II CR 138/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN R. Czarnecki. Sędziowie SN: H. Dąbrowski (sprawozdawca), J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Agnieszki K., Jadwigi K., Piotra K. i Renaty K. przeciwko Stanisławowi Józefowi B. i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w S. o odszkodowanie na skutek rewizji powodów i pozwanego Stanisława B. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 29 grudnia 1978 r. oraz zażalenia PZU na postanowienie o kosztach zawarte w tym wyrokuzaskarżony wyrok w ten tylko sposób zmienił, że zasądzoną na rzecz powódki Agnieszki K. kwotę 15.000 zł podwyższył do kwoty 30.000 zł, a zasądzone na rzecz powodów Jadwigi K., Piotra K. i Renaty K. kwoty po 5.000 zł podwyższył do kwot po 15.000 zł dla każdego z tych powodów z 8% od dnia 4.X.1977 r. od każdej z zasądzonych kwot; rewizję powodów w pozostałej części oraz rewizję pozwanego Stanisława B. w całości, a także zażalenie pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń oddalił; koszty postępowania rewizyjnego między stronami wzajemnie zniósł.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zasądzenia od pozwanych solidarnie po 50.000 zł tytułem odszkodowania za pogorszenie się ich sytuacji życiowej wskutek śmierci męża powódki Agnieszki K. i ojca pozostałych powodów oraz zasądzenia - łącznie dla wszystkich powodów - renty w kwocie 1.052 zł miesięcznie. W toku procesu powodowie ograniczyli roszczenia z tytułu wskazanego odszkodowania do kwot po 30.000 zł dla każdego z nich.Wyrokiem z dnia 29.XII.1978 r. Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanych na rzecz powódki Anny K. 15.000 zł z odsetkami, a na rzecz pozostałych powodów po 5.000 zł z odsetkami. Poza tym zasądził na rzecz każdego z powodów rentę po 430,60 zł. Wskazane kwoty zasądzone zostały z tym zastrzeżeniem, że zapłata należności przez jednego z pozwanych zwalnia drugiego. Koszty zastępstwa między stronami wzajemnie zniesiono.W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki wskazał, iż w dniu 17.XII.1977 r. pozwany Józef B., prowadząc w stanie nietrzeźwym z nadmierną szybkością motocykl (motocykl był niesprawny - brak należytego oświetlenia), najechał na Tadeusza K., który w wyniku doznanych obrażeń zmarł. Pozwany Józef B. nie posiadał prawa jazdy. Za spowodowanie powyższego wypadku został prawomocnie skazany z art. 145 § 1 w związku z § 2 i 3 k.k. wyrokiem Sądu Rejonowego w Stargardzie. Sąd Wojewódzki uznał zatem, iż pozwani ponoszą odpowiedzialność za szkodę wynikłą dla powodów wskutek śmierci ich męża i ojca.Przed wypadkiem Tadeusz K. pracował w kombinacie PGR w K. - Gospodarstwo Z. Przeciętny jego zarobek wynosił 3.729,95 zł. W skład tej kwoty, przyjętej przez ZUS za podstawę wymiaru renty, wchodził zarobek w gotówce oraz zarobek w naturze, tj. wartość użytkowania działki, deputat węglowy, mleko, a także wynagrodzenie za prace zlecone, które było wypłacane z osobowego funduszu płac i dlatego wliczane do zarobków. Powódka Agnieszka K. ma wykształcenie podstawowe. Zarobkowo pracowała do daty urodzenia pierwszego dziecka. Od tej pory nie pracuje. W dacie śmierci męża najstarsza córka (pełnoletnia) pracowała. Na utrzymaniu Tadeusza K. pozostawała żona Agnieszka i troje małoletnich dzieci (powodów w niniejszej sprawie) w wieku lat 15, 11, 5. Za życia męża Agnieszka K., posiadając działkę gruntu, hodowała tuczniki. Uzyskiwała przeciętnie z ich sprzedaży 10.000 zł rocznie, tj. 833,30 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki przyjął zatem, iż łącznie dochód rodziny wynosił 4.563,25 zł miesięcznie (zarobki Tadeusza K. 3.729,95 + dochód ze sprzedaży tuczników). Przed wypadkiem z łącznego dochodu utrzymywało się 5 osób, tj. Tadeusz K. i powodowie. Przeciętnie na jedną osobę przypadała kwota 912 zł. Renta rodzinna - bez dodatku rodzinnego - otrzymywana z ZUS wynosi 1.935 zł. Na jedną osobę przypada zatem 482 zł. Różnicę w kwocie 430,60 zł Sąd Wojewódzki, przy zastosowaniu art. 321 § 2 k.p.c., zasądził na rzecz każdego z powodów tytułem renty wyrównawczej.W zakresie dochodzonego odszkodowania z tytułu pogorszenia się sytuacji życiowej powodów Sąd Wojewódzki uznał, iż powinno ono wynosić dla powódki Agnieszki K. 35.000 zł, a dla pozostałych powodów po 25.000 zł. Pozwany PZU wypłacił każdemu z powodów 20.000 zł. Po odliczeniu tych kwot Sąd Wojewódzki zasądził zatem z powyższego tytułu na rzecz powódki Agnieszki K. 15.000 zł i na rzecz każdego z pozostałych powodów po 5.000 zł.Sąd Wojewódzki uznał, iż brak jest podstaw do przyjęcia przyczynienia się Tadeusza K. do wypadku, w następstwie którego zmarł. Pozwany Stanisław B. odmówił złożenia zeznań w charakterze strony, a jego pełnomocnik również nie wskazał okoliczności faktycznych mających uzasadnić taką ocenę. Materiał zebrany w sprawie karnej nie daje podstaw do przyjęcia, iż mąż i ojciec powodów przyczynił się do szkody.Od powyższego wyroku złożyli rewizję powodowie oraz pozwany Stanisław B., domagając się: powodowie - zmiany wyroku przez zasądzenie od pozwanych dalszej kwoty 15.000 zł na rzecz Agnieszki K. oraz po 25.000 zł dla każdego z pozostałych powodów, pozwany Stanisław B. - uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Pozwany PZU w zażaleniu wniósł o zmianę zawartego w wyroku orzeczenia o kosztach przez zasądzenie na jego rzecz 2.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji złożonej przez pełnomocnika pozwanego Stanisława B. zarzucono niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, naruszenie art. 233 § 1 i art. 328 k.p.c. oraz nieważność postępowania wskutek pozbawienia pozwanego możności obrony.W uzasadnieniu zarzutu nieważności postępowania podniesiono, iż pozwany został pozbawiony możności obrony przez to, że Sąd Wojewódzki nie uwzględnił kilkakrotnie wniosków o spowodowanie przeniesienia pozwanego, przebywającego w Zakładzie Karnym w Nowogardzie, do Szczecina i doprowadzenie go na rozprawę w celu umożliwienia mu złożenia wyjaśnień przed Sądem orzekającym w obecności jego pełnomocnika.W związku z tym zarzutem należy wskazać, iż pozew, jak wynika z akt sprawy, został doręczony pozwanemu w czasie, gdy przebywał on w areszcie śledczym w Szczecinie. Pozwany w odpowiedzi na pozew wnosił o doprowadzenie go do Sądu bądź o odroczenie rozprawy, podnosząc, iż skazujący go wyrok sądu karnego I instancji nie jest prawomocny. Przy wyznaczaniu rozprawy na dzień 6.IX.1978 r. wydano zarządzenie w przedmiocie doprowadzenia pozwanego do Sądu. Jednakże wobec otrzymania od naczelnika aresztu śledczego zawiadomienia, iż pozwany już w tym areszcie nie przebywa, już wcześniej bowiem został przetransportowany do Zakładu Karnego w Nowogardzie, doręczono pozwanemu przebywającemu w tym Zakładzie Karnym zawiadomienie o wskazanym terminie rozprawy. Pozwany złożył wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie dla niego adwokata. Wniosek ten został przez Sąd uwzględniony.W związku z dalszym pismem pozwanego, w którym zwrócił się on o doprowadzenie go do Sądu Wojewódzkiego, skierowano doń pismo z pouczeniem, że powinien złożyć wyjaśnienie na piśmie. Ustanowiony dla powoda pełnomocnik w piśmie z dnia 21.X.1978 r. wniósł o przesłuchanie pozwanego w charakterze strony przed Sądem orzekającym na okoliczność, iż mąż i ojciec powodów przyczynił się do wypadku oraz na okoliczności dotyczące rozmiarów szkody doznanej przez powodów i sytuacji materialnej pozwanego.Na rozprawie w dniu 25.X.1978 r. Sąd Wojewódzki dopuścił dowód z przesłuchania pozwanego na okoliczności wskazane przez jego pełnomocnika, przy czym przeprowadzenie tego dowodu zlecił Sądowi Rejonowemu w Goleniowie, o czym - jakkolwiek na rozprawie był obecny pełnomocnik pozwanego - zawiadomił pozwanego. Na tej rozprawie Sąd Wojewódzki ponownie też przeprowadził dowód z przesłuchania świadków przesłuchanych na rozprawie w dniu 6.IX.1978 r., w której pełnomocnik pozwanego nie brał udziału. Pozwany doprowadzony do Sądu Rejonowego w Goleniowie oświadczył, iż wobec "niesłusznego" - jak podał - skazania go przez Sąd Rejonowy w Stargardzie za spowodowanie wypadku nie będzie zeznawał "przed żadnym Sądem Rejonowym", i odmówił złożenia zeznań.Z akt karnych wynika, iż skazujący pozwanego za powyższy czyn wyrok Sądu Rejonowego w Stargardzie, po rozpoznaniu rewizji obrońcy pozwanego i również kilkustronicowej rewizji napisanej przez samego pozwanego, został utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 26.VIII.1977 r., przy czym odpis tego wyroku został doręczony pozwanemu, przebywającemu wówczas w Areszcie Śledczym w Szczecinie, w dniu 28.IX.1977 r., a zatem treść wyroku Sądu II instancji w sprawie karnej była znana pozwanemu przed wniesieniem odpowiedzi na pozew, a nawet przed wniesieniem pozwu, który wpłynął do Sądu w dniu 11.X.1978 r.W powyższych okolicznościach niniejszej sprawy, wobec wskazanej postawy pozwanego w niniejszej sprawie, bezpodstawny jest zarzut nieważności postępowania. Nie zachodzi bowiem przypadek pozbawienia strony możności obrony swych praw w sytuacji, gdy pozwany, przebywający w zakładzie karnym poza siedzibą sądu orzekającego, a zastąpiony w sprawie przez ustanowionego dla niego adwokata, przesyłając liczne pisma do Sądu, ani w swych pismach mimo stosownego pouczenia go i wezwania przez Sąd, ani za pośrednictwem swego pełnomocnika, nie składa wyjaśnień co do twierdzeń pozwu i bez usprawiedliwionej przyczyny odmawia również złożenia zeznań w charakterze strony w trybie art. 304 k.p.c. przez sądem wezwanym (art. 235 k.p.c.) na okoliczności wskazane w postanowieniu dowodowym sądu orzekającego zgodnie z wnioskiem swego pełnomocnika.Ocenę, iż taka właśnie sytuacja zachodziła w niniejszej sprawie, usprawiedliwiają zresztą i wywody rewizji, w której powołanie się pełnomocnika - co do rzekomej dobrej sytuacji materialnej powódki Agnieszki K. - na otrzymany od pozwanego list jest potwierdzeniem możności ustosunkowania się pozwanego za pośrednictwem pełnomocnika do twierdzeń pozwu w postępowaniu przed Sądem I instancji.Pozostałe zarzuty i wywody rewizji są również bezzasadne. Wywody, iż sytuacja materialna Agnieszki K., co podnosi pełnomocnik pozwanego z powołaniem się na wspomniany list otrzymany od pozwanego, jest dobra, gdyż rzekomo buduje ona dom w województwie poznańskim, są - niezależnie od braku wskazania w rewizji, iż pozwany nie mógł tych twierdzeń zgłosić w postępowaniu przed Sądem I instancji - z tego również względu chybione, iż twierdzenia te nie mogą uzasadniać zastrzeżeń przeciwko prawidłowości ustaleń Sądu co do szkody wynikłej dla powodów wskutek śmierci ich męża i ojca.Chybione są wywody, jeśli zmierzają do zakwestionowania zasądzenia renty na rzecz powódki Agnieszki K. wobec niewykazania przez nią, iż jest ograniczona w zdolności do pracy. Zasądzenie renty wyrównawczej dla tej powódki nie nasuwa zastrzeżeń ze względu na potrzebę podejmowania osobistych starań o wychowanie trojga małoletnich dzieci przy wskazanym w uzasadnieniu wyroku ich wieku, co nie wyłącza możności żądania zmiany wysokości lub zmiany czasu wypłacania renty w razie zmiany okoliczności na podstawie art. 407 § 1 k.c. Wbrew wywodom rewizji powódka nie zrezygnowała z działki ziemi, otrzymał bowiem tę działkę do użytkowania, jak wynika z przeprowadzonych dowodów, jej mąż jako pracownik PGR. Wskutek jego śmierci powódka utraciła możność użytkowania tej działki, z uprawą której wiązało się prowadzenie w ograniczonym zakresie hodowli tuczników.Przy wskazanych ustaleniach Sądu Wojewódzkiego, które dokonane zostały - wbrew zarzutom rewizji - bez naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i przy zachowaniu postanowień art. 328 k.p.c., bezzasadne są również wywody rewizji kwestionujące wysokość zasądzonego na rzecz powodów odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c.Chybione jest wreszcie jako spóźnione, bliżej zresztą nie skonkretyzowane, powołanie się dopiero w rewizji na ograniczoną, ze względu na stan zdrowia, zdolność pozwanego do pracy.Rewizja powodów jest w świetle dokonanych ustaleń usprawiedliwiona. Na powódce Agnieszce K. ciąży obecnie wyłącznie obowiązek podjęcia osobistych starań o wychowanie trojga małoletnich powodów, którzy w młodym wieku pozbawieni zostali współudziału ojca w tych staraniach.Sąd Najwyższy zatem uznał, mając wszakże również na uwadze ustalone w orzecznictwie zasady miarkowania sum należnych tytułem odszkodowania z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej poszkodowanych, za uzasadnione, przy uwzględnieniu kwot już wypłaconych powodom przez PZU, podwyższenie zasądzonej z tego tytułu na rzecz Agnieszki K. kwoty do 30.000 zł, a zasądzonych na rzecz małoletnich powodów kwot do 15.000 zł dla każdego z nich, jako stosownych w rozumieniu art. 446 § 3 k.c., odszkodowań, co usprawiedliwia zmianę zaskarżonego wyroku w powyższym zakresie.Zażalenie pozwanego na orzeczenie o kosztach podlega oddaleniu, rozstrzygnięcie bowiem Sądu w tym przedmiocie znajduje oparcie w art. 100 k.p.c.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy zaskarżony wyrok na zasadzie art. 390 § 1 k.p.c. częściowo zmienił, rewizję zaś powodów w pozostałej części i rewizję pozwanego Stanisława B. w całości z mocy art. 387 k.p.c. oddalił, jak również oddalił zażalenie pozwanego PZU z mocy ostatnio powołanego przepisu w związku z art. 397 § 2 k.p.c.