III CRN 51/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Władysławy L. o uzupełnienie postanowienia Sądu Powiatowego w Mławie, stwierdzającego nabycie spadku po Teofilu B., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Mławie z dnia 9 marca 1972 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Mławie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 11.III.1952 r. Sąd Powiatowy w Mławie stwierdził, że prawa do spadku po Teofilu B., zmarłym dnia 9.V.1946 r., nabyli z mocy ustawy: żona Władysława B. w 4/16 częściach, siostry Władysława L. i Czesława K. po 4/16 części oraz siostrzeńcy spadkodawcy Zenon M. i Marta S. po 2/16 części.Na wniosek Władysławy L. Sąd Powiatowy w Mławie postanowieniem z dnia 9.III.1972 r. uzupełnił wyżej wymienione postanowienie w ten sposób, iż stwierdził, że prawo dziedziczenia należącego do spadku po Teofilu B. gospodarstwa rolnego zachowały po 1/2 części żona spadkodawcy Władysława B. i jego siostra Władysława L. Jak wynika z uzasadnienia postanowienia, wymienione w nim spadkobierczynie zachowały prawo dziedziczenia dlatego, że w dniu 5.VII.1963 r. osiągnęły już wiek uzasadniający uznanie ich za trwale niezdolne do pracy. Natomiast Czesława K. wieku takiego nie osiągnęła, skoro w tej dacie miała 58 lat, i jakkolwiek była z zawodu rolniczką, to jednak - zdaniem Sądu Powiatowego - nie zachowała ona prawa dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego dlatego, że nie zajmowała się rolnictwem, gdyż w 1950 r. swoje gospodarstwo oddała swej córce Irenie Ż.Ostatnio wymienione postanowienie, nie zaskarżone w trybie zwykłym, zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, w której zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2, art. 670 § 2 i art. 677 k.p.c. oraz art. LVI § 2 przep. wprow. k.c., a ponadto naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej trafnie zarzucono, że Sąd Powiatowy nie wyjaśnił należycie okoliczności dotyczących zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez Czesławę K. oraz że dokonał ustalenia co do tego, jakoby ta spadkobierczyni w dniu 5.VII.1963 r. nie zajmowała się rolnictwem we własnym gospodarstwie, sprzecznie z dostępnym temu Sądowi materiałem dowodowym. Ustalenie to bowiem Sąd Powiatowy oparł na wyjaśnieniach Ireny Ż., córki i spadkobierczyni Czesławy K. Otóż wyjaśnienie to sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że wspomniana Irena Ż. użytkuje po matce 2 ha gruntu od 22 lat. Z tego wyjaśnienia nie wynika natomiast, aby Czesława K. miała się wyzbyć na rzecz córki całego swego gospodarstwa i zaprzestać jego prowadzenia. Dlatego też wspomniane wyjaśnienie nie dawało jakiejkolwiek podstawy do ustalenia, że Czesława K. nie odpowiadała warunkom dziedziczenia przewidzianym w art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. w związku z art. 1059 k.c., w tym więc zakresie sprawa wymagała zbadania m.in. przez bardziej szczegółowe wysłuchanie Ireny Ż. i uzyskanie odpowiedniego zaświadczenia. Na to, że ustalenie to nie ma uzasadnionej podstawy w zebranym przez Sąd Powiatowy materiale dowodowym, lecz także że najpewniej jest ono sprzeczne z rzeczywistym stanem rzeczy, wskazuje dołączone do rewizji nadzwyczajnej zaświadczenie z dnia 22.IX.1972 r. Biura Gromadzkiej Rady Narodowej w R., z którego wynika, iż Czesława K. w 1963 r. użytkowała gospodarstwo rolne.W świetle powyższego uzasadniony jest zarzut rażącego naruszenia przepisów prawa wymienionych w rewizji nadzwyczajnej, a ponadto zarzut naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zgodnie bowiem z ustaloną judykaturą naruszenie szczególnych przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, przepisów będących wyrazem polityki agrarnej Państwa, jest równoznaczne z naruszeniem tego interesu.W toku ponownego rozpoznawania sprawy Sąd Powiatowy dokona wyczerpujących ustaleń co do spełniania przez Czesławę K. warunków wymaganych do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Ponadto Sąd ustali, kto jest następcą prawnym spadkobierczyni Władysławy B., zmarłej w dniu 9.XI.1971 r., i następcę tego, jako osobę zainteresowaną w rozumieniu art. 510 k.p.c., zawiadomi o toczącym się postępowaniu.Sąd Powiatowy ustalił, że siostrzeńcy spadkodawcy Zenon M. i Marta S. byli w dniu 5.VII.1963 r. rolnikami i użytkowali gospodarstwa rolne, jednakże uznał, że z mocy art. 1062 § 3 k.c. są oni wyłączeni od dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Stanowisko to - co należy podnieść z urzędu - jest wadliwe. Rzeczywiście, w myśl art. 1062 § 3 k.c. w jego dotychczasowym brzmieniu wszyscy zstępni rodzeństwa, a więc także dzieci rodzeństwa, nie byli powołani z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Sąd Powiatowy przeoczył jednak, że przepis ten został znowelizowany przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. zmieniającą ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) i że w obecnym brzmieniu tym się różni od jego dotychczasowego brzmienia, iż od dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego wyłącza tylko dalszych zstępnych, poza dziećmi rodzeństwa spadkodawcy. Prawidłowa wykładnia znowelizowanego art. 1062 § 3 k.c. prowadzi do wniosku, że poza szczególną sytuacją przewidzianą w zdaniu pierwszym tego paragrafu dzieci rodzeństwa spadkodawcy dziedziczą gospodarstwo rolne w ramach art. 934 k.c., jeżeli odpowiadają warunkom przewidzianym w uchwale z dnia 7.II.1973 r. III CZP 93/72.Wprawdzie cytowana ustawa zmieniająca ustawę Kodeks cywilny weszła w życie z dniem 4.XI.1971 r., jednak w myśl jej art. 2 § 1 do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie tej ustawy stosuje się przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym tą ustawą, chyba że przed tym dniem nastąpił już dział spadku. Jeżeli więc dział spadku jeszcze nie nastąpił, sąd orzekający o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego po wejściu w życie wymienionej ustawy obowiązany jest stosować odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego, m.in. art. 1062 § 3 k.c., w brzmieniu znowelizowanym.Może powstać wątpliwość, czy regułę międzyczasową wyrażoną w cytowanym art. 2 § 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. należy stosować również do spadków otwartych przed dniem 5.VII.1963 r. pomimo tego, że dziedziczenie gospodarstw należących do takich spadków zostało unormowane w art. LVI-LVII przepisów wprowadzających kodeks cywilny, zmiany zaś wprowadzone tą ustawą dotyczą tylko kodeksu cywilnego, a nie jego przepisów wprowadzających. Z okoliczności, że ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. zawierająca przepisy wprowadzające kodeks cywilny nie została zmieniona, wynika wniosek, iż do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstw rolnych wchodzących w skład spadków otwartych przed dniem 5.VII.1963 r. mają nadal pełne zastosowanie zasady przewidziane w art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. Natomiast przy orzekaniu o zachowaniu prawa dziedziczenia takich gospodarstw na podstawie art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. należy stosować przepisy art. 1059-1062 k.c. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. zmieniającą ustawę Kodeks cywilny.Skoro bowiem przepis art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. - w przeciwieństwie do unormowania zawartego w § 1 tego artykułu - nie określa samodzielnie przesłanek zachowania przez spadkobierców prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, lecz odsyła do wyżej wymienionych artykułów kodeksu cywilnego, to przepisy zamieszczone w tych artykułach muszą być stosowane z uwzględnieniem reguł międzyczasowych, wyrażonych w omawianym art. 2 § 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. Za taką wykładnią przemawia również brzmienie ostatnio wymienionego paragrafu, według którego przepisy kodeksu cywilnego w ich zmienionym brzmieniu stosuje do spadków otwartych przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny, a więc do wszystkich spadków, a nie tylko do spadków otwartych od dnia 5.VII.1963 r. Sąd Powiatowy orzekał w dniu 9.III.1972 r., a więc już po wejściu w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny; pomijając przeto dzieci zmarłej przed spadkodawcą jego siostry, naruszył wyżej wymienione przepisy prawa.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.