzony w rygor natychmiastowej wykonalności., działa na własne ryzyko. Ryzyko, polega na tym, że wskutek egzekucji, w przypadku późniejszej zmiany wyroku przez sąd drugiej instancji albo i pierwszej instancji, powstanie stan obiektywnie nie usprawiedliwiony, a dla pozwanego, przeciw któremu egzekucja była prowadzona, powstanie roszczenie z powodu nie usprawiedliwionej egzekucji. Podstawą prawną takiego roszczenia mogą być przepisy o niesłusznym zbogaceniu albo (rzadziej) o czynie niedozwolonym.Z uwagi na to, że Sąd Wojewódzki w swej redakcji zagadnienia powołuje art. 415 k.p.c. (dawnej numeracji), wypada rozważyć stan prawny, jaki istniał przed ustawą z dnia 28 VII 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. nr 38, poz. 349), która wspomniany art. 415 uchyliła. Otóż k.p.c. w danym brzmieniu (ten obowiązującym przed wejściem w życie cyt. ustawy z dnia 20 VII 1950 r.) zawierać tylko jeden przepis odnośnie omawianego zagadnienia, mianowicie art. 415. Przepis tan uprawniał sąd drugiej instancji w razie zmiany wykonanego już wyroku pierwszej instancji do orzeczenia w wyroku bez osobnego procesu o zwrocie lub przywróceniu do pierwotnego stanu. Treść tego przepisu, normująca zagadnienie tylko co do drugiej instancji, a więc nie zezwalająca na jego stosowanie w instancji trzeciej (kasacyjnej), oraz redakcja jego, podkreślająca. możność dochodzenia praw przez pozwanego "bez osobnego procesu", wskazują, iż był to przepis wyjątkowy, iż w przypadkach nim nie objętych służyła pozwanemu tylko normalna droga dochodzenia praw cywilnych, którą jest droga procesu. Innymi słowy, jeżeli nie zachodziły szczególne warunki przewidziane w cyt. art. 415, pozwany, który miał roszczenie z powodu nieusprawiedliwionej egzekucji przeciw sobie przeprowadzonej, mógł prawa swego dochodzić tylko drogą osobnego procesu.Kodeks postępowania cywilnego w obecnym brzmieniu (tzn. obowiązującym po wejściu w życie ustawy z dnia 20 VII 1950 r.) nie zawiera żadnego przepisu, który normowałby omawiane zagadnienie, brak jest nawet przepisu wyjątkowego, odpowiadającego dawnemu art. 415. Wobec tego i przy uwzględnieniu ogólnych zasad, dotyczących dochodzenia roszczeń prawno - cywilnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby dla dochodzenia roszczeń pozwanego z powodu nie usprawiedliwionej egzekucji służyła inna droga, niż droga osobnego procesu.Z powyższych względów w odpowiedzi na przekazane Sądowi Najwyższemu pytanie prawne odpowiedzieć wypada: w przypadku zmiany przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji, któremu to wyrokowi nadany był rygor natychmiastowej wykonalności i który został wykonany, pozwany może dochodzić swego roszczenia z powodu nie usprawiedliwionej egzekucji tylko w drodze osobnego procesu.2. Przechodząc do rozpoznania zażalenia zgłoszonego na postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 28 II 1953 r. Stwierdzić należy przede wszystkim, że małżonkowie D. nie zgłosili w toku procesu żądania z powodu nieusprawiedliwionej egzekucji wyroku pierwszej instancji i Sąd Wojewódzki, który rozpoznał rewizję małżonków D. od wyroku Sądu Powiatowego, w ogóle nie orzekł w przedmiocie roszczenia małż. D. z powodu już wspomnianej egzekucji, postanawiając jedynie, że wyrok Sądu Powiatowego w części dotyczącej eksmisji z kuchni zmienia i "oddala w tym zakresie powództwo". W związku i przytoczonymi ustaleniami wysuwa się następujące zagadnienie: czy w przypadku wykonania wyroku pierwszej instancji, któremu był nadany rygor natychmiastowej wykonalności, wyrok drugiej instancji, zmieniający wyrok pierwszej instancji i orzekający, że "powództwo, oddala" - stanowi podstawę egzekucji w celu przywrócenia poprzedniego stanu, to jest stanu, jaki istniał przed wykonaniem wyroku pierwszej instancji.Na pytanie należy odpowiedzieć przecząco i to z następujących powodów:a)Odpowiedź przecząca wynika logicznie z odpowiedzi ma pytanie prawne, omawiane pod 1). Stwierdzenie, że pozwany może dochodzić swego roszczenia z powodu nie usprawiedliwionej egzekucji tylko w drodze osobnego procesu, oczywiście oznacza, że pozwany musi uzyskać tytuł egzekucyjny w wyniku swego osobnego procesu, w toku którego obowiązany jest wykazać przesłanki roszczenia z tytułu niesłusznego ubogacenia (nienależnego świadczenia) lub czynu niedopuszczalnego.b)Podstawą egzekucji jest tytuł egzekucyjny (art. 533 k.p.c.). Tytuł egzekucyjny musi wyjaśniać, co ma być "egzekwowane". Jeżeli tytułem egzekucyjnym jest wyrok w sprawie o świadczenie, natenczas winien zawierać wymienione treści świadczenia na rzecz prowadzącego egzekucję. Takiemu wymaganiu wyroku drugiej instancji "zmieniający" wyrok pierwszej instancji i oddalający powództwo nie odpowiada. Nie wymienia bowiem świadczenia na rzecz pozwanego i nawet nie wyjaśnia, czy pozwany ma w ogóle roszczenie o jakiekolwiek świadczenie ze strony powoda.c)Przyznanie wyrokowi drugiej instancji o treści wyżej podanej niejako automatycznego działania na rzecz pozwanego byłoby sprzeczne z zasadą omawianą pod 1) i pod 2) oraz oznaczałoby przyznanie komornikowi sądowemu funkcji i prawa rozstrzygnięcia zawiłych kwestii prawnych i faktycznych, np. czy w sprawie zachodzą przesłanki niesłusznego zbogacenia lub czynu niedozwolonego, czy nie zachodzą warunki z art. 127 k. z., czy zastosowany być powinien przepis zdania pierwszego art. 159 k. z. lub przepis zdania drugiego tegoż przepisu, czy i o ile zastosować należy przepis art. 3 przep. og. pr. cyw. itp.3. Z powyższych zasad egzekucja prowadzona z polecenia małż. D. na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 4XII.1952 r. przez komornika Sądu Powiatowego w T. jest niedopuszczalna i dlatego należało zaskarżone postanowienie zmienić i postępowanie egzekucyjne umorzyć.