II CR 394/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: Grygołajtys, J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej, S. Trautsolta, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Marty O. przeciwko: 1) Skarbowi Państwa - Prokuratura Wojewódzka w (...). z siedzibą w (...), 2) Zakładom Mięsnym w (...) o zwolnienie spod zabezpieczenia na skutek rewizji pozwanej Prokuratury Wojewódzkiej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w (...) z siedzibą w (...) z dnia 31 maja 1979 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu (pkt I i III) i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w (...) z siedzibą w (...) do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneProkuratura Wojewódzka w (...) z siedzibą w (...) postanowieniem o zabezpieczeniu majątkowym z dnia 10.X.1978 r. zabezpieczyła na mieniu Szymona O. - podejrzanego o zagarnięcie mienia społecznego - karę grzywny w wysokości 1.000.000 zł i roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu społecznym w wysokości 1.000.000 zł przez zajęcie samochodu osobowego Fiat 125 p i radioaparatu turystycznego Vef 202, przez obciążenie hipoteką przymusową i wydanie zakazu zbywania nieruchomości (zabudowanej budynkiem mieszkalnym) położonej w (...) przy ul. (...) nr (...).W dniu (...). powódka Maria O. (żona podejrzanego Szymona O.) wystąpiła z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa (Prokuraturze Wojewódzkiej w (...)) i (...) w (...) o zwolnienie spod zabezpieczenia zajętych rzeczy. Twierdziła, że zajęte rzeczy nabyte zostały wprawdzie w czasie trwania małżeństwa i wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków, jednakże mąż powódki nie przyczynił się do ich nabycia w ogóle (dotyczy to nieruchomości) bądź też tylko w nieznacznej części (dotyczy to samochodu) i dlatego nie tylko nie zachodzi domniemanie, iż pochodzą one z przestępstwa, ale są podstawy do ich zwolnienia spod zabezpieczenia. W toku procesu powódka cofnęła pozew odnośnie do radioaparatu, gdyż uzyskała decyzję administracyjną zwalniającą ten aparat spod zabezpieczenia.Sąd Wojewódzki w (...) z siedzibą w (...) wyrokiem z dnia 31.V.1979 r. uwzględnił powództwo w części dotyczącej nieruchomości i samochodu, zwalniając te rzeczy spod zabezpieczenia, i umorzył postępowanie w części odnoszącej się do radioodbiornika. Sąd ten ustalił, że nieruchomość położona w (...) przy ul. (...) objęta postanowieniem o zabezpieczeniu została kupiona w 1970 r. za pieniądze uzyskane przez powódkę i jej męża ze sprzedaży nieruchomości położonej w (...) przy ul. (...), którą nabyli w 1968 r. za pieniądze otrzymane w darowiźnie od opiekunki powódki. Jeżeli chodzi o samochód, Sąd Wojewódzki ustalił, że został on nabyty w 1977 r. za pieniądze uzyskane przez powódkę ze sprzedaży owoców, warzyw i miodu i że do uzyskania tych dochodów mąż powódki "w zasadzie nie przyczynił się". Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, Sąd Wojewódzki uznał, że obalone zostało domniemanie pochodzenia nieruchomości i samochodu z przestępstwa i że zachodzą przesłanki z art. 41 § 3 k.r.o. oraz z art. 1252 § 2 k.k.w. do wyłączenia możliwości zaspokojenia ewentualnych pretensji z zabezpieczonych postanowieniem prokuratora a wchodzących w skład majątku wspólnego małżonków nieruchomości i samochodu.Wyrok powyższy zaskarżył rewizją pozwany Skarb Państwa (Prokuratura Wojewódzka w (...). Podnosząc w rewizji zarzut sprzeczności ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, pozwany zgłosił wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, uchylając zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i przekazując sprawę w tym zakresie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, miał na uwadze, co następuje:Trafnie przyjął Sąd Wojewódzki, że przedmiotem żądania w sprawie niniejszej jest obalenie domniemania, iż nieruchomość oraz samochód pochodzą z przestępstwa, i wyłączenie spod zabezpieczenia tych rzeczy po uznaniu, że zachodzą przesłanki z art. 41 § 3 k.r.o. i art. 1252 § 2 k.k.w. do wyłączenia możliwości zaspokojenia ewentualnych pretensji do podejrzanego z majątku wspólnego małżonków.Prawidłowe i nie kwestionowane jest stanowisko Sądu I instancji co do tego, że obalone zostało domniemanie pochodzenia z przestępstwa nieruchomości objętej zabezpieczeniem. Z dołączonych do akt odpisów aktów notarialnych wynika jednoznacznie, ze małżonkowie O. (powódka Marta i jej mąż Szymon) nabyli nieruchomość przy ulicy (...) w 1968 r. za kwotę 80.000 zł, oświadczając, że "nabycia dokonują z majątku dorobkowego", sprzedali ją w dniu 10.XII.1969 r. za kwotę 95.000 zł, a nieruchomość objętą postanowieniem o zabezpieczeniu, położoną przy ul. (...), kupili w dniu (...) za kwotę 90.000 zł. Skoro mężowi powódki stawia się zarzut działania przestępczego na szkodę jednostki uspołecznionej w latach 1970-1978, nie można mówić o tym, iż nieruchomość nabyta została za pieniądze pochodzące z jego działalności przestępczej.Zdaniem Sądu Najwyższego nie została natomiast wyjaśniona należycie kwestia nabycia samochodu i środków finansowych przeznaczonych na ten cel, którą to okoliczność Sąd Najwyższy wziął pod uwagę z urzędu z mocy art. 381 § 1 k.p.c.Sąd Wojewódzki, ustalając na podstawie zeznań świadków i powódki, że pieniądze na ten cel uzyskane zostały ze sprzedaży warzyw, owoców i miodu i że do uzyskania tych produktów mąż powódki nie przyczynił się, gdyż nie miał kwalifikacji rolniczych, a ponadto pracował w sklepie do godzin popołudniowych, nie wziął w ogóle pod uwagę zarobków męża powódki z okresu poprzedzającego zakup samochodu, a więc nie starał się wyjaśnić, ile on zarabiał w tym okresie i na co przeznaczał pobierane wynagrodzenie. Nie podjął też próby wyjaśnienia, poprzez zapoznanie się z aktami sprawy karnej, czy mąż powódki przyznał się do zagarnięcia jakiejś kwoty i jeżeli tak, to co - według jego twierdzenia - miał z nią zrobić. Wyjaśnienie tej kwestii umożliwiłoby poczynienie prawidłowego ustalenia odnośnie do tego, za jakie pieniądze samochód został nabyty i czy zachodzi domniemanie pochodzenia z przestępstwa, a jeżeli nie, to czy rzeczywiście można przyjąć, że mąż powódki nie przyczynił się do uzyskania środków przeznaczonych na zakup samochodu chociażby częścią swojego wynagrodzenia. W takiej sytuacji stwierdzenie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że mąż powódki "w zasadzie nie przyczynił się" do uzyskania dochodów przeznaczonych na zakup samochodu, musi być uznane za nasuwające zastrzeżenia.Należy podkreślić, że treść zaświadczenia wydanego przez (...) Oddział w (...) nie potwierdza ustalenia, że pieniądze na samochód pochodzą wyłącznie ze sprzedaży owoców, warzyw i miodu i że mąż powódki nie przyczynił się do uzyskania tych dochodów. Z zaświadczenia tego wynika, że powódka zgromadziła na książeczkach (...) tylko 54.000 zł i to jedynie w ciągu 2 lat (w 1975 i 1976 r.). Do ceny nabycia samochodu brakowało więc jeszcze prawie 80.000 zł, z kosztami zaś rejestracji, ubezpieczeń łącznych itp. - około 80.000 zł.Twierdzenia powódki o uzyskiwaniu dochodów w latach poprzedzających muszą w tej sytuacji nasuwać zastrzeżenia. Gdyby bowiem nawet przyjąć, że przed 1975 r. powódka nie wpłaciła pieniędzy na książeczkę (...) ze względu na stan zdrowia i obawę śmierci (twierdzenie jej pełnomocnika), to w 1975 r. powinna ona była wpłacić jakąś większą kwotę. Tymczasem wpłaciła na (...) mniej niż w 1976 r.Sąd nie rozważył też tego, iż wpłaty na (...) dokonane zostały w czasie przestępczej działalności męża powódki, oraz nie ustalił, czy powódka w okresie choroby rzeczywiście mogła zajmować się pracami ogrodniczymi, sadowniczymi i pszczelarskimi bez pomocy męża. Dopiero po dokonanym wyjaśnieniu wskazanych wyżej okoliczności można będzie ustalić w sposób prawidłowy, za jakie pieniądze został nabyty samochód, czy zachodzi domniemanie, iż pochodzi on z przestępstwa, a w przypadku ustalenia, że domniemanie zostało obalone, czy rzeczywiście mąż powódki nie przyczynił się do uzyskania środków wydatkowanych na zakup samochodu.Materiał dowodowy zebrany w sprawie nie pozwala też na uznanie za prawidłowy poglądu Sądu I instancji odnośnie do tego, że zachodzą przesłanki z art. 41 § 1 k.r.o. i art. 1252 § 2 k.k.w. do wyłączenia w całości możliwości zaspokojenia się wierzycieli męża powódki z nieruchomości i samochodu, przy założeniu, że rzeczy te stanowią majątek wspólny (dorobkowy). Przede wszystkim trzeba mieć na uwadze to, że inne są przesłanki ograniczenia czy też wyłączenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym lub składnikami tego majątku na podstawie art. 41 § 3 k.r.o. i na podstawie art. 1252 § 2 k.k.w. Przesłankę ograniczenia lub wyłączenia zaspokojenia na podstawie art. 41 § 3 k.r.o. stanowi albo szczególny charakter wierzytelności, albo stopień przyczynienia się dłużnika do powstawania majątku wspólnego małżonków, jeżeli ponadto w każdym z tych dwóch wypadków za ograniczeniem lub wyłączeniem zaspokojenia przemawiają zasady współżycia społecznego, natomiast art. 1252 § 2 k.k.w. wprowadza dwie samoistne, niezależne od siebie przesłanki ograniczenia lub wyłączenia, a mianowicie: 1) brak przyczynienia się lub nieznaczne przyczynienie się dłużnika do powstania majątku wspólnego lub jego składników, 2) sprzeczność zaspokojenia należności z zasadami współżycia społecznego.Z porównania treści tych dwóch przepisów wynika, że przy dochodzeniu wierzytelności cywilnoprawnych samo ustalenie, że żądanie zaspokojenia z majątku wspólnego pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, nie wystarcza do uwzględnienia żądania wyłączenia spod egzekucji, a więc również i spod zabezpieczenia. W tym wypadku istotne znaczenie ustawodawca przypisuje również charakterowi dochodzonej wierzytelności. Oznacza to, że przy żądaniu naprawienia szkody w mieniu społecznym - ze względu na konieczność szczególnej ochrony tego mienia - ograniczenie lub wyłączenie możliwości zaspokojenia roszczenia z majątku wspólnego może nastąpić jedynie z uwagi na trudną sytuację rodzinną i majątkową dłużnika, a w szczególności gdy pełne zaspokojenie pozbawiłoby tę rodzinę możliwości zaspokajania jej podstawowych potrzeb. Sąd I instancji nie rozważał sprawy pod tym kątem. Tymczasem wydaje się, że zajęcie i sprzedaż samochodu, a nawet obciążenie nieruchomości hipoteką, nie mogłoby doprowadzić powódki i jej rodziny do sytuacji uniemożliwiającej zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych.Gdy chodzi o zabezpieczenie grzywny, uzasadnienie wyroku również nie zawiera ustaleń pozwalających uznać, że zachodzą przesłanki z art. 1252 § 2 k.k.w. Sąd I instancji nie podał przy tym, którą z przesłanek (naruszenie zasad współżycia czy nieprzyczynienie się męża powódki) przyjął za podstawę rozstrzygnięcia o zwolnieniu spod zabezpieczenia. Uzasadnia to - zwłaszcza przy uwzględnieniu faktu nieustalenia w sposób należyty źródeł, z jakich pochodziły pieniądze na zakup samochodu, jak również nierozważenia tego, że nieruchomość nabyta została w ostatecznym wyniku za pieniądze podarowane obojgu małżonkom, a więc w sytuacji, gdy nie można mówić o różnym stopniu ich przyczynienia się - konieczność przekazania do ponownego rozpoznania także zagadnienia istnienia przesłanek z art. 1252 § 2 k.k.w.Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 388 § 1 k.p.c.).