II C 609/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Urszuli H. przeciwko Edmundowi H. o rozwód, po rozpoznaniu zażalenia powódki w przedmiocie kosztów procesu na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 25 lutego 1953 r.,uchylił orzeczenie o kosztach procesu zawarte w punkcie III postanowienia Sądu Wojewódzkiego z dnia 25 lutego 1953 r.Uzasadnienie faktycznePowódka Urszula H. wytoczyła w dniu 30 kwietnia 1952 r. powództwo przeciwko swemu mężowi, Edmundowi H., domagając się orzeczenia rozwodu z winy pozwanego oraz powierzenia jej pieczy nad małoletnimi dziećmi stron; Ewą, Karolem i Mariolą H. W pozwie wzajemnym wniesionym w dniu 17 czerwca 1952 r., pozwany zgłosił żądanie rozwiązania małżeństwa stron z winy powódki głównej oraz powierzenia mu pieczy nad małoletnimi Ewą i Karolem H.Pismem procesowym z dnia 24 lutego 1953 r. powódka główna cofnęła pozew i wnosiła o wyrażenie zgody na cofnięcie pozwu oraz o umorzenie postępowania. Na rozprawie w dniu 25 lutego 1952 r. pełnomocnik pozwanego oświadczył, iż zgadza się na cofnięcie pozwu głównego i wnosił o zasądzenie od powódki głównej zwrotu kosztów procesu.Postanowieniem z dnia 25 lutego 1953 r. Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyraził zgodę na cofnięcie pozwu głównego, umorzył postępowanie w sprawie z powództwa głównego oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanego 135 zł tytułem zwrotu kosztów adwokackich.Powyższe postanowienie w części dotyczącej orzeczenia o kosztach procesu zaskarżyła zażaleniem powódka, wnosząc o uchylenie tego postanowienia w zaskarżonej części.Skarżąca zarzuca, że: 1) rozstrzygnięcie o kosztach procesu, jest przedwczesne i nie znajduje oparcia w art. 109 k.p.c., gdyż postanowienie Sądu Wojewódzkiego o umorzeniu postępowania w sprawie z powództwa głównego nie jest orzeczeniem kończącym sprawę w instancji; 2) Sąd Wojewódzki pominął, iż według art. 101 k.p.c. Sąd obowiązany będzie do wzajemnego zniesienia lub stosunkowego rozdzielenia kosztów, jeżeli powództwo wzajemne ulegnie oddaleniu, oraz że wobec przyznania pozwanemu pełnego wynagrodzenia taryfowego za prowadzenie sprawy (z 50% obniżką z § 8 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 sierpnia 1950 r. w sprawie norm i zasad wynagrodzenia adwokatów za wykonywanie czynności zawodowych), pozwanemu żadne więcej roszczenie o zwrot wynagrodzenia adwokackiego nie przysługiwałoby, nawet gdyby Sąd w orzeczeniu końcowym uwzględnił w całości powództwo wzajemne.W odpowiedzi na zażalenie pozwany wnosił o oddalenie zażalenia.Uzasadnienie prawneZażalenie należy uznać za uzasadnione.Trafnie zarzuca skarżąca, iż orzekanie o kosztach procesu w postanowieniu umarzającym postępowanie z pozwu głównego, gdy toczy się nadal postępowanie z powództwa wzajemnego, jest przedwczesne. Stosownie do art. 109 § 1 k.p.c. sąd ma rozstrzygnąć o kosztach procesu w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. Przepis ten ma na myśli orzeczenia kończące całkowicie sprawę w danej instancji, a więc wyrok końcowy lub postanowienie o umorzeniu postępowania w całości lub odrzuceniu pozwu w całości, gdyż w zasadzie dopiero wydanie orzeczenia kończącego całkowicie postępowanie w danej instancji przesądza o wyniku sprawy w tej instancji, od czego zależy rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Orzeczenie, które rozstrzyga sprawę tylko częściowo (np. wyrok częściowy, postanowienie o umorzeniu postępowania lub o oddaleniu pozwu w pewnej części), nie jest orzeczeniem kończącym sprawę w instancji, aczkolwiek w pewnym zakresie kończy postępowanie. Należy zwrócić uwagę, że art. 109 § 1 k.p.c. ma inne sformułowanie, niż np. art. 369 § 1 k.p.c., który dopuszcza rewizję od "orzeczeń pierwszej instancji kończących postępowanie". Pod dyspozycję art. 369 § 1 k.p.c. podpada każde orzeczenie sądu pierwszej instancji, które w jakimkolwiek zakresie kończy postępowanie, a więc także orzeczenie, które kończy postępowanie nie w całości. W tym znaczeniu orzeczeniem kończącym postępowanie jest np. wyrok częściowy lub postanowienie o umorzeniu postępowania z powództwa głównego lub wzajemnego. Przy wydaniu tych orzeczeń brak jest jednak podstaw do orzekania o kosztach procesu, ponieważ aż do wydania orzeczenia kończącego niewiadomy jest ostateczny wynik sprawy w danej instancji.Słusznie skarżąca powołuje się na art. 101 k.p.c. Stosownie do tego przepisu w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty procesu mają być wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. W świetle tego przepisu jest jasne, że przy wydaniu orzeczenia, które kończy postępowanie tylko częściowo, nie można orzekać o kosztach procesu. Jeśli bowiem np. sąd wyrokiem częściowym uwzględni powództwo w połowie, a wyrokiem kończącym oddali je co do drugiej połowy, będą istnieć warunki do wzajemnego zniesienia kosztów między stronami. Niewłaściwe byłoby przeto nakładanie kosztów procesu na pozwanego w wyroku częściowym od uwzględnionej części powództwa. Wprawdzie w wyroku kończącym sąd mógłby następnie zasądzić od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu w równej wysokości, co formalnie stanowiłoby kompensatę kosztów, ale należy uwzględnić, że w tej sytuacji powód znalazłby się wcześniej w posiadaniu tytułu egzekucyjnego na koszty procesu i mógłby je ściągnąć od pozwanego, mimo iż w wyniku końcowego rozstrzygnięcia sprawy koszty uległyby wzajemnemu zniesieniu. Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku, gdy sąd wyrokiem częściowym orzeka tylko o powództwie głównym lub wzajemnym, albo gdy, jak w sprawie niniejszej, wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania z powództwa głównego, podczas gdy postępowanie z pozwu wzajemnego toczy się nadal. Dopiero orzeczenie o powództwie wzajemnym będzie kończyło postępowanie w pierwszej instancji i uzasadniać będzie rozstrzygnięcie o zwrocie kosztów w myśl art. 109 § 1 k.p.c.Zasądzenie kosztów procesu od powódki na rzecz pozwanego w ramach postanowienia o umorzeniu postępowania z powództwa głównego nie znajdowało też oparcia w art. 109 § 2 k.p.c., który dopuszcza możność rozstrzygnięcia o kosztach procesu w innych orzeczeniach (tj. nie kończących sprawy w instancji) tylko wówczas, gdy obowiązek ten nie zależy od wyniku sprawy. Przepis ten nie odnosi się do danego przypadku, gdyż zasądzenie kosztów od powódki na rzecz pozwanego nie było niezależne od ostatecznego wyniku sprawy; koszty te w zależności od tego wyniku mogą bowiem ulec kompensacie na podstawie art. 101 k.p.c. Wypadki, gdy obowiązek zwrotu kosztów nie zależy od wyniku sprawy, są wyjątkowe (np. art. 103 i 182 k.p.c.); zasadą jest, że obowiązek zwrotu kosztów ciąży na stronie przegrywającej sprawę (art. 100 k.p.c.).Trafnie wreszcie zwraca uwagę skarżąca w zażaleniu, że Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz pozwanego pełne koszty zastępstwa adwokackiego, jakie w danej sprawie mogłyby mu się należeć, i że w razie następnego uwzględnienia powództwa wzajemnego dalsze koszty zastępstwa adwokackiego na rzecz pozwanego nie mogłyby się już należeć. W myśl art. 83 k.p.c. pełnomocnictwo procesowe obejmuje także powództwo wzajemne. Stosownie do § 6 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 sierpnia 1950 r. w sprawie norm i zasad wynagrodzenia adwokatów za wykonywanie czynności zawodowych (Dz. U. Nr 35, poz. 319) wynagrodzenie należy się adwokatowi za ogół czynności związanych z prowadzeniem sprawy w pierwszej instancji; w przypadku przeto, gdy adwokat zastępuje stronę w sprawie, w której jedna ze stron wytacza powództwo wzajemne, należy mu się jedno łączne wynagrodzenie. W sprawach majątkowych podstawą obliczenia zasadniczego wynagrodzenia adwokackiego w takim przypadku jest wartość przedmiotu sporu obliczona dla powództwa głównego i powództwa wzajemnego łącznie. Inaczej jest w sprawach z zakresu prawa rodzinnego. W tych sprawach wynagrodzenie zasadnicze adwokata za każdą instancję wynosi stałą kwotę 240 zł (§ 6 ust. 8 cytowanego rozporządzenia). Wynagrodzenie to należy się, zgodnie z tym co zostało powiedziane wyżej, za całość czynności w sprawie, obejmuje zatem także i obronę z powództwa wzajemnego. Wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego za całokształt czynności jego związanych z zastępstwem pozwanego w sprawie niniejszej, tak z powództwa głównego, jak wzajemnego, wynosi 240 zł, a uwzględniając zniżkę z § 8 cytowanego rozporządzenia - 120 zł. Skoro Sąd Wojewódzki zasądził już tę kwotę (powiększoną o 15 zł z tytułu zwrotu opłaty skarbowej) na rzecz pozwanego, ewentualne późniejsze uwzględnienie powództwa wzajemnego musiałoby pozostać bez wpływu na rozstrzygnięcie o kosztach procesu, co również potwierdza, iż zasądzenie kosztów na rzecz pozwanego w obecnym stadium postępowania było przedwczesne.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.