II CR 115/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Krajewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zofii L. o stwierdzenie praw do spadku po Ludwiku L., na skutek rewizji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Powiatowego w Brzesku z dnia 8 lutego 1965 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Brzesku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZmarły w dniu 5.IV.1957 r. Ludwik L. pozostawił jako spadkobierców ustawowych żonę oraz syna, zamieszkującego stale w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.Po zmarłym pozostało gospodarstwo rolne o powierzchni 2,6 ha, które od śmierci spadkodawcy użytkuje jego siostra, Zofia L. Żona spadkodawcy prowadzi własne gospodarstwo rolne.Postanowieniem z dnia 8.II.1965 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że gospodarstwo rolne pozostałe po Ludwiku L. dziedziczą po połowie żona i siostra spadkodawcy. Przesłankę tego rozstrzygnięcia stanowiła - według uzasadnienia powyższego orzeczenia - okoliczność, że syn spadkodawcy wobec stałego zamieszkiwania za granicą nie może dziedziczyć gospodarstwa rolnego, a ponadto fakt, że siostra spadkodawcy nieprzerwanie od 1962 r. użytkuje całe gospodarstwo spadkowe, które stanowi jej zasadnicze źródło utrzymania. W tych warunkach podstawę dziedziczenia gospodarstwa rolnego stanowią przepisy art. 1060 i 1062 § 2 k.c.W skardze rewizyjnej żona spadkodawcy domaga się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania jej wyłącznego prawa dziedziczenia gospodarstwa spadkowego. Skarżąca reprezentuje pogląd, że część spadku przypadająca synowi spadkodawcy - w razie niemożności dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez tego syna, przyrasta żonie, a siostra spadkodawcy w takim układzie nie może w ogóle dziedziczyć. Poza tym rewizja zmierza do podważenia ustalenia, że gospodarstwo spadkowe stanowi wyłączne źródło utrzymania Zofii L., skoro posiada ona również gospodarstwo własne.W toku rozpoznawania rewizji Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne:"Czy w wypadku istnienia spadkobierców ustawowych, mianowicie dzieci i małżonka, i niemożności dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez zstępnych z braku warunków przewidzianych w art. 1059 k.c. pozostałe w spadku gospodarstwo rolne dziedziczy zawsze obok małżonka rodzeństwo spadkodawcy z mocy art. 1062 § 2 k.c., czy też w takim wypadku obok pozostałego przy życiu małżonka, mogącego dziedziczyć gospodarstwo rolne, dziedziczą tylko ci spośród rodzeństwa spadkodawcy, którzy w należącym do spadku gospodarstwie rolnym pracowali bezpośrednio przed otwarciem spadku nieprzerwanie co najmniej od roku i dla których ta praca stanowiła główne źródło utrzymania, a jeżeli takich osób spośród rodzeństwa nie ma, to czy gospodarstwo rolne dziedziczy sam pozostały przy życiu małżonek, posiadający warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Pogląd Sądu Powiatowego, że przez sam fakt stałego zamieszkiwania poza granicami Polski syn spadkodawcy stracił uprawnienie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego uznać należy za błędny, gdyż obowiązujące przepisy prawa cywilnego nie zawierają takiego ograniczenia. Ograniczenia tego nie wprowadza również prawo prywatne międzynarodowe, które w art. 8 stanowi, że cudzoziemcy mogą mieć w Polsce prawa i obowiązki na równi z obywatelami polskimi, a według art. 34 w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy w chwili jego śmierci. Ograniczenie zatem mogłoby wynikać jedynie z zasady retorsji, która jednak w aktualnych stosunkach prawnych między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej nie ma miejsca. Wbrew odmiennemu poglądowi Zofii L. zasady tej nie podważa przepis art. XXIII przep. wprow. k.c., który przewiduje równoważność pieniężną dla spadkobierców będących obywatelami państwa obcego. Przepis ten bowiem nie wyłącza prawa cudzoziemców do dziedziczenia gospodarstw rolnych w Polsce, natomiast przewiduje - odmiennie niż to czyni w stosunku do obywateli własnych - obowiązek wypłacenia im równowartości pieniężnej wtedy, gdy na skutek ograniczeń wynikających z prawa spadkowego osoby te - podobnie jak obywatele polscy - nie mogą gospodarstwa rolnego dziedziczyć.Z powyższych względów przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy rozważyć, czy Stanisław L. nie mógłby dziedziczyć gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 2 przep. wprow. k.c., a w szczególności, czy nie zachodzą przesłanki z art. 1059 § 1 pkt 3 i 5 k.c.Pozytywne ustalenie tych okoliczności eliminowałoby siostrę spadkodawcy, Zofię L., od dziedziczenia. W razie zaś negatywnych ustaleń w tym zakresie należy się kierować następującymi regułami.W wypadku gdy spadkodawca pozostawił małżonka i zstępnych, a ci ostatni dla braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub 1960 § 2 nie mogą gospodarstwa dziedziczyć - ani rodzeństwo spadkodawcy, ani jego rodzice w zasadzie nie mogą dziedziczyć w zbiegu z małżonkiem. Nie zachodzi tu bowiem taka sytuacja, jakby zstępnych w ogóle nie było; w takim bowiem wypadku prawo dziedziczenia rodziców i rodzeństwa w zbiegu z małżonkiem wynikałoby z art. 932 § 1 w związku z art. 1058 k.c.Przy istnieniu małżonka spadkodawcy uprawnionego do dziedziczenia gospodarstwa rolnego brak takich kwalifikacji u jego zstępnych ma tylko ten skutek, że rodzice i rodzeństwo spadkodawcy mogą dziedziczyć to gospodarstwo wyłącznie pod warunkiem posiadania szczególnych kwalifikacji przewidzianych w art. 1061 zdanie drugie (w stosunku do rodziców) i art. 1062 § 2 k.c.( w stosunku do rodzeństwa).W świetle przedstawionych wyżej okoliczności sprawy Zofia L. mogłaby zatem dziedziczyć tylko przy jednoczesnym istnieniu dwóch przesłanek, a mianowicie: że w należącym do spadku gospodarstwie rolnym pracowała nieprzerwanie co najmniej rok przed dniem 5.VII.1963 r. (art. 1062 § 2 w związku z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.) oraz że ta praca stanowiła jej główne źródło utrzymania.Gdyby natomiast Zofia L. nie odpowiadała tym warunkom, to prawo do dziedziczenia gospodarstwa spadkowego zachowałaby wyłącznie żona spadkodawcy.Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji (art. 388 § 1 k.p.c.).