II CR 410/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Witalisa S. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Wojewódzka Dyrekcja Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w O. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 4 lutego 1957 r., zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód był dzierżawcą 22-hektarowego gospodarstwa rolnego. Z tego tytułu ruchomości jego podlegały przymusowemu ubezpieczeniu w pozwanym Zakładzie od ognia. Według warunków ubezpieczeniowych pozwanego Zakładu sumę ubezpieczeniową stanowi 80% wartości mienia ruchomego obliczonej albo na podstawie norm szacunkowych zakładu - w zależności od obszaru gospodarstwa - albo w drodze oszacowania szczegółowego. Drugi sposób obliczenia stosowany jest na wniosek właściciela, jeżeli suma ubezpieczenia obliczona na podstawie norm szacunkowych i podana w drodze ubezpieczenia jest niższa lub wyższa od 80% rzeczywistej wartości mienia. Ruchomości powoda były ubezpieczone na podstawie oszacowania według norm szacunkowych. W dniu 8 kwietnia 1956 r. spaliło się całe mienie ruchome powoda. Likwidator pozwanego zakładu ustalił wartość rzeczywistą spalonych rzeczy na 82.851 zł, a w związku z tym określił odszkodowanie na 52.080 zł. Jednak pozwany Zakład zakwestionował to obliczenie, albowiem rzekomo okazało się, że wskutek podziału dzierżawionego gruntu przed pożarem obszar gospodarstwa powoda w chwili pożaru wynosił tylko 7,2 ha, i według norm szacunkowych zakładu od takiego areału suma odszkodowania, czyli 80% wartości ruchomości, nie może przekraczać sumy 27.330 zł. Ponieważ pozwany Zakład w tej tylko wysokości wypłacił powodowi odszkodowanie, tenże wystąpił z żądaniem wypłacenia mu dalszych 24.750 zł. Sąd Wojewódzki powództwo zasądził w całości. Od tego wyroku pozwany Zakład zgłosił rewizję z wnioskiem o jego uchylenie i odesłanie sprawy do I instancji, ewentualnie jego zmianę i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu ma zagadnienie, jaki wpływ na obliczenie odszkodowania ma zmiana areału podczas trwania stosunku ubezpieczeniowego. Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że w przypadku takim ubezpieczony ma prawo żądać oszacowania szczegółowego a jeżeli Zakład Ubezpieczeń z własnej winy zażądanie takiego oszacowania uniemożliwił przez spóźnienie doręczenia zmienionego dowodu ubezpieczenia (dopiero po pożarze), zobowiązany jest do płacenia odszkodowania według areału większego. Pogląd ten nie ma oparcia w warunkach ubezpieczeniowych. Warunki te regulują tylko wypadek zmiany areału z mniejszego na większy (§ 15 pkt 6), ale nie odwrotnie. Błędny jest w szczególności pogląd skarżącego, że skutki zmiany rodzaju drugiego wynikają z § 12 pkt 3 ogólnych warunków, który na wypadek błędu w dowodzie ubezpieczenia z winy P.Z.U. przewiduje poprawienie sumy ubezpieczenia i zwrot nadmiernie pobranej składki. Jak wynika z napisu odnośnego działu warunków, § 12 dotyczy składek, a nie sumy ubezpieczenia. Gdyby zresztą pogląd skarżącego był słuszny, to w związku z tym, że przeczy on swej winie, nie wolno byłoby mu zmieniać wysokości sumy ubezpieczenia podanej w dowodzie. W rzeczywistości skutki zmiany areału z większego na mniejszy wynikają już z innych postanowień warunków i szczególne określenie ich nie jest konieczne. Areał bowiem - czego Sąd Wojewódzki nie wziął pod rozwagę - ma dla określenia przedmiotu i sumy ubezpieczenia istotne znaczenie. Według § 3 warunków ubezpieczone nie są wszystkie ruchomości znajdujące się w konkretnym areale. Ubezpieczeniem są objęte tylko ziemiopłody wyprodukowane na tym właśnie obszarze, inwentarz żywy i martwy, służący do prowadzenia gospodarstwa o takim właśnie obszarze, urządzenie domowe gospodarstwa takiego właśnie obszaru i zapasy oraz produkty żywnościowe nie przekraczające potrzeby takiego właśnie gospodarstwa. W związku z tym warunki ubezpieczenia wychodzą z założenia, że na każdym gospodarstwie znajdują się zależnie od jego wielkości ruchomości o pewnej przeciętnej wartości. Opierając się na tych czynnikach warunki nie wiążą oszacowania ruchomości z konkretnymi przedmiotami mienia ruchomego, lecz z obszarem gospodarstwa, ustanawiając jako normę dla poszczególnego obszaru łączną wartość wszystkich ruchomości, jaka według doświadczenia życiowego zazwyczaj na takim obszarze się znajduje. Jak każda norma doświadczenia, tak i normy stosowane przez pozwany zakład mogą w poszczególnym przypadku nie odpowiadać rzeczywistości. Uchyleniu ewentualny rozbieżności służy oszacowanie szczegółowe, mocą którego zostaje na wniosek ubezpieczonego ustalona prawdziwa wartość przedmiotów ruchomy znajdujących się w gospodarstwie. Nie może natomiast oszacowanie szczegółowe wciągnąć do ubezpieczenia przedmiotów, które ubezpieczeniu nie podlegają, a zatem ziemiopłodów, które zostały wyprodukowane na innym gruncie, albo inwentarza, który przekracza potrzeby i możliwości konkretnego gospodarstwa. Z powyższego stanu rzeczy wynika, że suma ubezpieczenia podana w dowodzie ubezpieczenia, który właściciel ubezpieczonych ruchomości otrzymuje od pozwanego zakładu, służy raczej określeniu wysokości składek ubezpieczeniowych i nie może być wiążącą w przypadku, gdy nie odpowiada ona warunkom ubezpieczeniowym, nie gra więc roli tej co w stosunku ubezpieczenia nawiązanym na zasadzie dobrowolnej umowy. Jeżeli zaś w ten sposób kształtują się podstawy likwidacji odszkodowania, to powód nie może w żadnym razie, otrzymać go za ruchomości, które przekraczają rozmiary wytyczone wielkością areału gospodarstwa prowadzonego w chwili pożaru. Potwierdzeniem tego, że w ten sposób należy pojmować warunki ubezpieczenia, jest § 15 pkt 6 tychże warunków, który wyjątkowo przewiduje obniżenie odpowiedzialności zakładu, gdy ubezpieczony użytkuje areał większy aniżeli zarejestrowany.Inne jest pytanie, czy za ruchomości, które utrzymują się w granicach areału gospodarstwa, powód powinien się zadowolić oszacowaniem według norm szacunkowych zakładu albo może żądać oszacowania szczegółowego tych ruchomości.W tym względzie Sąd Wojewódzki a również skarżący błędnie tłumaczą warunki ubezpieczenia. Warunki te nie przewidują w dotyczącym § 10 pkt 2 żadnego terminu do wystąpienia z wnioskiem o oszacowanie szczegółowe. Punkt 3 tego paragrafu, na który powołuje się skarżący i który do wystąpienia z wnioskiem zakreśla termin miesięczny, dotyczy czegoś innego, a mianowicie ustalenia sumy ubezpieczenia przez komisję, gdy ubezpieczony kwestionuje wysokość sumy ustalonej czy to na podstawie norm szacunkowych czy też oszacowania szczegółowego, podczas gdy pkt 2 ma na względzie wypadek, gdy ubezpieczony zmierza do zastosowania innego sposobu oszacowania, żądając ubezpieczenia szczegółowego zamiast według norm szacunkowych. Dlatego powód ma obecnie jeszcze możność zakwestionowania sumy ubezpieczenia wymienionej w doręczonym mu sprostowanym dowodzie doręczenia, aby w ten sposób spowodować oszacowanie szczegółowe. Toteż w związku z oszacowaniem szczegółowym kwestia winy nie gra żadnej roli.Z przyczyn powyższych zaskarżony wyrok nie może być utrzymany w mocy. Powinien on zaś ulec uchyleniu w całości z tej przyczyny, że Sąd Wojewódzki - nie dokonując stanowczych ustaleń - przedstawił jako wątpliwą okoliczność, czy mimo rzekomego podziału całego obszaru w sensie prawnym powód w dalszym ciągu, a zwłaszcza w czasie pożaru, nie gospodarował faktycznie na całym obszarze. Okoliczność ta miałaby dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, gdyż do czasu, do którego powód użytkował cały areał o 22 ha, powinien on też od całego areału być ubezpieczony.Należało zatem orzec na podstawie art. 384 k.p.c.