IV CR 484/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Olejniczak.Sędziowie SN: W. Łysakowski, M. Zakrzewska (spr.).Protokolant: J. Krajewska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 1984 r. sprawy z powództwa Kazimiery F. działającej w imieniu własnym i na rzecz małoletnich Elwiry i Jolanty F. przeciwko Janowi S. i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w P. o odszkodowanie na skutek rewizji powódek od wyroku Sądu Wojewódzkiego w P. z dnia 17 listopada 1982 r., zmienia zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zasądza od pozwanych in solidum na rzecz powódki Kazimiery F. kwotę 50.000 zł z 8% od dnia 15 lipca 1981 r.; w pozostałej części rewizję oddala; nakazuje pobrać od pozwanych kwotę 4.510 zł tytułem opłaty sądowej; pozostałe koszty postępowania rewizyjnego znosi wzajemnie.Uzasadnienie faktyczneMałoletnie powódki Elwira i Jolanta siostry F. oraz ich matka Kazimiera F. domagały się w pozwie zasądzenia od Jana S. i Państwowego Zakładu Ubezpieczeń Oddziału Wojewódzkiego w P. solidarnie po 120.000 zł dla każdej z nich tytułem odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej oraz renty uzupełniającej po 2.750 zł.Pozwani uznali powództwo co do zasady i w toku procesu pozwany PZU wypłacił powódkom odszkodowanie w kwocie 90.000 zł, licząc po 30.000 zł dla każdej z nich.Wyrokiem z dnia 17 listopada 1982 r. Sąd Wojewódzki w Przemyślu zasądził od pozwanych in solidum na rzecz małoletnich powódek po 40.000 zł oraz rentę uzupełniającą dla Elwiry F. w kwocie 1.000 zł i Jolanty F. po 500 zł miesięcznie, oddalając powództwo w pozostałej części jako nieuzasadnione.Sąd Wojewódzki ustalił, że dnia 16 stycznia 1981 r. pozwany S. kierując samochodem osobowym w stanie nietrzeźwości doprowadził do czołowego zderzenia z samochodem marki ZIŁ wskutek czego pasażer tego samochodu ojciec i mąż powódek Zygmunt F. poniósł śmierć. Do wypadku doszło z wyłącznej winy pozwanego S., który za spowodowanie wypadku drogowego skazany został prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w P.Śmierć Zygmunta F. znacznie pogorszyła sytuację życiową powódek bowiem poza osobistymi staraniami o żonę i dzieci, łożył na utrzymanie rodziny z dochodów, jakie osiągał z prywatnego zakładu betoniarskiego. Na podstawie opinii biegłego Sąd Wojewódzki ustalił, że w latach 1978-80 dochód ten wynosił 10.000 zł miesięcznie, w roku 1981 wzrósł by do 16.200 zł, a w roku 1982 i następnych do 19.700 zł miesięcznie. Żona zmarłego Zygmunta F. Kazimiera F., z zawodu fryzjerka jest właścicielką nieruchomości o pow. 0,09 ha na której wspólnie z mężem wybudowała dom mieszkalny.Po śmierci Zygmunta F. ZUS przyznał jego małoletnim córkom rentę rodzinną w kwocie 8.750 zł.Ustalając wysokość odszkodowania, należnego powódkom z mocy art. 446 § 3 k.c. Sąd Wojewódzki przyjął, że wypłacona już Kazimierze F. kwota 30.000 zł w pełni, zaspokaja jej roszczenia odszkodowawcze, natomiast pogorszenie sytuacji życiowej małoletnich powódek 15-letniej Elwiry i 2-letniej Jolanty uzasadnia przyznanie im odszkodowania w kwocie po 70.000 zł i po potrąceniu wypłaconych kwot zasądził na rzecz każdej z nich różnicę w wysokości po 40.000 zł. Małoletnie powódki uprawnione są nadto do żądania renty obliczonej stosownie do ich potrzeb oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego ojca.Całkowity koszt utrzymania Elwiry F. określił Sąd Wojewódzki na kwotę 6.000 zł, Jolanty F. na 4.000 zł miesięcznie i mając na uwadze wysokość spodziewanych dochodów zmarłego ich ojca doszedł do przekonania, że na utrzymanie córek mógł przeznaczać maksymalnie 10.000 zł miesięcznie. Skoro powódki otrzymują już rentę w wysokości 8.750 zł, to renta wyrównawcza nie może przekraczać 1.500 zł.Wyrok ten w części oddalającej powództwo zaskarżyły powódki rewizją, w której zarzucając obrazę prawa materialnego i sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego wniosły o zmianę wyroku przez zasądzenie na rzecz Kazimiery F. kwoty 90.000 zł i podwyższenie rent wyrównawczych na rzecz Elwiry F. do kwoty 2.000 zł i na rzecz Jolanty F. do 1.500 zł, ewentualnie o uchylenie w tej części zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Według twierdzeń rewizji Sąd Wojewódzki ustalił należne Kazimierze F. odszkodowanie w rażąco niskiej kwocie i przy ustalaniu wysokości alimentów dla małoletnich powódek nie miał na uwadze wartości wybudowanego przez ich ojca, systemem gospodarczym domu jednorodzinnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty rewizji w części dotyczącej roszczeń odszkodowawczych powódki Kazimiery F. nie są pozbawione słuszności.Ustalając wysokość należnego jej odszkodowania Sąd Wojewódzki przyjął, że sytuacja życiowa powódki nie uległa tak znacznemu pogorszeniu jak sytuacja córek zmarłego bowiem jest ona osobą młodą i zdrową, posiada intratny zawód fryzjerki oraz, że wiek dzieci umożliwia jej podjęcie pracy zarobkowej. Przytoczone okoliczności pozwalały na ustalenie, że powódka zdolna jest do pracy zawodowej, podczas gdy szkoda, podlegająca wyrównaniu na podstawie art. 446 § 3 k.c. nie ogranicza się do oceny możliwości podjęcia pracy, lecz obejmuje wszelkie przesłanki, składające się na pogorszenie sytuacji życiowej. Śmierć małżonka wywołuje szkody z reguły niewymierne, podlegające między innymi na pozbawieniu powódki opieki i pomocy ze strony współmałżonka w sprawach życia codziennego i przerzuceniu na jej barki całego ciężaru wychowywania dzieci oraz prowadzenia gospodarstwa domowego. Sytuacja powódki kształtowała się w określonej zależności od osoby małżonka, jego śmierć spowodowała nie tylko ustanie związku małżeńskiego, ale także utratę pewnych trudno wymierzalnych wartości ekonomicznych, dotykającą powódkę, w większymi stopniu niż jej małoletnie dzieci. Za stosowne odszkodowanie należało w tej sytuacji przyjąć kwotę 80.000 zł. Ustalając wysokość odszkodowania na sumę 30.000 zł Sąd Wojewódzki z naruszeniem art. 446 § 3 k.c. nie miał na uwadze wszystkich elementów szkody, mających wpływ na wysokość odszkodowania, wobec czego na zasadzie art. 390 § 1 k.p.c. należało zmienić zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i zasądzić na rzecz Kazimiery F. dalszą kwotę 50.000 zł.Nieuzasadnione są natomiast zarzuty rewizji dotyczące wysokości renty wyrównawczej dla małoletnich powódek.Renta ta stanowi naprawienie szkody spowodowanej utratą w stosunku do ojca roszczeń alimentacyjnych i jej wysokość nie może przekraczać możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego wskutek wypadku Zygmunta F. Sąd Wojewódzki ustalał dochody ojca powódek nie tylko z daty wypadku, ale także przewidywane jego dochody w następnych latach i wysokość tych dochodów nie jest przez powódki kwestionowana. Podnoszony w rewizji zarzut, że postawienie domu jednorodzinnego systemem gospodarczym winno spowodować uwzględnienie wartości tego domu przy ustalaniu możliwości majątkowych zmarłego nie jest trafny, gdyż powódki mieszkały i nadal w domu tym mieszkają, co obniża koszty ich utrzymania.Przewidywane dochody ojca powódek wynosiłyby 19.700 zł, a zatem pokrywając koszty utrzymania własne i żony Zygmunt F. nie mógłby przeznaczyć na utrzymanie córek więcej niż 10.000 zł miesięcznie i w tym zakresie ustalenia Sądu Wojewódzkiego należy uznać za prawidłowe.Z tych przyczyn, na zasadzie art. 390 § 1 k.p.c. i art. 387 k.p.c. oraz art. 11 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych orzeczono jak w sentencji.