II CR 316/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Markowski, J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zakładów Chemicznych "O." z udziałem interwenientów ubocznych: 1) Biura Studiów i Projektów Gospodarki Wodno-Ściekowej Budownictwa Przemysłowego w W. i 2) Skarbu Państwa (Prez. WRN - Wydz. Gosp. Wodnej w K.) przeciwko Stanisławowi W. i z jego powództwa wzajemnego przeciwko Zakładom Chemicznym "O." o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego Stanisława W. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 26 listopada 1968 r.,zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo, jak również częściowo oddalającej powództwo i ustalił, że z kwoty 220.926 zł przyznanej od powoda na rzecz pozwanego decyzją Wydziału Gospodarki Wodnej Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ch. z dnia 1 marca 1965 r. należy się pozwanemu kwota 132.535 zł oraz że nie należy mu się kwota 33.139 zł;uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej pozostałego odszkodowania w kwocie 55.252 zł i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania;oddalił rewizję w pozostałej części.Uzasadnienie faktyczneNa podstawie pozwolenia wodno-prawnego z dnia 26 czerwca 1959 r. strona powodowa dokonała budowy stopnia wodnego i tamy poprzecznej na rzece S., a nadto na żądanie przedstawiciela Wydziału Gospodarki Wodnej Prez. WRN w K. wybudowała przegrodę na lewym międzywalu rzeki S.Decyzją z dnia 1 marca 1965 r. Wydział Gospodarki Wodnej Prez. PRN w Ch. stwierdził, że na skutek spiętrzenia przez powoda wody stopniem i wybudowania tamy poprzecznej łączącej koryto stopnia z lewym wałem rzeki S. nastąpiło podtopienie zabudowań i parcel pozwanego, w związku z czym Wydział ten przyznał pozwanemu od powoda odszkodowanie w kwocie 220.926 zł za straty w plonach rolnych, za uniemożliwienie mu użytkowania elementów budynków oraz w celu umożliwienia mu zabezpieczenia budynków przed podtapianiem, bądź też zobowiązał stronę powodową do wywłaszczenia zabudowań pozwanego i zapłaty odpowiedniego odszkodowania.Strona powodowa w niniejszej sprawie domagała się uchylenia wymienionej wyżej decyzji na tej podstawie, że całość urządzeń wykonała zgodnie z zatwierdzoną przez Biuro Studiów i Projektów Gospodarki Wodno-Ściekowej Budownictwa Przemysłowego w W. dokumentacją. Strona powodowa twierdziła nadto, że przyczyną podtapiania gruntów pozwanego jest wybudowana przegroda na międzywale S., jak również normalne wody opadowe oraz wyrobiska żwirowe zlokalizowane na gruntach pozwanego, wyeksploatowane przez Spółdzielnię Pracy "K." w O., za które to przyczyny powód nie odpowiada, gdyż w szczególności wybudowanie wymienionej przegrody na międzywale nastąpiło na żądanie przedstawiciela Wydziału Gospodarki Wodnej WRN w K.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i w drodze powództwa wzajemnego domagał się zasądzenia odsetek zwłoki od kwoty przyznanej mu w wymienionej decyzji organu wodnego za okres od dnia 1.IX.1964 r.Sąd Wojewódzki uwzględnił częściowo powództwo, uchylając decyzję organu wodnego w części zezwalającej powodowi na wywłaszczenie za odszkodowaniem nieruchomości pozwanego oraz w części przekraczającej zasądzone na rzecz pozwanego od powoda odszkodowanie (wynagrodzenie) ponad kwotę 132.535 zł, oddalił natomiast powództwo w pozostałej części oraz w całości powództwo wzajemne pozwanego.Sąd Wojewódzki ustalił, że wybudowanie przez powoda stacji wodnej na rzece S., zwłaszcza wybudowanie przegrody poprzecznej na międzywale powoduje w okresie występowania przepływów powodziowych podtapianie gruntów i zabudowań pozwanego. Podtapianie to dotyczy części podziemnej (piwnic) budynków, nie dotyczy natomiast części nadziemnej budynków. W szczególności zawilgocenie ścian budynków jest wynikiem wad i usterek ich budowy oraz warunków hydrogeologicznych istniejących jeszcze przed wykonaniem inwestycji wodnych. Sąd Wojewódzki ustalił nadto, że otwarte doły powstałe po eksploatacji kruszywa przyśpieszają proces zatapiania posesji pozwanego oraz że zasypanie tych dołów będzie miało wpływ na zmniejszenie przeciekania (filtracji) wody.Na tej podstawie Sąd Wojewódzki przypisał powodowi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną pozwanemu a wynikłą z podtapianiu gruntów, z tym jednak zastrzeżeniem, że obniżył należne pozwanemu odszkodowanie o 15% uważając, że do szkody przyczyniło się w tej wysokości niezasypanie dołów po eksploatacji żwiru. Sąd Wojewódzki przyjął także, że brak jest podstaw do wywłaszczenia pozwanego, gdyż zasypanie piwnic pod budynkiem mieszkalnym i podniesienie piwnicy w stodole zapobiegnie podtapianiu budynków.Wysokość szkody pozwanego Sąd Wojewódzki ustalił na kwotę 155.958 zł. Na kwotę tę składają się. kwota 35.037 zł stanowiąca odszkodowanie za zniszczone płody rolne, kwota 75.419 zł potrzebna na wniesienie piwnic zastępczych, kwota 20.215 zł potrzeba na zasypanie piwnic w budynku mieszkalnym i kwota 155.958 zł. Na kwotę tę składa się: kwota 35.037 zł stanowiąca piwnicy w stodole.Co do powództwa wzajemnego, Sąd uznał je za spóźnione, gdyż zostało ono wniesione po terminie przewidzianym w art. 144 § 2 prawa wodnego.Powyższy wyrok zaskarżył pozwany w części uchylającej decyzję Wydziału Wodnego Prez. PRN w Ch. z dnia 1 marca 1965 r. co do zapłaty odszkodowania całej kwoty 220.928 zł oraz w części oddalającej powództwo o zapłatę od tej kwoty 8%, za okres od dnia 1 kwietnia 1955 r. począwszy.Skarżący zarzucił, że Sąd Wojewódzki przeoczył, iż do należytego zabezpieczenia budynków przed podtapianiem nie wystarcza samo zasypanie piwnic podziemnych i wybudowanie zamiast nich piwnic nadziemnych, lecz również konieczne jest nadsypanie terenu, ujęcie i odprowadzenie wody gruntowej oraz specjalna izolacja budynków, jak również zarzucił, że szkoda pozwanego wyraża się także w pozbawieniu go możności użytkowania podziemnych elementów budynków (piwnic i garażu) oraz że woda, zalewając stale piwnice budynków, musiała mieć też wpływ na zawilgocenie ścian i zniszczenie budynków. Skarżący kwestionował też obniżenie odszkodowania o 15% twierdząc, że przyczyną podtapiania jego nieruchomości jest samo podniesienie przez urządzenie wodne powoda lustra wody, a nie niezasypanie dołów po eksploatacji kruszywa, które miało jedynie pośredni wpływ jako czynnik przyspieszający przepływ wód gruntowych. Poza tym skarżący zarzucił, że Sąd niesłusznie oddalił powództwo wzajemne pozwanego o zapłatę odsetek za czas od 1 kwietnia 1955 r. W szczególności skarżący twierdził, że decyzja administracyjna przyznająca mu odszkodowanie od powoda jako decyzja ostateczna w rozumieniu art. 190 k.p.a. podlegała - według art. 12 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości - wykonaniu w sprawie odszkodowania za zniszczenie plonów w ciągu 30 dni od dnia wydania orzeczenia, czyli najpóźniej w dniu 1 kwietnia 1955 r. Tak samo w drodze analogii należy przyjąć płatność pozostałego odszkodowania, a w tej sytuacji - zdaniem skarżącego - przysługują mu odsetki zwłoki od całej należności.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Chybione są zarzuty skarżącego dotyczące powództwa wzajemnego pozwanego. Stosownie bowiem do art. 14, 51 i 52 prawa wodnego określenie odszkodowania i jego wysokości za szkody wyrządzone korzystaniem z urządzeń wodnych przez osobę, która uzyskała pozwolenie na korzystanie z takich urządzeń wodnych, należy do wyłącznej kompetencji właściwego organu administracji wodnej. Z mocy art. 144 prawa wodnego strona niezadowolona z decyzji organu administracji wodnej o odszkodowaniu może jedynie w ciągu trzech miesięcy od daty otrzymania tej decyzji dochodzić swych roszczeń w drodze postępowania sądowego lub arbitrażowego.Decyzja Wydziału Gospodarki Wodnej Prez. PRN w Ch. z dnia 1 marca 1965 r. określiła wysokość należnego pozwanemu odszkodowania za straty wyrządzone przez stację wodną powoda na kwotę 220.926 zł bez odsetek zwłoki. Pozwany w terminie trzech miesięcy od doręczenia mu wymienionej decyzji nie dochodził swych roszczeń z tytułu odsetek zwłoki w sposób przewidziany w art. 144 ust. 2 prawa wodnego i dopiero w drodze powództwa wzajemnego wniesionego po terminie trzymiesięcznym domagał się zasądzenia mu odsetek od kwoty przyznanej mu w wymienionej decyzji organu administracji wodnej. W tej sytuacji Sąd Wojewódzki nie był uprawniony do rozstrzygania podniesionych przez pozwanego roszczeń i prawidłowo uznał to powództwo za bezzasadne.Chybione są również zarzuty skarżącego kwestionujące podstawę obniżenia o 15% przyznanego pozwanemu odszkodowania. Sąd Wojewódzki bowiem, opierając się na opinii biegłych inż. P. i inż. S., miał podstawę do ustalenia, że niezasypanie dołów poeksploatacyjnych przez Spółdzielnię Pracy "K." przyczyniło się w pewnym stopniu do powstania szkody pozwanego, a mianowicie do przyspieszenia przesiąkania wody przez grunty pozwanego. W świetle okoliczności ujawnionych w sprawie Sąd Wojewódzki nie uchybił również art. 322 k.p.c., ustaliwszy o 15% wysokość tego przyczynienia się do szkody.Trafne są natomiast zarzuty skarżącego dotyczące sposobu zabezpieczenia budynków pozwanego przed szkodliwym działaniem wody powodziowej i szkodliwego oddziaływania wody zalewającej piwnice budynków pozwanego. Trudno bowiem w ramach zasad doświadczenia życiowego zgodzić się z opinią biegłego Z. i z ustaleniami w tej mierze Sądu Wojewódzkiego, że zatapianie piwnic w budynkach pozwanego nie miało żadnego, szkodliwego wpływu na zawilgocenie budynków i że wyłączną przyczyną zawilgocenia ścian były wady i usterki w budowli tych budynków.Tak samo brak w opinii tego biegłego przekonywających argumentów uzasadniających ograniczenie sposobu zabezpieczenia budynków pozwanego przed podtapianiem jedynie do zasypania piwnic w domu mieszkalnym, usunięcia usterek w budowie domu mieszkalnego, do przebudowy stodoły i do wzniesienia "piwnic naziemnych". Z treści zebranego w sprawie materiału, a zwłaszcza z zeznań świadków P. oraz dołączonych do akt zdjęć fotograficznych, wynika, że skutki wybudowanej przez powodowe Zakłady stacji wodnej na rzece S. nie ograniczają się jedynie do podtapiania budynków pozwanego w formie zalewania piwnic, ale że woda powodziowa zalewa ponadto teren wokół zabudowań i wlewa się do stodoły. W tej sytuacji należało wyjaśnić i rozważyć, czy środki zapobiegawcze przeciwko szkodzie proponowane w opinii biegłego D. i zaakceptowane w decyzji organu administracji wodnej, a polegające na nadsypaniu terenu, budowie rowu odwadniającego i drenażu, nie były uzasadnione.Sąd Wojewódzki nie rozważył również, czy szkoda pozwanego nie wyraża się w pewnym stopniu także w pozbawieniu go korzystania z normalnych piwnic w domu mieszkalnym i w zmuszaniu go do korzystania z urządzeń zastępczych ("piwnic naziemnych"), usytuowanych poza domem mieszkalnym i trudniejszych w sposobie korzystania z nich.Sąd Wojewódzki przeoczył nadto, że sądy powszechne nie są uprawnione do uchylenia decyzji organów administracyjnych. Przepis art. 144 ust. 2 prawa wodnego także nie daje takiego prawa sądom powszechnym, jedynie zezwala stronie niezadowolonej z wydanej decyzji o odszkodowanie na dochodzenie swych roszczeń w drodze postępowania sądowego lub arbitrażowego. Jeżeli zatem sąd, rozstrzygając takie roszczenie, dojdzie do wniosku, że przyznane w decyzji organu administracji wodnej odszkodowanie jest za niskie, to winien wówczas poza kwotą przyznaną w tej decyzji zasądzić odszkodowanie dodatkowe. Jeżeli natomiast okaże się, że odszkodowanie przyznane w decyzji organu administracji wodnej nie istnieje lub jest za wysokie, to nie może uchylać tej decyzji w całości czy w części, lecz jedynie powinien ustalić, że odszkodowanie przyznane w tej decyzji nie istnieje lub jest niższe.Z tych względów Sąd Najwyższy, w częściowym uwzględnieniu rewizji pozwanego, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż z kwoty 220.926 zł przyznanej w decyzji Wydziałowi Gospodarki Wodnej Prez. PRN w Ch. z dnia 1 marca 1965 r. należy się pozwanemu od powoda kwota 132.235 zł oraz że nie należy się mu kwota 33.139 zł. Natomiast Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej przyznania pozwanemu w wymienionej decyzji dalszego odszkodowania w kwocie 55.252 zł oraz w przedmiocie kosztów procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c.).