I CO 22/54

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu zasady prawnej uchwalonej przez skład 7 sędziów w dniu 29 marca 1949 r. C. Prez. 83/49 (Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego z 1949 r., poz. 4, s. 19), a przekazanej następnie do rozstrzygnięcia Całej Izbie, brzmiącej jak następuje:"Na podstawie art. 265 k.p.c. (obecnej numeracji 256 k.p.c.) zarzut pozorności czynności prawnej, stwierdzonej dokumentem, w procesie między uczestnikami tej czynności nie może być udowodniony za pomocą zeznań świadków i przesłuchania stron",odstępując od cytowanej zasady prawnej uchwalił następującą zasadę prawną:"Pozorność czynności prawnej stwierdzonej dokumentem może być udowodniona za pomocą zeznań świadków i przesłuchania stron również między uczestnikami tej czynności".Uzasadnienie faktyczneArt. 256 k.p.c. ma głównie na celu umożliwienie kontrahentom stworzenia dla siebie obiektywnego dowodu wzajemnych swych praw i zobowiązań, nie ulegającego podważeniu przez mniej pewny dowód ze świadków.Przepis ten jednak w warunkach ustroju burżuazyjnego równocześnie ułatwiał w procesie, opartym na zasadach nieograniczonej dyspozycyjności, zwycięstwo ekonomicznie silniejszego. Był jednym z przejawów zamaskowanego wyzysku ekonomicznie słabszych i chronił "prywatne prawo własności" bogatych.W procesie socjalistycznym, realizującym zasady prawdy, socjalistycznej dyspozycyjności i faktycznej równości stron procesowych, sąd obowiązany jest czuwać nad tym, aby strona słabsza nie doznała uszczerbku tylko dla braku odpowiednich środków materialnych, słabej obrony lub podstępu przeciwnika. W każdym zaś razie sąd powinien sankcjonować tylko takie czynności prawne, które odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy i nie są sprzeczne z zasadami praworządności socjalistycznej. Jeśli założyć, że celem art. 256 k.p.c. jest stworzenie obiektywnego dowodu, to założenie takie w procesie socjalistycznym może dotyczyć jedynie ochrony rzeczywistych i zgodnych z prawem stosunków. Zastosowanie tego przepisu nie może więc sankcjonować sprzecznych z prawem i zasadami współżycia społecznego czynności stron.Do takich czynności niewątpliwie należą czynności pozorne, dokonywane najczęściej w celu obejścia przepisów bezwzględnie obowiązujących lub na szkodę osób trzecich. Ostrze pozorności, nawet w przypadku zabezpieczenia interesów kontrahentów poprzez sporządzenie przeciwpisma, jeśli ma sens gospodarczy, wymierzone bywa zazwyczaj przeciwko osobom trzecim i państwu, w szczególności przeciwko jego interesom fiskalnym. Odpowiada to w zupełności "wilczej" moralności kapitalisty i stosunkowi kapitalisty do swego Państwa. Ograbianie Skarbu Państwa jest jedną z metod pośredniego ograbiania klas pracujących. W przypadku zaś niesporządzenia przeciwpisma ostrze pozorności skierowane jest również lub wyłącznie przeciw nieoględnemu lub słabszemu kontrahentowi. Dlatego też według art. 70 przep. og. pr. cyw., czynność prawna pozorna jest bezwzględnie nieważna. Podobne stanowisko zajmuje prawo radzieckie w art. 35 Kod. cyw. RSFRR.Zgodnie z art. 256 k.p.c., "pomiędzy uczestnikami czynności stwierdzonej dokumentem dowód ze świadków nie będzie dopuszczony przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu". Formalno-dogmatyczna wykładnia słów "przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu" mogłaby prowadzić do wniosku, że dowodzenie pozorności czynności stwierdzonej dokumentem jest dowodzeniem przeciwko lub ponad osnowę dokumentu, a jako takie jest niedopuszczalne. Wykładnia marksistowska, uwzględniająca istotę naszego ustroju i prawa socjalistycznego chroniącego wyłącznie rzeczywiste i zgodne z zasadami praworządności ludowej stosunki prawne, taki wniosek wyłącza. Niedopuszczalna przeto jest tego rodzaju interpretacja art. 256 k.p.c., która by z góry wyłączała możliwość kontroli ważności czynności prawnych, gdy czynności te mogą w rażący sposób naruszać zasady praworządności socjalistycznej. Do takich zaś - jak to wyżej stwierdzono - zaliczyć należy z reguły czynności pozorne, z istoty swej odpowiadające eksploatatorskiemu prawu burżuazyjnemu.Chociaż więc według art. 256 k.p.c. w warunkach tam wskazanych nie jest dopuszczalny dowód ze świadków przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu, tzn. dowód na okoliczność, iż strony oświadczyły coś innego, niż dokument wskazuje, lub na okoliczność, że w osnowie dokumentu czegoś brak, nie wynika jednak z tego, aby nie można było badać poprzez taki dowód ważności samej czynności, a więc zdolności osobistej stron, prawidłowości powzięcia woli (błąd, przymus), zgodności oświadczenia woli z wolą rzeczywistą, jak również i pozorności oświadczeń woli.Dowód pozorności czynności, ujętej w dokumencie, zmierza jedynie do wykazania rzeczywistej treści oświadczeń woli złożonych w dokumencie, tj. tego, że strony przy dokonaniu czynności umówiły się, iż będzie to czynność pozorna, nie zawierająca żadnej istotnej treści lub pokrywająca inną czynność prawną, rzeczywiście dokonaną. W takim przypadku udowadnia się więc okoliczności, które wskazują na wadliwość oświadczeń woli złożonych w dokumencie i pozostają, podobnie jak w przypadku błędu lub groźby, poza osnową dokumentu, jako dotyczące jedynie samej skuteczności danej czynności. Okoliczności zaś takich dowodzić można wszelkimi środkami.Z powyższego wynika, że dowodzenie pozorności czynności stwierdzonej dokumentem nie jest prowadzeniem dowodu ponad osnowę dokumentu, może być przeto realizowane także w drodze zeznań świadków i przesłuchania stron.Nadmienić należy, że w razie stwierdzenia, że czynność jest pozorna, "pozorność oświadczenia woli nie ma wpływu na skuteczność czynności prawnej, dokonanej przez osobę trzecią na podstawie pozornego oświadczenia, chyba że osoba trzecia działała w złej wierze" (art. 71 przep. og. pr. cyw.).