II CR 178/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), J. Policzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tadeusza S. i Anny S. przeciwko Franciszkowi P. o uznanie za nieważną umowy przeniesienia własności nieruchomości, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego w Nowym Sączu z dnia 26 lutego 1963 r. i w związku z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia dzisiejszegorewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowie Tadeusz i Anna S. wnieśli: o uznanie przez Sąd, że sporządzona w formie aktu notarialnego w dniu 14.XI.1960 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w Brzesku za Nr rep. A 5797/60 umowa, na podstawie której sprzedali oni pozwanemu w N. S. przy ul. (...) kw N. S. 8082 i przenieśli na pozwanego własność tej nieruchomości, jest nieważna i pozbawiona skutków prawnych; o zobowiązanie pozwanego do złożenia w formie prawem przewidzianej deklaracji wymaganej do wpisu prawa własności tej nieruchomości w miejsce pozwanego na rzecz powodów, z tym zastrzeżeniem, że w razie niesporządzenia przez pozwanego takiej deklaracji wpis ten nastąpi z mocy wyroku.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił. Na podstawie niespornych twierdzeń stron Sąd ustalił, że wymieniony akt notarialny stwierdza czynność pozorną. W rzeczywistości bowiem wskazany akt notarialny został sporządzony w celu zabezpieczenia pożyczki udzielonej poprzednio przez pozwanego powodom na koszty budowy domu wzniesionego przez nich na ich nieruchomości. Pozwany jest w posiadaniu podpisanych przez powodów weksli i innych obligów, które zabezpieczają jego pretensję. Sąd Powiatowy uznał, że wymieniony akt notarialny jest z mocy art. 41 § 1 i 70 § 1 p.o.p.c. nieważny.W związku z rewizją pozwanego od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki w Krakowie przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "Czy dopuszczalne jest powiernicze przeniesienie własności nieruchomości na zabezpieczenie wierzytelności?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejąwszy sprawę na podstawie powyższego przepisu do rozpoznania we własnym zakresie, zważył, co następuje:W uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 21.VII.1954 r. I CO 22/54 (OSN 1955, poz. 1) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że pozorność czynności prawnej stwierdzonej dokumentami może być udowodniona za pomocą zeznań świadków i przesłuchania stron również między uczestnikami tej czynności. Przeprowadzenie tych dowodów nie jest konieczne, jeżeli w sprawie między uczestnikami czynności stwierdzonej dokumentem oświadczenia stron są zgodne co o tego, że dokument stwierdza czynność pozorną. Taka właśnie sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie.Między stronami jest bowiem niesporne (art. 238 § 1 i 2 k.p.c.) - zresztą pozwany przyznał to wyraźnie w odpowiedzi na pozew (k. 10) - że wyżej wymieniony akt notarialny nie miał na celu ostatecznego przewłaszczenia nieruchomości, lecz zgodnie z rzeczywistą wolą stron został sporządzony jedynie dla zabezpieczenia wierzytelności pozwanego z tytułu pożyczek uprzednio udzielonych przez niego powodom na koszty budowy domu wzniesionego przez nich na ich nieruchomości, przy czym z chwilą zapłaty wierzytelności pozwany miał przenieść własność nieruchomości z powrotem na powodów.W uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 10.V.1948 r. (Prez. 18/48 - Zb.O. 1948, poz. 58) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zabezpieczenie wierzytelności przez przeniesienie na wierzyciela prawa własności rzeczy ruchomej - z jednoczesnym ustanowieniem zobowiązania wierzyciela do korzystania z prawa własności tylko w granicach umowy stron - jest dopuszczalne.Inaczej jednak przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o nieruchomości. W myśl bowiem art. 45 § 1 pr. rzecz. przeniesienie własności nieruchomości nie może nastąpić z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Przepis powyższy wyłącza zatem dopuszczalność przeniesienia własności nieruchomości dla zabezpieczenia wierzytelności. Umowa taka bowiem, wobec obowiązku nabywcy przeniesienia - z chwilą zapłaty wierzytelności - własności nieruchomości z powrotem nabywcę, prowadziłoby w istocie do sprzecznego z przepisem art. 45 § 1 pr. rzecz. przeniesienia własności z zastrzeżeniem warunku i terminu. Usprawiedliwiona jest zatem ocena, że przeniesienie własności nieruchomości w celu zabezpieczenia wierzytelności jest z mocy art. 41 § 1 i 70 § 1 p.o.p.c. w związku z art. 45 § 1 pr. rzecz. i 55 k.z. nieważne.Należy ubocznie zauważyć, że za dopuszczalnością takich umów nie przemawiają względy obrotu gospodarczego wobec możliwości zabezpieczenia udzielonego właścicielowi nieruchomości kredytu przez ustanowienie przezeń na rzecz wierzyciela hipoteki.Skoro więc wymieniony akt notarialny z 14.XI.1960 r. stwierdza czynność pozorną i pokrywa inną, rzeczywiście dokonaną przez strony czynność prawną, która jest nieważna z wyżej przytoczonych przyczyn, to Sąd Powiatowy prawidłowo uznał, że powyższy akt notarialny jest nieważny.Sąd Najwyższy zatem z mocy art. 383 rewizję, jako nieuzasadnioną, z mocy art. 383 k.p.c. oddalił.