II CR 363/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, S. Kałamajski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Klemensa P. przeciwko Powiatowemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji w T. z siedzibą w M. o ustalenie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Tychach z siedzibą w Mikołowie z dnia 25 października 1963 r.,rewizję oddalił i zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty postępowania rewizyjnego w kwocie 150 zł.Uzasadnienie faktycznePowiatowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w T. z siedzibą w M., opierając się na przepisach ustawy z dnia 17.II.1960 r. o zaopatrywaniu ludności w wodę (Dz. U. Nr 11, poz. 72), wezwało między innymi Klemensa P. do uiszczenia opłaty za wodę pobieraną przez P. z sieci wodociągowej wymienionego wyżej Przedsiębiorstwa oraz zagroziło wszczęciem kroków egzekucyjnych w razie niezapłacenia należności objętej wykazem zaległości, P. i niektórzy inni odbiorcy wody, wezwani w taki sam sposób do zapłaty należności, wytoczyli przeciwko powyższemu Przedsiębiorstwu przewidziane w rozp. Ministra Finansów z dnia 28.VI.1955 r. (Dz. U. Nr 32, poz.193) powództwo o ustalenie, że objęta wykazem należność nie istnieje w całości.Powodowie w uzasadnieniu powództwa powołali się na umowę z dnia 27.II.1923 r. zawartą między ówczesnym właścicielem kopalni księciem Pszczyńskim Henrykiem XV a gminą L., mocą której Pszczyński, uznając swą odpowiedzialność za pozbawienie mieszkańców L. dopływu wody do ich studni wskutek robót górniczych w jego kopalniach, wybudował wodociąg i zobowiązał się dostarczać bezpłatnie tym mieszkańcom wodę ze swej sieci wodociągowej. Pszczyński wykonywał należycie swe zobowiązanie i zdaniem powodów obowiązek ten po nacjonalizacji kopalni Pszczyńskiego przeszedł na Państwo, które też dostarczało przez szereg lat wodę bezpłatnie, a dopiero ostatnio pozwane Przedsiębiorstwo zażądało zapłaty.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, że wynikający ze wspomnianej umowy obowiązek wygasł z mocy art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3.I.1946 r. (Dz. U. Nr 3, poz.17), że stanowisko powodów nie da się pogodzić z obowiązującymi przepisami prawa górniczego oraz z przepisami ustawy z 17.II.1960 r., o zaopatrywaniu ludności w wodę i że żądanie powodów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 3 p.o.p.c.).Sąd Powiatowy w Tychach połączył sprawy do łącznego rozpoznania i wyrokiem z dnia 25.I.1963 r. wszystkie powództwa oddalił z następującym uzasadnieniem:Zobowiązanie, na które powołują się powodowie, nie ma charakteru publicznoprawnego, wobec czego mimo przejścia kopalni Pszczyńskiego na własność Państwa z mocy ustawy z dnia 3.I.1946 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 17) zobowiązanie to stosownie do art. 6 ust. 1 cyt. ustawy wygasło.Żądanie powodów jest również bezzasadne wobec treści przepisów prawa górniczego (jednolity tekst: Dz. U. z 1961 r. Nr 23, poz. 113), gdyż w świetle art. 48 tegoż prawa szkoda powodów została wyrównana przez zainstalowanie wodociągów.Z przepisów art. 10 ust. 1 i art. 14 ustawy z dnia 17.II.1960 r. o zaopatrywaniu ludności w wodę (Dz. U. Nr 11, poz. 72) wynika, że za wodę dostarczaną z urządzeń wodociągowych pobiera się opłaty według obowiązujących stawek, a każdy właściciel i użytkownik nieruchomości obowiązany jest do podłączenia posiadanej nieruchomości na własny koszt do istniejącej sieci wodociągowej. Powodowie zatem są obowiązani do uiszczenia opłat za wodę. Gdyby bowiem woda w ich studniach w roku 1922 nie zanikła, to i tak obecnie musieliby podłączyć swe nieruchomości do sieci wodociągowej na własny rachunek i płacić za wodę.Jest rzeczą oczywistą, że korzystanie z wodociągu jest znacznie wygodniejsze niż ze studni, wobec czego odmowa uiszczenia stosunkowo bardzo niskich opłat za wodę łącznie z konserwacją urządzeń wodociągowych jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 3 p.o.p.c.).Wyrok zaskarżył tylko powód Klemens P.; co do pozostałych powodów wyrok urósł w moc prawa.Rewizja zarzuca, że umowa z dnia 27.II.1923 r. zawarta została między gminą L. a Pszczyńskim, obejmuje zatem zobowiązanie na rzecz polskiej osoby prawa publicznego, wobec czego błędny jest wniosek Sądu Powiatowego o wygaśnięciu tego zobowiązania z chwilą przejęcia kopalni Pszczyńskiego na własność Państwa. Przepis art. 6 ust. 1 cyt. ustawy został naruszony. Poza tym chodzi o zobowiązanie z czynu niedozwolonego, a odpowiedzialność z tego tytułu również w świetle powołanego przepisu nie wygasła. Niezależnie od tego Sąd pominął, że stosownie do § 15 powołanej umowy z 27.II.1923 r. gmina L. zagwarantowała swym mieszkańcom prawo do bezpłatnego korzystania z wody dostarczonej przez kopalnię Pszczyńskiego.Sąd Wojewódzki w Katowicach w związku z tą rewizją przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia następująco sformułowane zagadnienia prawne:a)"Czy zobowiązanie bezpłatnego dostarczania wody na rzecz mieszkańców osiedla L., wynikające z umowy zawartej w dniu 27.II.1923 r. między księciem Pszczyńskim Henrykiem XV a gminą L., wygasło z chwilą przejęcia przedsiębiorstw i kopalń księcia Pszczyńskiego na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 3.I.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej - według przepisu art. 6 pkt 1?b)Czy w tym wypadku pozostania w mocy tegoż zobowiązania według przepisów art. 6 pkt 1 cyt. ustawy Państwowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w T. ma prawo domagać się opłat za dostarczoną wodę z sieci wodociągowej ze względu na przepisy ustawy z dnia 17.II.1960 r. o zaopatrywaniu ludności w wodę (Dz. U. Nr 11, poz. 72) i czy w związku z tym odmowa zapłaty byłaby sprzeczna z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym"?Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Dołączona do akt sprawy umowa z 27.II.1923 r. powołana przez obie strony wykazuje, że stronami zawierającymi umowę byli: właściciel kopalni książę Pszczyński i gmina L. Z tego punktu widzenia wynikające z tej umowy zobowiązanie b. właściciela kopalni wobec gminy L. nie wygasłoby wskutek przejęcia na własność kopalni przez Państwo (art. 6 ust. 1 cyt. ustawy z 3.I.1946 r.) i pozostałoby w mocy między gminą jako osobą publicznoprawną a Państwem aż do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 20.III.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 74, poz. 130). Z tą chwilą zobowiązanie wobec połączenia w jednej osobie podmiotu uprawnionego i zobowiązanego stałoby się bezprzedmiotowe i wygasłoby.Z całokształtu jednak powołanej umowy wynika, że celem jej było naprawienie szkody górniczej polegającej na tym, że wskutek robót górniczych znajdujące się na terenie L. studnie mieszkańców straciły dopływ wody. Z tego punktu widzenia była to umowa na korzyść osób trzecich, tj. mieszkańców gminy L., dająca im odszkodowanie w postaci wybudowania wodociągu i dostarczania wody. Wbrew twierdzeniom strony powodowej obowiązek dostarczania wody nie był bez ograniczenia bezpłatny. Bezpłatność dotyczyła tylko pewnej ilości wody ściśle określonej w umowie (§ 1), a ponadto zabroniono używania wody do urządzeń klozetowych, kanalizacyjnych i podlewania ogrodów przydomowych (§ 2). Prócz tego właściciel kopalni wyraźnie zastrzegł się, że nie jest odpowiedzialny za jakość i zdatność do użytku dostarczonej wody, chociaż będzie się starał dawać wodę bez zarzutu (§ 3). Umowa obowiązywać miała tylko do czasu braku wody w studniach w wyniku robót górniczych (§ 16). Wbrew twierdzeniom skarżącego gmina L. nie zagwarantowała w tej umowie mieszkańcom gminy prawa do bezpłatnego korzystania z wody. Paragraf 15 umowy powołany w rewizji dotyczy innej gwarancji.Jeżeli umowę z dnia 27.II.1923 r. zawarto na rzecz mieszkańców gminy L., to z tego punktu widzenia brak jest podstawy w art. 6 ust. 4 cyt. ustawy z 3.I.1946 r. do uznania, że to zobowiązanie umowne nie wygasło wskutek nacjonalizacji kopalń i przeszło na Państwo. W tym wypadku bowiem jest to zobowiązanie prywatnoprawne na rzecz osób fizycznych, nie podlegające z mocy cyt. art. 6 ust. 1 przejściu na Państwo. Wbrew stanowisku skarżącego nie chodzi tu o zobowiązanie z czynu niedozwolonego, lecz o zobowiązanie z umowy mające odrębny byt. Sama szkoda górnicza, jak trafnie uznał Sąd Powiatowy, została wyrównana.Z wywodów powyższych wynika, że bez względu na charakter, jaki by można przypisać powołanej umowie, wynikające z niej zobowiązanie wcześniej czy później wygasło i nie istniało już w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 17.II.1960 roku o zaopatrywaniu ludności w wodę.Niezależnie od tego, nawet gdyby zobowiązanie istniało do wejścia w życie cytowanej ustawy z dnia 17.II.1960 r., musiałoby się je uznać za wygasłe z tą chwilą.Przy wykładni przepisów tej ustawy należy mieć na względzie jej doniosłe społeczno-gospodarcze znaczenie. Reguluje ono tak ważny problem jak zaopatrywanie ludności w wodę, wymagające kosztownych inwestycji i kosztów eksploatacyjnych ze strony Państwa bądź właściwych przedsiębiorstw państwowych. Jeżeli w art. 10 ust. 1 cyt. ustawy przewidziano odpłatność z wyjątkiem wody zużytej do gaszenia pożarów, to nastąpiło to niewątpliwie w interesie społecznym, który wymaga przyczynienia się użytkowników do kosztów eksploatacji. Z drugiej strony - jak powszechnie wiadomo - opłaty za wodę są stosunkowo drobne i nie stanowią istotnego obciążenia dla jej odbiorców. Ponieważ ustawa nie zawiera przepisu, który by bądź przewidywał dalszy wyjątek od tej zasady, bądź utrzymywał w mocy ewentualnie istniejące do tej daty przywileje lub uprawnienia do bezpłatnego pobierania wody, należy przyjąć - mając na uwadze zasady wykładni i stosowania prawa z art. 1 p.o.p.c. - że przewidziany w art. 10 ust. 1 obowiązek odpłatności, zgodnie z założeniami i celami ustawy, uchyla ewentualnie istniejące poprzednio uprawnienia do bezpłatnego pobierania wody.W tym stanie zaskarżony wyrok odpowiada prawu, a rewizja podlega oddaleniu (art. 383 k.p.c.) z jednoczesnym obciążeniem powoda obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego (art. 100 k.p.c.).