II CR 220/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: J. Przybylski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Anny G., Stefana W., Zygmunta W., Marianny S., Janiny W., Marianny K., Bronisławy S., Wiesławy Czesławy K. i Stanisława K. o dział spadku po Marcinie W., na skutek rewizji Anieli W., Bronisława W., Tadeusza W. i Janiny W. od postanowienia Sądu Powiatowego w Ostrowcu Świętokrzyskim z dnia 20 grudnia 1967 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części orzekającej o spłatach przysługujących spadkobiercom Tomasza W., w szczególności zasądzającej z tego tytułu spłatę na rzecz Skarbu Państwa (Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w O.) w kwocie 19.509 zł i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Ostrowcu Świętokrzyskim do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy dokonał działu spadku po Marcinie W., zmarłym w 1926 r., w ten sposób, że wchodzącą w skład tego spadku osadę rolną o powierzchni 6 ha 2025 m2 przyznał na własność Stefanowi W., wnukowi spadkodawcy. Sąd ustalił, że w wyniku dziedziczenia po spadkodawcy i jego zstępnych oraz w wyniku aktów zbycia udziałów spadkowych ostatecznie prawo dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego przysługuje następującym osobom:Bronisławie G. - w 18/112 częściach, Annie G. - w 2/112 częściach, Janinie W. - w 1/112 części, Mariannie S. - w 1/112 części, Zygmuntowi W. - w 1/112 części, Stefanowi W. - w 1/112 części, Mariannie K. - w 2/112 częściach, Bronisławie S. - w 1/112 części, Mariannie K. - w 1/112 części, Skarbowi Państwa - w 84/112 częściach.Osobom tym Sąd Powiatowy zasądził spłaty pieniężne od Stefana W., reprezentującego udział w 1/112 części, przy czym spłata przypadająca Skarbowi Państwa została obniżona o 75% i zamiast kwoty 78.036 zł wynosi kwotę 19.509 zł.Udział Skarbu Państwa wywodzi Sąd z kolejnych dziedziczeń po jednej z córek spadkodawcy - Wiktorii W., zmarłej w 1949 r. Mianowicie w zakresie udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym jej spadkobiercą w 1/2 części był jej mąż Kazimierz W., zmarły w dniu 25.I.1963 r. On też reprezentował część udziałów kilku innych spadkobierców, które nabyła Wiktoria W. i przeniosła na niego w połowie aktem darowizny. Kazimierz W. do spadku po sobie powołał swego brata Tomasza W. Wobec jego trwałej niezdolności do pracy Sąd Powiatowy w Ostrowcu Świętokrzyskim prawomocnym postanowieniem z dnia 17.V.1965 r. sygn. Ns 145/65 stwierdził, że należące do spadku po Kazimierzu W. gospodarstwo rolne położone w D. przypada Skarbowi Państwa, jako spadkobiercy ustawowemu, z tym zastrzeżeniem, że Tomaszowi W. przysługuje z tego gospodarstwa od Skarbu Państwa spłata w całości.Tomasz W. zmarł w toku postępowania w niniejszej sprawie działowej w dniu 18.XI.1965 r. i sprawa toczyła się dalej z udziałem jego żony Anieli W. oraz dzieci: Bronisława, Tadeusza i Janiny W., jako jego spadkobierców.Sąd Powiatowy, dokonując działu, nie przyznał spłat spadkobiercom Tomasza W., a tylko Skarbowi Państwa, uznał bowiem, że spłata przypadająca Tomaszowi W. od Skarbu Państwa z mocy art. 1063 § 2 k.c. była prawem ściśle związanym z osobą Tomasza W., wobec czego nie przechodzi na jego spadkobierców. Niezależnie od tego, zdaniem Sądu Powiatowego, spłata przysługująca Tomaszowi W. z udziału Kazimierza W. w dzielonym gospodarstwie rolnym pozostałym po Marcinie W., wchodzi w skład przedmiotów tego gospodarstwa, wobec czego mogliby ją dziedziczyć spadkobiercy Tomasza W. tylko wtedy, gdyby odpowiadali warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Tymczasem dzieci Tomasza W. z mocy art. 1062 § 3 k.c. nie mogłyby dziedziczyć po swym stryju Kazimierzu W.Postanowienie działowe zaskarżyli rewizją spadkobiercy Tomasza W. w części odmawiającej przyznania im spłaty w wysokości 78.036 zł, a przyznającej Skarbowi Państwa obniżoną spłatę w kwocie 19.509 zł.Po rozpoznaniu sprawy na skutek wyżej wymienionej rewizji, Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie:"Jakie przepisy, ogólne czy szczególne, mają zastosowanie do dziedziczenia udziału w gospodarstwie rolnym po zmarłym po dniu 4 lipca 1963 r. współspadkobiercy uprawnionym do otrzymania od Skarbu Państwa spłat na podstawie art. 1063 § 2 k.c.?"Uzasadnienie prawneMając na uwadze, że udzielenie odpowiedzi na wymienione wyżej zagadnienie nie może mieć wpływu na wynik rozpatrywanej rewizji, że natomiast sposób rozstrzygnięcia sprawy zależy od wyjaśnienia innych problemów prawnych nie objętych postanowieniem Sądu Wojewódzkiego, Sąd Najwyższy - na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. - przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Przedmiotem postępowania jest dział spadku po Marcinie W., przy czym dzielony spadek składa się jedynie z gospodarstwa rolnego. Wobec tego że spadkodawca Marcin W. zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r., uprawnionymi osobami do otrzymania tego gospodarstwa albo spłat pieniężnych z tego gospodarstwa są - w myśl art. LX i LXI przep. wpr. k.c. - tylko osoby wymienione w art. LVI i LVII przep. wpr. k.c.Jeśli chodzi o tych spadkobierców Marcina W., którzy go przeżyli, ale zmarli przed dniem 5.VII.1963 r., to prawo dziedziczenia udziałów przypadających im w gospodarstwie rolnym zachowują osoby wymienione w art. LVI § 3 przep. wpr. k.c. Z punktu widzenia tego przepisu połowa udziału spadkowego spadkobierczyni Wiktorii W. odziedziczona przez Kazimierza W. (oboje zmarli przed dniem 5.VII.1963 r.) powinna przypaść spadkobiercy Kazimierza W., czyli Tomaszowi W., gdyż jako trwale niezdolny do pracy odpowiadał on warunkom art. 1059 § 1 pkt 5 k.c. w związku z art. LVI § 2 przep. wpr. k.c. To samo dotyczy części udziałów w omawianym gospodarstwie nabytych przez Kazimierza od Wiktorii W. w drodze darowizny.W sytuacji, gdy zmarły przed dniem 5.VII.1963 r. spadkobierca właściciela gospodarstwa rolnego pozostawił - bezpośrednio lub przez kolejne dziedziczenia - jedynego spadkobiercę żyjącego w dniu 5.VII.1963 r., który w tej dacie był trwale niezdolny do pracy, ale w tej dacie żyli również inni spadkobiercy właściciela gospodarstwa rolnego lub ich spadkobiercy odpowiadający warunkom art. LVI przep. wprow. k.c., przepis art. 1063 § 2 k.c. dotyczący dziedziczenia Skarbu Państwa obok osoby trwale niezdolnej do pracy w ogóle nie ma zastosowania. Niezależnie bowiem od tego, że art. 1063 § 2 k.c. nie stosuje się w ogóle do spadków otwartych przed dniem 5.VII.1965 r. (por. orzecz. SN z dnia 30.XI.1966 r. III CR 278/64 - OSNCP 1967, poz. 95), do zastosowania tego przepisu brak byłoby w niniejszej sprawie uzasadnienia merytorycznego, o czym będzie jeszcze mowa niżej.W niniejszej sprawie jednak, wbrew dyspozycji art. LVIII przep. wpr. k.c. i art. XX § 2 przep. wpr. k.p.c., nie zostało wydane postanowienie, które by całościowo rozstrzygnęło o prawach do gospodarstwa rolnego pozostałego po Marcinie W. z uwzględnieniem następców prawnych jego spadkobierców, zmarłych przed dniem 5.VII.1963 r. W postanowieniu bowiem z dnia 20.V.1964 r. sygn. Ns 119/64, dotyczącym stwierdzenia dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostałego po Marcinie W., Sąd Powiatowy w Ostrowcu wymienił jedynie jego dzieci, w tym również te, które zmarły przed dniem 5.VII.1963 r. Również o prawach dziedziczenia - w zakresie gospodarstwa rolnego - m.in. po córce spadkodawcy Wiktorii W. i po jej spadkobiercy Kazimierzu W. Sąd Powiatowy orzekł w odrębnych sprawach.Postanowienia w powyższych sprawach są prawomocne, wiążą więc Sądy orzekające w niniejszej sprawie, ale w takim tylko zakresie, jaki wynika z ich treści.Prawomocne postanowienie z dnia 17.V.1965 r. Ns 145/65 orzeka o dziedziczeniu przez Skarb Państwa gospodarstwa rolnego w D. należącego do spadku po Kazimierzu W. z zastrzeżeniem spłaty na rzecz Tomasza W. Sentencja postanowienia tego jest tak zredagowana, jakby Kazimierz W. - poza udziałem w spadkowym gospodarstwie rolnym pozostałym po Marcinie W. - miał w D. inne, własne gospodarstwo rolne. Z jej treści nie wynika, aby odnosiła się ona do części udziałów Wiktorii W. w gospodarstwie rolnym Marcina W., odziedziczonej bądź nabytej w drodze darowizny przez Kazimierza W. Istnienie więc tego prawomocnego postanowienia nie stałoby na przeszkodzie zastosowaniu co do udziału Kazimierza W. w spadkowym gospodarstwie szczególnego porządku dziedziczenia, przewidzianego w art. LVI § 3 przep. wpr. k.c.Wprawdzie prawomocne postanowienie orzekające o prawach dziedziczenia własnego gospodarstwa rolnego spadkobiercy wiąże w zasadzie sąd orzekający w postępowaniu, które dotyczy gospodarstwa rolnego należącego do spadku po innym spadkodawcy zmarłym przed dniem 5.VII.1963 r., co do którego to gospodarstwa takiemu spadkobiercy przysługiwał tylko udział spadkowy obok udziałów innych współspadkobierców, jednakże związanie prawomocnym postanowieniem co do następców prawnych wspomnianego spadkobiercy uprawnionych do zachowania prawa dziedziczenia zachodzi tylko o tyle, o ile co innego nie wynika ze szczególnych zasad dziedziczenia udziału w gospodarstwie rolnym, które to zasady wynikają ze szczególnego porządku dziedziczenia określonego w art. LVI § 3 przep. wpr. k.c. Z przepisu zaś tego wynika, że udział współspadkobiercy, trwale niezdolnego do pracy, nie mógłby przypaść Skarbowi Państwa m.in. dlatego, że istnieją inni współspadkobiercy uprawnieni do zachowania prawa dziedziczenia bez jakichkolwiek ograniczeń, od których może on otrzymać spłaty.Skoro więc wymienione już prawomocne postanowienia, w szczególności postanowienie dotyczące dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po Kazimierzu W., nie przesądzają o dziedziczeniu udziału w gospodarstwie rolnym Marcina W. przypadającego Kazimierzowi W. jako następcy Wiktorii W., to należy w konsekwencji przyjąć, że dla celów postępowania działowego po Marcinie W. nie ma przeszkód do uznania, iż zgodnie z treścią art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. po Kazimierzu W. zachował prawo dziedziczenia udziału w gospodarstwie Marcina W. tylko Tomasz W. i że jemu właśnie, gdyby dożył chwili działu, a nie Skarbowi Państwa, należałoby przysądzić spłatę.Jednakże Tomasz W. zmarł w okresie obowiązywania kodeksu cywilnego, mianowicie w dniu 18.XI.1965 r., do dziedziczenia więc spadku po nim, w tym także udziału odziedziczonego przez niego w gospodarstwie Marcina W., mają zastosowanie wyłącznie i wprost przepisy kodeksu cywilnego. W przeciwieństwie do spadków otwartych przed dniem 5.VII.1963 r. po właścicielu gospodarstwa rolnego i jego spadkobiercach zmarłych przed tą datą, stwierdzenie nabycia spadku po Tomaszu W. również w zakresie dziedziczenia przypadającego mu po Kazimierzu W. udziału w dzielonym gospodarstwie rolnym Marcina W. jest odrębną i samodzielną sprawą. Wprawdzie w aktach sprawy nie ma postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Tomaszu W., jednakże skoro Sąd Powiatowy w zaskarżonym postanowieniu rozważył uprawnienia jego spadkobierców w zakresie dziedziczenia udziału Tomasza W. w gospodarstwie rolnym, to dla celów dalszego postępowania, zwłaszcza w związku z zarzutami rewizji, pożądane jest udzielenie następujących wyjaśnień.Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i z wywodów rewizji zdaje się wynikać, że dzieci Tomasza W. nie odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059 k.c. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a tym samym do dziedziczenia udziału, jaki Tomasz W. odziedziczył w gospodarstwie rolnym należącym do spadku po Marcinie W. Natomiast z twierdzeń rewizji wynikałoby, że żona Tomasza, Aniela W., ma 73 lata, wobec czego już w chwili otwarcia spadku po nim była trwale niezdolna do pracy, a więc odpowiadała warunkowi dziedziczenia wymienionemu w art. 1059 § 1 pkt 5 w związku z art. 1060 § 1 k.c. Gdyby założenia te zostały potwierdzone w toku ponownego rozpoznania sprawy, to Aniela W. w zakresie dziedziczenia udziału w dzielonym gospodarstwie rolnym przysługującego Tomaszowi W. byłaby jego jedynym spadkobiercą.W takim wypadku wyłoniłoby się pytanie, czy wspomniany udział w gospodarstwie rolnym przypadłby z mocy art. 1063 § 2 k.c. Skarbowi Państwa z obowiązkiem dokonania na rzecz Anieli W. spłaty stanowiącej równowartość tego działu.Analiza tego przepisu prowadzi do odpowiedzi przeczącej.Z treści art. 1063 § 2 k.c. wynika, że ma on zastosowanie wtedy, gdy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego uprawnione są osoby trwale niezdolne do pracy. W takiej bowiem sytuacji nie ma osoby mogącej prowadzić spadkowe gospodarstwo rolne. Względy społeczno-gospodarcze przemawiały więc za takim unormowaniem, według którego gospodarstwo przypadnie Skarbowi Państwa, który dokona spłat pieniężnych na rzecz spadkobierców trwale niezdolnych do pracy. Gdy podział gospodarstwa rolnego nie jest dopuszczalny, ale poza spadkobiercami trwale niezdolnymi do pracy są inni spadkobiercy zdolni do otrzymania gospodarstwa, to spadkobiercy trwale niezdolni do pracy - zgodnie z art. 1071 k.c. - również nie będą mogli otrzymać w dziale spadku gospodarstwa rolnego. Skoro są jednak inni spadkobiercy odpowiadający warunkom do otrzymania gospodarstwa rolnego w dziale spadku, to im bądź niektórym z nich będzie przyznane gospodarstwo spadkowe i oni też dokonają spłat na rzecz spadkobierców trwale niezdolnych do pracy. Dopiero gdy taka sytuacja nie zachodzi, to znaczy gdy nie ma spadkobierców, którym można by przydzielić gospodarstwo rolne, a są tylko spadkobiercy trwale niezdolni do pracy, za spadkobiercę ustawowego gospodarstwa rolnego uznany będzie Skarb Państwa, który dokona spłat na rzecz spadkobierców trwale niezdolnych do pracy.Z zestawienia powyższych przepisów wynika, że art. 1063 § 2 k.c. nie dotyczy sytuacji, gdy spadkobiercom trwale niezdolnym do pracy przypada tylko udział w gospodarstwie rolnym odziedziczony po spadkobiercy właściciela tego gospodarstwa. W takim bowiem wypadku inni jego spadkobiercy, powołani do spadku obok zmarłego spadkobiercy, a odpowiadający warunkom określonym w art. 1071 k.c., będą mogli otrzymać gospodarstwo spadkowe w dziale spadku i dokonać spłat na rzecz spadkobierców swego nieżyjącego w chwili działu współspadkobiercy, trwale niezdolnych do pracy. Brak jest zatem przesłanek do zastosowania art. 1063 § 2 k.c. w sytuacji, gdy spadkobiercom zmarłego spadkobiercy trwale niezdolnym do pracy przypada jedynie udział ich poprzednika w gospodarstwie rolnym, pozostałe zaś udziały dziedziczą inni spadkobiercy właściciela gospodarstwa rolnego odpowiadający warunkom do otrzymania tego gospodarstwa w dziale spadku stosownie do dyspozycji art. 1071 k.c.Przy hipotezie więc, że prawo dziedziczenia udziału Tomasza W. w dzielonym gospodarstwie przysługuje tylko Anieli W., jako trwale niezdolnej do pracy, należałoby bezpośrednio jej przyznać spłatę od tego spadkobiercy, któremu w wyniku działu Sąd przyznał gospodarstwo rolne.W wypadku natomiast, gdyby okazało się, że obok Anieli W. warunkom dziedziczenia przewidzianym w art. 1059 k.c. odpowiadają również wszystkie lub niektóre dzieci Tomasza W., brak byłoby przeszkód prawnych do przyznania również im spłat spadkowych. Odmienny pogląd Sądu Powiatowego wyprowadzony z treści art. 1062 § 3 k.c. nie jest trafny.Art. 1062 § 3 k.c., według którego zstępni rodzeństwa nie są powołani z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, odnosi się tylko do sytuacji przewidzianej w art. 934 k.c., tzn. takiej sytuacji, gdy brat (lub siostra) spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku. Według tego przepisu udział spadkowy wcześniej zmarłego brata (lub siostry) spadkodawcy przypada jego zstępnym. Zstępni rodzeństwa są więc wówczas spadkobiercami spadkodawcy i tego wypadku dotyczy wyłączenie przewidziane w art. 1062 § 3 k.c. Jeżeli natomiast spadek po spadkodawcy odziedziczył brat spadkodawcy, który następnie zmarł, pozostawiając dzieci, to dzieci te dziedziczą spadek po swym ojcu, nie są zaś w ogóle spadkobiercami pierwszego spadkodawcy (brata ojca). Udział więc odziedziczony przez ich ojca w gospodarstwie rolnym spadkodawcy przypada im nie z tytułu ich dziedziczenia po stryju, lecz z tytułu dziedziczenia po własnym ojcu. Udział ten bowiem jest jednym z praw majątkowych wchodzących do spadku dziedziczonego przez nich po ojcu.Gdyby się wreszcie okazało, że ani żona, ani zstępni Tomasza W. nie odpowiadają warunkom art. 1059-1060 k.c. i że brak jest także osób przewidzianych w art. 1061 (zd. drugie) lub w art. 1062 § 2 k.c., to w okolicznościach niniejszej sprawy udział Tomasza W. w dzielonym gospodarstwie rolnym przypadłby Skarbowi Państwa na podstawie art. 1063 § 1 k.c.Skoro - jak wynika z powyższych wywodów - wyjaśnienie zagadnienia prawnego przedstawione przez Sąd Wojewódzki nie jest potrzebne do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy i skoro rozstrzygnięcie o spłacie z udziału Tomasza W. zależy od ustalenia przesłanek podmiotowych zachodzących po stronie jego spadkobierców, to Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy w granicach rewizji przy uwzględnieniu podstaw rewizyjnych, które sąd rewizyjny bierze pod uwagę z urzędu (art. 381 k.p.c.), z mocy art. 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.