III CZP 93/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia W. Bryl (sprawozdawca). Sędziowie: J. Szachułowicz, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku małoletnich Teresy P. i Krzysztofa P., działających przez matkę Aurelię P., z udziałem Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w M. o stwierdzenie nabycia spadku po Walentym P. i Zdzisławie P., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 3 listopada 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w ramach nowego brzmienia przepisu art. 1062 § 3 w związku z art. 934 k.c. dziedziczą także małoletnie dzieci rodzeństwa, czy tylko te dzieci rodzeństwa, które pracowały w gospodarstwie spadkowym i dla których praca ta stanowiła główne źródło utrzymania?",udzielił następującej odpowiedzi:Poza sytuacją szczególną przewidzianą w art. 1062 § 3 k.c. (zdanie pierwsze) dzieci rodzeństwa spadkodawcy dziedziczą gospodarstwo rolne w ramach art. 934 k.c., jeżeli odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059 k.c.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego: Walenty P. zmarł 18.VI.1971 r. Był on wdowcem. Miał troje dzieci, a mianowicie: Daniela P., Leopolda P. i Zdzisława P. Wszyscy oni zmarli. Daniel P. zmarł 24.I.1966 r., pozostawiając żonę Aurelię P. oraz dwoje małoletnich dzieci: Krzysztofa P. i Teresę P. Leopold P. zmarł 27.X.1968 r. w stanie wolnym i bezpotomnie. Zdzisław P. zmarł 15.IX.1971 r. w stanie wolnym i bezpotomnie.Walenty P. pozostawił testament notarialny z daty 2.II.1970 r. W testamencie tym cały swój majątek zapisał synowi Zdzisławowi P., który na zasadzie art. 941 i nast. k.c. nabył cały spadek po ojcu.W dniu 15.IX.1971 r. Zdzisław P. zmarł bezpotomnie i bez sporządzenia testamentu. Wobec tego, że bracia zmarli wcześniej, Sąd Powiatowy na zasadzie art. 935 i 1062 k.c. stwierdził, iż spadkowe gospodarstwo rolne nabył Skarb Państwa w całości, inny zaś majątek spadkowy nabyli bratankowie zmarłego Krzysztof P. i Teresa P. po połowie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według treści art. 1062 § 3 k.c. do kręgu spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego zostały zaliczone również dzieci rodzeństwa. Jednakże wobec braku przepisu będącego odpowiednikiem art. 1060 § 1 i art. 1062 § 1 k.c. powstała wątpliwość, czy do kręgu spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należy zaliczyć tylko te dzieci rodzeństwa, które bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w należącym do spadku gospodarstwie rolnym i dla których ta praca stanowiła główne źródło utrzymania, w wypadku gdy ich ojciec lub matka nie mogą dziedziczyć gospodarstwa dla braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub w art. 1062 § 2 k.c., czy też do kręgu tego należy zaliczyć również te dzieci rodzeństwa, które odpowiadają jednemu z warunków, od których realizacji zależy według art. 1059 k.c. dojście do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, w wypadku gdy ich ojciec lub matka nie dziedziczy gospodarstwa rolnego dlatego, że nie dożyli otwarcia spadku lub dlatego, że wyłączeni są od dziedziczenia tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.Według art. 1062 § 1 k.c. bracia i siostry spadkodawcy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli odpowiadają jednemu z warunków przewidzianych w art. 1059 k.c. Stosownie do treści art. 934 k.c., jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Z treści przepisów art. 934 k.c. wynika więc, że dzieci rodzeństwa spadkodawcy dochodzą do dziedziczenia spadku w sytuacji w tymże przepisie przewidzianej na zasadach ogólnych. Gramatyczna i logiczna wykładnia przepisu art. 1062 § 3 k.c. w związku z art. 934, 1062 § 1 i art. 1059 k.c. prowadzi do wniosku, że osoby te mogą dziedziczyć gospodarstwo rolne w sytuacji objętej dyspozycją przepisu art. 934 k.c., jeżeli odpowiadają jednemu z warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., od których istnienia uzależniona jest w ogóle możliwość dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Wstępują one na miejsce swych rodziców. Przepis bowiem art. 1062 § 3 k.c. stanowi wyjątek od ogólnej zasady, polegającej na uzależnieniu dojścia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez dziecko brata lub siostry spadkodawcy od surowszych przesłanek, w wypadku gdy brat lub siostra spadkodawcy żyją, ale nie mogą dziedziczyć gospodarstwa rolnego dla braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub 1062 § 2 k.c.Za taką wykładnią wymienionych przepisów przemawia użyte przez ustawodawcę w art. 1062 § 3 k.c. słowo "także", które wskazuje na możliwość dziedziczenia przez wymienione osoby gospodarstwa rolnego również w sytuacji przewidzianej w art. 934 k.c.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.