II CO 16/55

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 6 maja 1955 r. wydanym w sprawie wniosku Celiny L. o sprostowanie aktu urodzenia Ryszarda Bogusława S., do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy dzieci, których ojciec nie jest znany, a które zostały przed dniem 1 października 1950 r. urodzone przez kobiety, nie noszące nazwiska rodowego, zmieniają z mocy samego prawa na podstawie art. X przep. wpr. kod. rodz. z chwilą wejścia w życie kod. rodz. swe dotychczasowe nazwisko, na nazwisko, jakie matki nosiły w chwili ich urodzenia",udzielił na powyższe pytanie odpowiedzi przeczącej.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Żarach postanowieniem z dnia 7 lipca 1954 r. odmówił uwzględnienia wniosku Celiny L. o sprostowanie aktu urodzenia syna jej Bogusława Ryszarda S, urodzonego dnia 5 czerwca 1947 r. przez zastąpienie nazwiska rodowego wnioskodawczyni S. jej nazwiskiem z małżeństwa - L. Rozstrzygnięcie to Sąd Powiatowy oparł na wyjaśnieniach wnioskodawczyni oraz na złożonym przez nią zaświadczeniu P.C.K., że mąż wnioskodawczyni, Ryszard L., zmarł dnia 23 grudnia 1944 r. uznając, że syn jej urodzony w 1947 r. jest dzieckiem pozamałżeńskim, które stosownie do art. 52 pr. rodz. z 1946 r. nosi nazwisko rodowe matki, co też zgodnie z tym przepisem zostało prawidłowo uwidocznione w akcie urodzenia.Postanowienie powyższe zaskarżyła wnioskodawczyni rewizją, w której zarzucając naruszenie art. 36 § 1 kod. rodz. w związku z art. X przep. wpr. kod. rodz. wnosi o zmianę postanowienia Sądu Powiatowego i sprostowanie aktu urodzenia Bogusława Ryszarda S. zgodnie z jej wnioskiem.Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące, jego zdaniem, wątpliwości zagadnienia prawne wymienione w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W zbliżonej do objętej przedstawionym pytaniem kwestii wpływu przepisów kodeksu rodzinnego na nazwisko kobiety, która po orzeczeniu rozwodu pod rządem prawa małżeńskiego z 1945 r. powróciła do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa (art. XIII § 1 przep. wpr. kod. rodz.), Sąd Najwyższy w wyroku I C. 1385/53 z dnia 10 listopada 1953 r., ("Nowe Prawo" Nr 3 z 1954 r.) uznał, że w takiej sytuacji wejście w życie kodeksu rodzinnego nie powoduje zmiany nazwiska osoby rozwiedzionej.W uzasadnieniu powyższego wyroku między innymi wskazano, iż zmiana ustawy z reguły wywiera wpływ na takie tylko przejawy istniejących poprzednio stosunków, które następują po wejściu w życie. Jeśli zaś "ustawa nowa wyjątkowo ma uchylić skutki prawne związane z pewnymi okolicznościami faktycznymi, a powstałe już przed wejściem w życie nowej ustawy, wymaga to szczególnego wyrazu w ustawie. Takiego wyraźnego przepisu w zakresie używania nazwiska brak w kodeksie rodzinnym".Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela przytoczone wyżej zapatrywanie i zgodnie z nim dochodzi do wniosku, że art. X przep. wpr. kod. rodz. nie niweczy skutku, jaki w sytuacji dziecka, którego ojciec nie jest znany, nastąpił w postaci nabycia przez nie nazwiska rodowego matki stosownie do art. 52 § 1 pr. rodz. z 1946 r. oraz że w związku z tym zdanie drugie art. 36 § 1 kod. rodz. nie ma w takim wypadku zastosowania.Odmienne rozstrzygnięcie musiałoby w konsekwencji prowadzić do obligatoryjnej zmiany nazwisk wszystkich osób, których ojcowie nie są znani, a które mają nazwiska inne niż te, jakie nosiła ich matka. Zmiana taka dotyczyłaby także osób pełnoletnich, gdyż art. 38 kod. rodz. wyraźnie ogranicza swój zakres do zmian nazwiska przewidzianych w art. 36 i 37 kod. rodz., do których rozważonego wypadku w żadnym razie zaliczyć nie można.Dobrodziejstwo zastosowania postępowej normy zdania drugiego art. 36 § 1 kod. rodz. mogłoby zatem w praktyce niejednokrotnie przekształcić się w dotkliwą krzywdę osobistą, polegającą na narzuceniu poszczególnym osobom obcych im nazwisk, czemu zainteresowany nie miałby żadnej możności przeciwstawić się ze względu na nieistnienie przepisu, który dawałby mu do tego prawo. Brak takiego przepisu, który musiałby niewątpliwie być wprowadzony (analogicznie do art. XVII przep. wpr. kod. rodz. oraz art. XXV przep. wpr. pr. rodz. z 1946 r.), gdyby ustawodawca zamierzał art. X przep. wpr. kod. rodz. nadać tak daleko sięgające skutki, stanowi też jeden z istotnych argumentów dodatkowych przemawiających przeciwko dopuszczalności stosowania wstecz normy zawartej w zdaniu drugim art. 36 § 1 kod. rodz.Z tych zasad Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi przeczącej.W związku z rozważaniami przytoczonymi przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze w pierwszej części motywów postanowienia o przedstawieniu Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia rozważonego poprzednio zagadnienia prawnego, należy zauważyć, że Państwo Ludowe zainteresowane jest w tym, by akty stanu cywilnego należycie odzwierciedlały stan rzeczywisty i by nie pozostawały ze sobą w wewnętrznej sprzeczności. Z tego punktu widzenia jest rzeczą w wysokim stopniu niepożądaną współistnienie materialnie niewadliwego, jak się zdaje, aktu urodzenia Bogusława Ryszarda S. z formalnie trwającym jeszcze związkiem małżeńskim jego matki, którego faktyczne istnienie musiałoby rodzić domniemanie prawne pochodzenia Bogusława Ryszarda S. z małżeństwa. Dlatego też Sąd Powiatowy przed rozstrzygnięciem wniosku powinien był dążyć do usunięcia tej rozbieżności przez skłonienie wnioskodawczyni do wystąpienia o uznanie męża jej za zmarłego lub stwierdzenie jego zgonu, a gdyby napotykało to trudności - przez spowodowanie wszczęcia odpowiedniego postępowania z inicjatywy prokuratora.