II CR 518/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, H. Gorazdowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marty B. o stwierdzenie praw do spadku po Wiktorze H., na skutek rewizji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Powiatowego w Prudniku z dnia 23 kwietnia 1963 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Prudniku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMarta B. domaga się stwierdzenia, że prawa spadkowe po Wiktorze H., zmarłym w dniu 2 lipca 1953 r., przeszły z mocy testamentu na jej rzecz oraz na rzecz jej męża, Wincentego B. Wnioskodawczyni powołuje się na testament spadkodawcy, w którym swoją ostatnią wolę wyraził on w sposób następujący:"Spadkobiercą mojej nieruchomości "G." i "M" oraz całego inwentarza (ruchomości) ma być po mojej śmierci mój syn Wiktor H., urodzony dnia 12 lipca 1920 r. Ponieważ mój syn Wiktor H. nie jest zupełnie poczytalny, ustanawiam Pana Wincentego B. zamieszkałego w G. zarządcą obu nieruchomości i inwentarza (ruchomości), ale także i opiekunem. Ponadto ustanawiam dla mojego wyżej wymienionego syna dożywotnie prawo używania mieszkania jako wymiaru, składającego się z jednego pokoju i kuchni w nieruchomości "G". Jako mieszkanie wymiarowe wyznaczam mieszkanie obecnego lokatora Ignacego K. Na wypadek śmierci wymienionego spadkobiercy, zapisuję wyżej wymienione nieruchomości i inwentarz (ruchomości) panu Wincentemu B. i tegoż małżonce Marcie, zamieszkałym w G., w zamian za wieloletni wysiłek i pracę".Postanowieniem z dnia 23 kwietnia 1963 r. Sąd Powiatowy w Prudniku stwierdził, że prawa spadkowe po Wiktorze H. przeszły z mocy wymienionego testamentu na jego syna Wiktora H., gdyż przeżył on ojca, zmarł bowiem w dniu 14 marca 1962 r.Postanowienie to zaskarżyła wnioskodawczyni.Rozpoznając rewizję Sąd Wojewódzki w Opolu przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. następujące pytanie prawne:"Czy dopuszczalne jest sporządzenie ważnego testamentu tej treści, iż początkowo spadkodawca ustanawia swego dziedzica, natomiast w dalszych ustępach testamentu testator przyznaje temuż dziedzicowi dożywotnie prawo używania mieszkania jako wymiaru, nie zmieniając uprzedniego ustanowienia dziedzica (art. 77 § 1 pr. spadk.)?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Przyznanie przez testatora ustanowionemu przezeń spadkobiercy całego spadku ograniczonego prawa na nieruchomości spadkowej lub innego prawa, które może przysługiwać tylko względem rzeczy cudzej, jest oczywiście bezprzedmiotowe i jako takie nie może rodzić skutków prawnych. Jednakże taka dyspozycja sama przez się nie pozbawia testamentu ważności, gdyż normalnie dowodzi tylko, że spadkodawca nie był zorientowany w pewnych pojęciach prawnych, natomiast nie dowodzi braku woli spadkodawcy dokonania określonej dyspozycji swoim majątkiem na wypadek śmierci. Jeżeli przeto do testamentu zakradnie się tego rodzaju niekonsekwencja, należy dążyć do wykrycia rzeczywistej woli spadkodawcy, mając na uwadze, iż zgodnie z art. 96 testament należy tak tłumaczyć, żeby - jeśli to tylko możliwe - rozporządzenie spadkodawcy pozostało w mocy.Na to właśnie powoływała się wnioskodawczyni, domagając się, żeby Sąd dokonał wykładni testamentu Wiktora H. Wnioskodawczyni twierdziła przy tym, że wbrew literalnemu brzmieniu tego testamentu wolą spadkodawcy było powołanie do spadku jej i jej męża z jednoczesnym obciążeniem ich zapisem na rzecz syna spadkodawcy Wiktora H. Uzasadniając tę sugestię, wnioskodawczyni powołała się na okoliczność, że gdyby spadkodawca zmierzał do powołania do spadku swego syna, to nie zamieściłby w testamencie dyspozycji o przyznaniu mu dożywotniego prawa używania mieszkania. Poza tym wnioskodawczyni wyjaśniła, że taka właśnie treść testamentu znajdowała usprawiedliwienie w stosunkach, jakie się ukształtowały między nią i jej mężem a synem spadkodawcy, gdyż ten ostatni był chory psychicznie i w związku z tym od wielu lat pozostawał na opiece wnioskodawczyni i jej męża, ustanowienie więc ich spadkobiercami było uzasadnione z jednej strony wdzięcznością spadkodawcy wobec nich, z drugiej zaś chęcią zapewnienia synowi dalszej opieki.Ponieważ Sąd I instancji w ogóle do tych twierdzeń się nie ustosunkował i nie podjął próby wykładni testamentu, zawierającego prima facie pewną sprzeczność, zachodzi konieczność przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznania w celu dokonania tej wykładni. Dokonując jej będzie przy tym Sąd Powiatowy miał na uwadze przepis powołanego już art. 96 pr. spadk., w myśl którego testament należy tak tłumaczyć, żeby miał on rozsądną treść prawną i gospodarczą.Dodać ponadto należy, że Sąd Powiatowy nie wezwał - wbrew wymaganiu art. 13 § 2 k.p.n. - wszystkich osób, których praw dotyka wynik niniejszego postępowania. Jak wynika z materiału zebranego w sprawie, uczestnikami postępowania powinni być mąż wnioskodawczyni oraz nie znany jakoby z miejsca pobytu syn spadkodawcy Jerzy H. Czy adres jego jest rzeczywiście nie znany, Sąd Powiatowy nie wyjaśnił, gdyż nie pytał w ogóle o to wnioskodawczyni. Jest prawdopodobne, że wnioskodawczyni adres ten zna, gdyż w każdym razie wie, że Jerzy H. przebywa w Niemczech. Jeżeli adresu jego nie da się ustalić, Sąd Powiatowy ustanowi dla niego kuratora.Z zasad powyższych zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.