III CRN 86/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: E. Mielcarek, F. Wesely (sprawozdawca)SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Wacława M. z udziałem Teresy G., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Jarocinie z dnia 22.VIII.1974 r.uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej gospodarstwa rolnego i stwierdził, że gospodarstwo rolne należące do spadku po zmarłej w dniu 3.III.1974 r. Mariannie M. dziedziczą z mocy ustawy: syn Wacław M. i córka Teresa G. po połowie; zobowiązał Wacława M. i Teresę G. do uiszczenia do kasy Sądu Powiatowego w Jarocinie kwoty 150 zł z tytułu wpisu do rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneZmarła w dniu 30.III.1974 r. Marianna M. pozostawiła czworo dzieci: Wacława M., Teresę G., Stefana M. i Genowefę S. W spadku pozostały dwie nieruchomości rolne o obszarze 0,5027 i 0,20 ha. Z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku wystąpił Wacław M. Wnioskodawca z zawodu technik mleczarski złożył zapewnienie, w którym potwierdził dane zawarte we wniosku nadmieniając, że ojciec jego zmarł w 1945 r., że spadkodawczyni nie pozostawiła testamentu i że od 5 lat użytkuje nieruchomość rolną o obszarze 0,95 ha, którą dzierżawi. Złożył też zaświadczenie Urzędu Gminy w K. stwierdzające tę ostatnią okoliczność.Teresa G., mająca lat 40 i pozostająca na utrzymaniu męża, złożyła dowody stwierdzające, że z powodu ciężkiej choroby serca została zaliczona do II grupy inwalidów z dniem 1.II.1973 r.Z zeznań wnioskodawcy wynika, że Genowefa S. pracuje w fabryce papy.Stefan M. z zawodu dekarz, mający dwoje małoletnich dzieci urodzonych w 1962 i 1964 r., oświadczył, że spadek odrzuca.Postanowieniem z dnia 22.VIII.1974 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że spadek po Mariannie M. z mocy ustawy nabyły dzieci spadkodawczyni: Wacław M., Teresa G. i Genowefa S., każde po 1/4 części spadku, oraz wnuki spadkodawczyni: Marianna M. i Elżbieta M. każda po 1/8 części spadku, należące zaś do spadku gospodarstwo rolne dziedziczą z mocy ustawy Wacław M. i Teresa G. po 1/3 części oraz Marianna M. i Elżbieta M. po 1/6 części spadku każda.Rozstrzygnięcie swoje co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego Sąd uzasadnił, jak następuje.Warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego odpowiada wnioskodawca i Teresa G., będąca inwalidą II grupy. Ponieważ uczestnik postępowania Stefan M. spadek odrzucił, zgodnie z art. 1020 k.c. zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Na zasadzie art. 931 § 2 k.c. jego udział spadkowy przypada jego dzieciom: Elżbiecie, urodzonej w 1962 r. i Mariannie urodzonej w 1964 r., które jako nieletnie wnuki spadkodawczyni dziedziczą również gospodarstwo rolne na podstawie art. 931 § 2, 1059 i 1060 § 1 k.c. Uczestniczka postępowania Genowefa S. nie dziedziczy gospodarstwa rolnego, nie odpowiada bowiem warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa (pracuje w fabryce) i nie posiada kwalifikacji do jego prowadzenia.Wnioskodawca zażądał sporządzenia i doręczenia odpisu postanowienia z uzasadnieniem, a po otrzymaniu go w dniu 9.IX.1974 r. rewizji nie wniósł.W dniu 10.III.1975 r. wpłynęła rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości, wniesiona na skutek podania uczestniczki postępowania Teresy G.Rewizja nadzwyczajna zarzuciła postanowieniu Sądu Powiatowego w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego rażące naruszenie prawa, mianowicie art. 1060 § 1 w zw. z art. 931 § 2 i 1020 k.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, i domagała się uchylenia zaskarżonego orzeczenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Orzeczenie Sądu Powiatowego w zaskarżonej części, dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego, rażąco narusza prawo.W sprawie niniejszej wyłoniło się zagadnienie, czy w razie odrzucenia spadku przez dziecko spadkodawcy zawsze dziedziczą gospodarstwo rolne jego dzieci, jeśli tylko odpowiadają któremuś z warunków przewidzianych w art. 1059 k.c.Wykładnia logiczna musi prowadzić do wniosku, że wnukom spadkodawcy przysługuje uprawnienie z art. 1060 § 1 k.c. tylko wówczas, gdy dziecko spadkodawcy, które odrzuciło spadek, samo było uprawnione do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, gdyby bowiem takiego uprawnienia nie posiadało, odrzucenie przezeń spadku w tym celu, aby jego udział w gospodarstwie rolnym odziedziczyły jego dzieci, stanowiłoby oczywiste obejście przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, należących do kategorii iuris cogentis (...).Skoro z treści oświadczenia Stefana M. wynika, że nie posiada on warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, to jego zrzeczenie się spadku w odniesieniu do takiego gospodarstwa nie mogło wywołać skutków przewidzianych w art. 931 § 2 i 1060 § 1 k.c.Oczywiście wnuki spadkodawcy z mocy art. 1060 § 2 k.c. mogą dziedziczyć gospodarstwo rolne w granicach określonych w art. 931 § 2 k.c., jeżeli spełnią szczególne warunki, a mianowicie jeżeli bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w należącym do spadku gospodarstwie rolnym i dla których ta praca stanowiła główne źródło utrzymania, także wtedy, gdy ojciec lub matka nie może dziedziczyć gospodarstwa w braku warunków przewidzianych w art. 1059 k.c.Jednakże, jak wynika ze stanu faktycznego sprawy, dzieci Stefana M. warunków z art. 1060 § 2 k.c. nie spełniają.Z tych wszystkich względów należało z mocy art. 422 § 1 k.p.c. uchylić postanowienie Sądu Powiatowego w zaskarżonej części i orzec co do istoty sprawy zgodnie z przyjętymi wyżej założeniami.Upływ terminu z art. 421 § 1 k.p.c. nie mógł stanąć na przeszkodzie uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej, albowiem został naruszony interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zgodnie bowiem z ustalonym orzecznictwem błędne zastosowanie przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zawsze jest równoznaczne z naruszeniem interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.