III CZP 47/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: E. Mielcarek (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Adeli S. przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji w P. o ustalenie, że należność kwoty 17.199,38 zł i kwoty 37 zł nie istnieje, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 29 kwietnia 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy może być kwestionowana należność Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji za wodę dostarczoną i zużytą w budynkach miejskich administrowanych przez powódkę oraz za ekspertyzę wodomierza, ściągana w trybie egzekucji administracyjnej na podstawie art. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151), w drodze powództwa o ustalenie, że objęte tytułem wykonawczym świadczenie za wodę i ekspertyzę nie istnieje?",udzielił następującej odpowiedzi:Odbiorca wody może w drodze powództwa zakwestionować istnienie lub wysokość należności za wodę, dostarczoną przez przedsiębiorstwo (zakład) wodociągów i kanalizacji.Uzasadnienie faktycznePrzedmiotem sporu w sprawie, w której wynikło przytoczone pytanie, jest należność za wodę wodociągową dostarczoną do prywatnych budynków przez państwowe przedsiębiorstwo wodociągowe. Należność ta zgodnie z § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 45, poz. 279) jest ściągana w trybie egzekucji administracyjnej.Zdaniem strony pozwanej, nie ma przepisu, który by zezwalał odbiorcy wody na kwestionowanie w drodze sądowej należności za pobraną wodę; także niecywilnoprawny charakter tej należności (wynikający z obowiązku dostarczenia wody) wyłącza - zdaniem strony pozwanej - drogę sądową dla powództwa o ustalenie nieistnienia należności.Szukając odpowiedzi na postawione pytanie, trzeba przede wszystkim zastanowić się nad charakterem stosunku prawnego łączącego dostawcę z odbiorcą wody; on bowiem będzie przesądzał o charakterze należności za wodę, a mianowicie czy jest ona ceną sprzedaży lub dostawy, czy też należnością pieniężną wynikającą z zakresu administracji państwowej. Jeżeli się okaże ceną, to do rozpoznania sporu o nią właściwy byłby sąd lub komisja arbitrażowa; wtedy to - zgodnie z art. 2 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151) - poddanie należności egzekucji administracyjnej "nie przesądza o wyłączeniu sporu o ich istnienie lub wysokość spod rozpoznania przez sąd albo komisję arbitrażową".To sformułowanie oznacza dopuszczalność sporu w drodze sądowej lub arbitrażowej mimo administracyjnego sposobu egzekucji. Jego przedmiotem oczywiście będzie istnienie lub wysokość należności, a przyczyną - zakwestionowanie należności w ogóle (czyli w całości) albo też w części (co do wysokości). Wobec wszczętej już egzekucji administracyjnej, którą wierzyciel obowiązany jest wstrzymać (§ 2 cyt. wyżej rozporządzenia), siłą rzeczy narzuca się ustalający rodzaj powództwa (art. 189 k.p.c.). Za wyborem tego rodzaju powództwa przemawiają też względy historyczne: w poprzednio obowiązującym rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 23 czerwca 1955 r. w sprawie przymusowego ściągania niektórych należności na rzecz Skarbu Państwa i innych podmiotów gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 32, poz. 193 ze zm.) wyraźnie przewidziano (§ 2 ust. 2), że dłużnik może wnieść do sądu pozew o ustalenie, że należność w całości lub w części nie istnieje.Okazuje się więc, wbrew odmiennemu zdaniu strony pozwanej, że obowiązujące od 1 stycznia 1967 r. przepisy o egzekucji administracyjnej przewidują, jak to wyraźnie określono w § 2 cyt. rozporządzenia z 1966 r., "kwestionowanie istnienia lub wysokości należności" poddanej egzekucji administracyjnej w drodze powództwa wniesionego do sądu lub komisji arbitrażowej.Do oceny charakteru stosunku prawnego łączącego dostawcę wody wodociągowej z jej odbiorcą nieodzowna jest analiza przepisów ustawy z dnia 17 lutego 1960 r. o zaopatrzeniu ludności w wodę (Dz. U. Nr 11, poz. 72 ze zm.) Niezbędność wody do życia, warunki sanitarne i wymagania bezpieczeństwa przeciwpożarowego nakazały obciążenie właścicieli nieruchomości i ich użytkowników obowiązkiem podłączenia budynków do nowo założonej sieci wodociągowej (art. 14 ust. 1) i umieszczenia w budynkach kranów czerpalnych wody (art. 13); budynki zaś wznoszone przy istniejącej sieci wodociągowej muszą być zaopatrzone w instalację wodociągową i połączone z tą siecią (art. 14 ust. 1). Jak widać, istnieje ustawowy obowiązek umożliwienia korzystania z wody i poboru wody przez właścicieli budynków. Za wodę - wyjąwszy zużytą przy gaszeniu pożaru - pobiera się "opłaty według obowiązujących stawek" (art. 10 ust. 1). Określenie warunków korzystania z urządzeń wodociągowych oraz uprawnień dostarczających i pobierających wodę z tych urządzeń pozostawiono poszczególnym ówczesnym prezydium WRN, które przy tym powinny były się kierować wytycznymi wydanymi przez Ministra Gospodarki Komunalnej (art. 10 ust. 2). (...)Jakkolwiek w ustawie o zaopatrzeniu ludności w wodę ustanowiono przymus dostawy i odbioru wody, to jednak jej przepisy nie dają podstawy do oceny, że przedsiębiorstwo (zakład) wodociągów zajmuje w stosunku do odbiorców wody pozycję nadrzędną, charakterystyczną dla stosunków niecywilnoprawnych. Przeciwnie, wystawianie za wodę rachunków, praktykowane w odniesieniu do cywilnoprawnych należności pieniężnych, przemawia za cywilnoprawnym charakterem omawianego stosunku. Za tym charakterem przemawia też sposób jego zawiązania (umowa lub przyjęcie zlecenia) i szczegółowe jego określenie za pomocą swoistego regulaminu (za jaki w świetle § 19 cyt. wytycznych może uchodzić zarządzenie prezydium WRN). Również ochrona prawna w razie naruszenia stosunku polega na wywołaniu skutku w zakresie stosunku cywilnoprawnego. Za następstwa niedostarczenia wody przedsiębiorstwo wodociągowe może ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 471 k.c. Dodać należy, że sam ustawodawca wykluczył ocenę należności zakładów wodociągowych jako wynikających z zakresu administracji państwowej, gdyż w art. 2 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji określił je jako "inne należności pieniężne niż określone w § 1 pkt 1", w którym to właśnie miejscu wymienił należności pieniężne wynikające z zakresu administracji państwowej.Tak więc skoro należność za wodę dostarczoną przez przedsiębiorstwo (zakład) wodociągów i kanalizacji do prywatnych budynków jest ceną sprzedaży (dla jednostek gospodarki uspołecznionej - ceną dostawy), a odbiorcy wody przysługuje droga powództwa o ustalenie nieistnienia w całości lub w części obowiązku uiszczenia tej ceny, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.Koszt sprawdzenia wodomierza, którego ponoszenie przewidziano w § 6 uchwały nr 168/64 Prezydium WRN w Rzeszowie z dnia 2 lipca 1964 r., jest również należnością cywilnoprawną, i to uboczną w stosunku do głównej należności za dostarczoną wodę. Dlatego zawarta w sentencji uchwały odpowiedź dotycząca należności za wodę odnosi się również do powyższego kosztu.