III CRN 365/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Majewska, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Bartłomieja P. z udziałem Leonarda P., Antoniego P., Zdzisława P., Barbary M. i Grzegorza M. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Siedlcach z dnia 11 stycznia 1990 r.postanowił uchylić zaskarżone postanowienie, jak również postanowienie Sądu Rejonowego w Siedlcach z dnia 26 października 1989 r., sygn. akt (...), w części dotyczącej dziedziczenia wchodzącego w skład spadku po Józefie P. gospodarstwa rolnego i oddalić wniosek Bartłomieja P. o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Siedlcach z dnia 31 marca 1989 r. sygn. akt (...) w tym zakresie.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy postanowieniem z dnia 31 marca 1989 r., sygn. akt (...), stwierdził, że spadek po Józefie Zygmuncie P., zmarłym dnia 4 lutego 1989 r., nabyły na podstawie ustawy dzieci: Leonard Feliks P., Zdzisław Franciszek P., Antoni Stefan P. i Barbara Apolonia M. w częściach po 1/4 części każde z nich, przy czym wchodzący w skład spadku udział w gospodarstwie rolnym, położonym w K., dziedziczą jedynie synowie Leonard Feliks P. i Zdzisław Franciszek P. w częściach po 1/2 części każdy.W dniu 7 września 1989 r. o zmianę wymienionego postanowienia w trybie art. 679 § 1 k.p.c. wystąpił małoletni Bartłomiej P., syn Krystyny P., będącej córką Barbary M., a prawnuk spadkodawcy. Powołał się on na odrzucenie spadku po Józefie P. zarówno przez babkę Barbarę M. [sygn. (...) PBN w S.], jak też przez matkę Krystynę P. [sygn. (...) PBN w S.].Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 26 października 1989 r., zmienił wymienione na wstępie postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po Józefie P. i stwierdził, że spadek po nim na podstawie ustawy nabyli synowie: Leonard Feliks P., Zdzisław Franciszek P. i Antoni Stefan P. po 1/4 części każdy oraz wnuk Grzegorz M., syn Barbary M., córki spadkodawcy, i prawnuk Bartłomiej P., syn Katarzyny P., córki Barbary M., w częściach po 1/8 części każdy.Jednocześnie Sąd Rejonowy stwierdził, że wchodzący w skład spadku udział w gospodarstwie rolnym dziedziczą z mocy ustawy synowie spadkodawcy Leonard Feliks P., Zdzisław Franciszek P. i prawnuk Bartłomiej P. w częściach po 1/3 części każdy.Dokonana zmiana jest wynikiem ustalenia, że Barbara M., córka spadkodawcy, odrzuciła po nim spadek. Ma ona dwoje dzieci, Grzegorza M. i Krystynę Bożenę P., która również odrzuciła spadek po dziadku Józefie P.Prawo Bartłomieja P. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego Sąd Rejonowy oparł na art. 1060 k.c.Postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 26 października 1989 r. w części odnoszącej się do gospodarstwa rolnego zaskarżył uczestnik postępowania Leonard P., zarzucając naruszenie art. 1020 i art. 1060 k.c., polegające na przyjęciu, że w wypadku odrzucenia spadku przez dziecko spadkodawcy, które nie ma kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, gospodarstwo to dziedziczą dalsi zstępni. Skarżący powołał się przy tym na okoliczność, że zarówno Barbara M., jak i Krystyna P., nie są uprawnione do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Sąd Wojewódzki, postanowieniem z dnia 11 stycznia 1990 r., oddalił rewizję uczestnika postępowania Leonarda P., nie dopatrując się uzasadnionych podstaw do zaskarżenia.W dniu 11 lipca 1990 r. Minister Sprawiedliwości na skutek podania uczestnika postępowania Leonarda P. zaskarżył rewizją nadzwyczajną postanowienie Sądu Wojewódzkiego, zarzucając mu rażące naruszenie art. 387 i 679 § 1 k.p.c., art. 931 § 2 k.c. w zw. z art. 1020 k.c. oraz art. 1060 k.c. Na tej podstawie domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia, jak również poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w Siedlcach z dnia 26 października 1989 r. w części dotyczącej dziedziczenia wchodzącego w skład spadku po Józefie P. gospodarstwa rolnego, i oddalenia wniosku Bartłomieja P. o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Siedlcach z dnia 31 marca 1989 r., sygn. (...), w tym zakresie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zaskarżone rewizją nadzwyczajną postanowienie Sądu Wojewódzkiego oddalające rewizję uczestnika Leonarda P. zapadło z rażącym naruszeniem art. 387 k.p.c., gdyż zaskarżone nią postanowienie Sądu Rejonowego narusza art. 679 § 1 k.p.c. oraz art. 1020 i 1060 k.c.Z istoty odrzucenia spadku (por. art. 1012 k.c.) wynika, że może ono odnieść skutek prawny określony w art. 1020 k.c. tylko wówczas, gdy składający takie oświadczenie dziedziczy spadek. Artykuł 1020 k.c. nie ma zatem zastosowania w zakresie dziedziczenia gospodarstwa rolnego, gdy oświadczenie o odrzuceniu spadku złożył spadkobierca nie mający ustawowych kwalifikacji do jego dziedziczenia. Oznacza to, że jego zstępni nie mogą w takim stanie rzeczy dziedziczyć gospodarstwa rolnego według zasad określonych w art. 831 § 2 k.c. ze względu na odrzucenie spadku.Natomiast wnuki spadkodawcy i dalsi jego zstępni mogą przystąpić do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli ich ojciec lub matka nie mają ustawowych kwalifikacji. Następuje to na podstawie art. 1060 k.c., który w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku po Józefie P. wymagał, aby wnuk spadkodawcy lub dalszy jego zstępny odpowiadał warunkom kwalifikacyjnym wymienionym w art. 1059 pkt. 1 k.c. Tymczasem wnioskodawca Bartłomiej P. miał zaledwie cztery lata (urodził się w dniu 28 maja 1985 r.) i oczywiście jego sytuacja życiowa nie mieściła się w hipotezie powołanego art. 1059 pkt 1 k.c. (por. też obowiązujący wówczas art. 160 k.c.). Nie miał on zatem legitymacji do żądania zmiany stwierdzenia nabycia spadku po Józefie P. na podstawie art. 679 § 1 k.p.c. należy wspomnieć, że zmiana treści art. 1060 k.c. w kierunku dopuszczenia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego także małoletnich wnuków i dalszych zstępnych nastąpiła dopiero na podstawie art. 1 pkt 114 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321), ale zmieniony przepis stosuje się do spadków otwartych do dnia 1 października 1990 r. (por. art. 14 ust. 1 powołanej ustawy).W związku z tymi wywodami - na podstawie art. 422 § 1 k.p.c., - uwzględniając uzasadnioną rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie sądu I instancji i wniosek oddalił.