II CR 184/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: F. Wesely, W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Czesława O. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w J. o odszkodowanie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego we W. z dnia 4 lutego 1971 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu we W. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 4.II.1971 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo Czesława O. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w J. o unieważnienie umowy sprzedaży bądź o odszkodowanie.Sąd Wojewódzki ustalił, że powód wraz z rodziną zajmował lokal Nr (...) w domu przy ul. (...) (...) w J. i że w dniu 4.II.1964 r. ostateczną decyzją przyznano powodowi prawo nabycia wymienionego lokalu w trybie przepisów ustawy z dnia 28.V.1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. Nr 31, poz. 132). Do zawarcia notarialnej umowy sprzedaży nie doszło, albowiem powód został we wrześniu 1964 r. aresztowany, a Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w J. decyzją z dnia 27.III.1965 r. wznowił postępowanie, uchylił ostateczną decyzję z dnia 4.II.1964 r. i wydał nową decyzję z daty 20.IV.1965 r., mocą której przyznał prawo nabycia tego samego lokalu Juliuszowi T. Umową notarialną z dnia 6.X.1965 r. lokal ten został sprzedany.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego żądanie powoda unieważnienia umowy sprzedaży bądź zasądzenia odszkodowania jest nieuzasadnione. Sprzedaż została dokonana na podstawie decyzji administracyjnej wydanej przez powołany do tego organ administracji państwowej i decyzją tą Sąd jest związany. Jeśli zaś chodzi o odszkodowanie, to mogłoby ono być oparte jedynie na art. 418 k.c., jednakże przesłanki przewidziane w powyższym przepisie nie zostały spełnione.Uzasadnienie prawneRozważając rewizję powoda od powyższego wyroku, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Jak wynika z uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 25.IV.1964 r. III CO 12/64 (OSN 1954, poz. 244), konieczną przesłanką zawarcia umowy sprzedaży w trybie przepisów ustawy z dnia 28.V.1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. Nr 31, poz. 132) i skuteczności tej umowy jest istnienie ostatecznej decyzji organu do spraw gospodarki mieszkaniowej. Postępowanie przygotowawcze mające na celu zawarcie umowy sprzedaży domu mieszkalnego (lub lokalu w domu wielorodzinnym) musi być zakończone ostateczną decyzją administracyjną. Zawarcie umowy sprzedaży przez Skarb Państwa bez istnienia takiej ostatecznej decyzji administracyjnej lub niezgodnie z jej treścią jest prawnie bezskuteczne.W sprawie niniejszej powód opierał swe żądanie unieważnienia umowy sprzedaży lokalu mieszkalnego na tej przesłance, że decyzja z daty 20.IV.1965 r., przyznająca prawo nabycia lokalu Juliuszowi T., nie była decyzją ostateczną, nie została bowiem nigdy doręczona powodowi, podobnie jak nie doręczono mu postanowienia o wznowieniu postępowania.Twierdzenie to, zgodne - jak się wydaje - ze stanem akt administracyjnych, było istotne. Powód był niewątpliwie stroną - w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania administracyjnego - postępowania przygotowawczego, mającego na celu dokonanie wyboru nabywcy lokalu mieszkalnego. Ubiegał się on bowiem o przyznanie lokalu, mając zresztą do niego prawo pierwszeństwa jako najemca, i decyzją ostateczną z dnia 4.II.1964 r. organ do spraw gospodarki mieszkaniowej dokonał wyboru na jego rzecz. Jeżeli więc organ do spraw gospodarki mieszkaniowej uznał, że zachodzą przesłanki do wznowienia postępowania przewidziane w art. 127 k.p.a., to zarówno sama decyzja o wznowieniu, jak i nowa decyzja o przyznaniu prawa nabycia lokalu innej osobie musiała być obligatoryjnie doręczona powodowi jako stronie (art. 101 k.p.a.). O ile przy tym niedoręczenie decyzji o wznowieniu postępowania, jakkolwiek niedopuszczalne, nie miało wpływu na bieg sprawy w tym sensie, że od decyzji takiej odwołanie nie przysługuje (art. 133 § 1 k.p.a.), o tyle niedoręczenie powodowi decyzji z dnia 20.IV.1965 r., przyznającej prawo nabycia lokalu (zajmowanego nadal, mimo aresztowania, przez powoda i jego rodzinę) innej osobie, naruszało kardynalne zasady postępowania administracyjnego, uniemożliwiając powodowi wniesienie przewidzianego prawem odwołania.W tych warunkach należy przyjąć, że jeżeli powodowi nie została doręczona decyzja z dnia 20.IV.1965 r., to w takim razie w dacie dokonywania sprzedaży nie miała ona charakteru decyzji ostatecznej w rozumieniu art. 12 k.p.a., gdyż powodowi przysługiwało od niej odwołanie, którego termin nie rozpoczął jeszcze biegu wobec niedoręczenia mu decyzji i pouczenia go o odwołaniu (art. 99 § 1 k.p.a.).Ponieważ z tego punktu widzenia sprawa nie została przez Sąd Wojewódzki rozważona, przeto zaskarżony wyrok nie mógł być utrzymany w mocy.Strona pozwana podniosła w odpowiedzi na pozew zarzut braku legitymacji czynnej powoda do żądania unieważnienia umowy zawartej pomiędzy Skarbem Państwa a osobą trzecią. Gdyby zarzut ten był trafny, to wyrok Sądu Wojewódzkiego byłby w ostatecznym rezultacie zgodny z prawem, jakkolwiek z innych przyczyn niż przytoczone w jego uzasadnieniu. Sąd Najwyższy jednak zarzutu tego nie podziela.W sprawie nie chodzi o uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli z powodu jego wad, przysługujące tylko osobie, która oświadczenie to złożyła, lecz o nieważność czynności prawnej ze względu na jej sprzeczność z ustawą (art. 58 § 1 k.c.).Dokonanie bowiem sprzedaży budynku mieszkalnego na podstawie decyzji administracyjnej nie będącej decyzją ostateczną sprzeczne jest z przepisami ustawy z dnia 25.V.1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. Nr 31, poz. 132) i czyni zawartą umowę sprzedaży nieważną na mocy art. 58 § 1 k.c.Na nieważność taką może się powołać każdy mający w tym interes prawny. Powód ma taki interes, w razie bowiem unieważnienia umowy sprzedaży może się on ubiegać w trybie administracyjnym o utrzymanie w mocy pierwotnej decyzji z 4.II.1964 r. Jest on więc legitymowany do żądania unieważnienia umowy.Zwrócić jednak należy uwagę na to, że w wypadku takim proces powinien się toczyć nie tylko przeciwko Skarbowi Państwa, jako sprzedawcy, ale i przeciwko Juliuszowi T., jako drugiemu kontrahentowi umowy. Sąd Wojewódzki powinien więc postąpić stosownie do art. 195 k.p.c.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.