II CR 741/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa i Franciszki małżonków M. przeciwko Hucie im. Bolesława Bieruta w C. o odszkodowanie na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 13 maja 1975 r.oddalił rewizję i nie obciążył powodów kosztami procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktycznePowodowie Józef i Franciszka małżonkowie M. wnosili o zasądzenie od pozwanej Huty im. Bolesława Bieruta w C. kwoty 288.000 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu. Twierdzili, że umową darowizny z dnia 18.I.1955 r. w formie aktu notarialnego przenieśli własność swojego gospodarstwa rolnego o powierzchni 7,28 ha wraz z budynkami na rzecz zamieszkałego wspólnie z nimi Stanisława M., zastrzegając sobie w tej umowie środki utrzymania w postaci dożywotniego użytkowania trzech hektarów ziemi w miejscu przez siebie wybranym z coroczną obróbką tego gruntu i zwózką plonów, korzystania z jednej izby i pomieszczeń gospodarczych itd. Na wniosek strony pozwanej z opisanego gospodarstwa wywłaszczono prawie cały areał gruntów rolnych, w tym działkę będącą w dożywotnim użytkowaniu powodów, przez co pozbawieni zostali środków utrzymania. Pozwana Huta nie ujawniła przed organami wywłaszczeniowymi, iż nieruchomość podlegająca wywłaszczeniu jest ograniczona prawem dożywotniego użytkowania gruntów, co doprowadziło do wypłacenia całego odszkodowania właścicielowi nieruchomości Stanisławowi M. Powodowie twierdzili ponadto, że pozwana Huta, jako nabywca nieruchomości obciążonej prawem dożywocia na ich rzecz, ponosi odpowiedzialność za świadczenia objęte tym prawem z mocy art. 910 k.c. Rekompensaty świadczeń utraconych na skutek wywłaszczenia nieruchomości nie mogą dochodzić od zobowiązanego z umowy dożywocia Stanisława M., gdyż jest on inwalidą i utrzymuje się jedynie z renty inwalidzkiej.Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 13.V.1975 r. oddalił powództwo w całości, przyjmując, że powodowie nie mogli być uczestnikami postępowania wywłaszczeniowego i nie mogli otrzymać żadnego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, że mogą swoje prawa realizować na pozostałym gruncie oraz że wywłaszczenie orzeczone zostało w stanie wolnym od obciążeń.Powodowie zaskarżyli powyższy wyrok rewizją, w której podnosząc zarzuty: niewyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych oraz obrazy prawa materialnego, a konkretnie art. 910 § 2 k.c., zgłosili wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, oddalając rewizję powodów, miał na uwadze, co następuje:Jak wynika z twierdzeń powodów w toku całego procesu, roszczenie swoje opierają oni na dwóch podstawach prawnych, a mianowicie na przepisach o dożywociu oraz na przepisach art. 417 k.c. w związku z art. 420 k.c. Na tej drugiej podstawie podają twierdzenia o nieujawnieniu przez pozwaną Hutę organowi wywłaszczającemu, że "wywłaszczana nieruchomość jest obciążona prawem rzeczowym ograniczonym", co doprowadziło do przyznania odszkodowania jedynie na rzecz właściciela nieruchomości. Sąd Wojewódzki, oddalając powództwo, wyraził pogląd, że brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do uwzględnienia roszczenia powodów.Wyrok oddalający powództwo w stosunku do pozwanej Huty odpowiada prawu. Pomijając kwestię, czy powodowie mogli być uczestnikami postępowania wywłaszczeniowego i czy powinni otrzymać w tym postępowaniu odszkodowanie za przysługujące im na wywłaszczonej nieruchomości prawo dożywocia (jest to zagadnienie z zakresu postępowania wywłaszczeniowego - administracyjnego i nie może być przedmiotem badania w sprawie cywilnej), trzeba stwierdzić, że niepodanie przez pozwaną Hutę we wniosku o wywłaszczenie, iż powodom przysługuje prawo użytkowania wywłaszczonej nieruchomości, nie uzasadnia przyjęcia odpowiedzialności strony pozwanej za szkodę na podstawie art. 420 k.c. w związku z art. 417 k.c. Postępowanie wywłaszczeniowe prowadzone było nie przez funkcjonariuszy pozwanej Huty, będącej państwową osobą prawną, lecz przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach. Do funkcjonariuszy więc tego organu administracyjnego należało dopilnowanie, by do wniosku o wywłaszczenie dołączone zostały właściwe dokumenty (wskazane w art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) oraz by o postępowaniu tym zawiadomione zostały wszystkie osoby zainteresowane. Twierdzenie rewizji, że powodowie zgłaszali swoje prawa do wywłaszczanej nieruchomości i że nie zostali dopuszczeni przez stronę pozwaną do udziału w postępowaniu wywłaszczeniowym, jest nie do przyjęcia. O wszczęciu postępowania orzeka nie wnioskodawca, lecz organ wywłaszczający i wyłącznie ten organ decyduje o dopuszczeniu do udziału w postępowaniu osób zgłaszających swoje prawa do nieruchomości, a więc wykazujących swój interes prawny. Powyższe względy przesądzają o niezasadności zarzutu rewizji niewyjaśnienia sprawy, a w szczególności niewyjaśnienia, że powodowie już w toku postępowania wywłaszczeniowego starali się ratować swoją sytuację, ale z winy strony pozwanej nie zostali do tego postępowania dopuszczeni.Nieuzasadniony jest też drugi zarzut rewizji - obrazy art. 910 § 2 k.c. Przepis § 2 art. 910 k.c. regulujący odpowiedzialność nabywcy nieruchomości obciążonej prawem dożywocia nie ma zastosowania w przypadku wywłaszczenia takiej nieruchomości. Dlatego też dożywotnik nie może domagać się świadczeń objętych prawem dożywocia ani od ubiegającego się o wywłaszczenie, ani też od Państwa (na rzecz którego wywłaszczenie następuje). Wywłaszczeniu, które polega na całkowitym odjęciu lub ograniczeniu prawa własności lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości (art. 4 ustawy o wywłaszczeniu), nie można przypisywać skutków nabycia i zbycia w rozumieniu art. 910 k.c., czy też art. 914 i 915 k.c. Zbycie w rozumieniu prawa cywilnego, w tym rozumieniu art. 910 § 2 k.c., zależy od woli właściciela nieruchomości, tymczasem przy wywłaszczeniu właściciel pozbawiony jest możliwości wyboru osoby następcy w prawie własności.Przeciwko przyjęciu poglądu, że art. 910 § 2 k.c. ma zastosowanie także przy wywłaszczeniu, przemawia również zasada wyrażona w art. 26 i 32 ustawy o wywłaszczaniu, że w wypadku wywłaszczenia nieruchomości wygasają obciążające ją prawa rzeczowe, chyba że zostaną one utrzymane w mocy dzięki porozumieniu między podmiotami uprawnionymi a wnioskodawcą z postępowania wywłaszczeniowego i ustalone w decyzji o wywłaszczeniu. Gdyby przy wywłaszczaniu nieruchomości obciążonej prawem dożywocia świadczeń wynikających z tego prawa przechodził na Skarb Państwa czy też na jednostkę (państwową lub spółdzielczą) ubiegającą się o uwłaszczenie, musiałoby to znaleźć odzwierciedlenie w odpowiedniej redakcji przepisów ustawy wywłaszczeniowej. W żadnym zaś razie nie mogłoby to prawo wygasać, jak przewiduje art. 32 ust. 1 prawa wywłaszczeniowego. Inne brzmienie musiałby też mieć przepis art. 32 ust. 2 przewidujący, że wywłaszczający nie wstępuje w umowy zawarte przez właściciela z trzecimi osobami co do wywłaszczonej nieruchomości. Wszystkie wskazane wyżej względy uzasadniają wniosek, że art. 910 § 2 k.c. nie ma zastosowania w przypadku wywłaszczenia nieruchomości obciążonej prawem dożywocia.Kwestia prawidłowości ustalenia Sądu I instancji co do możliwości realizowania przez powodów wynikającego z umowy prawa dożywocia na pozostałym gruncie i trafności poglądu co do możliwości żądania przez powodów zamiany uprawnienia do użytkowania gruntu na rentę nie wymaga szerszego omówienia, gdyż wykracza poza zakres sporu między stronami. Sąd Najwyższy jedynie marginesowo zauważa, że nie podziela poglądu co do możliwości domagania się przez powodów od właściciela nieruchomości M. renty w zamian za utracone na skutek wywłaszczenia prawo użytkowania 3 ha ziemi. Wygaśnięcie tego prawa wywołuje skutki nie tylko w stosunku do właściciela nieruchomości, ale i do użytkownika. Przy przyjęciu więc, że prawo powodów do użytkowania określonej działki wygasło, nie ma podstaw do przyznania im uprawnienia do żądania zamiany tego prawa na inne w formie renty. W tym wypadku powodowie mogliby dochodzić od właściciela nieruchomości jedynie kwoty stanowiącej równowartość ich prawa (użytkowania) na podstawie art. 405 k.c. Wartość nieruchomości obciążonej jest niższa od nieruchomości nie obciążonej, i to o wartość prawa obciążającego tę nieruchomość (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1974 r. w sprawie I CR 216/74 - OSNCP 1975, z. 4, poz. 67).Realizacja prawa użytkowania na gruncie pozostawionym małżonkom M. mogłaby wchodzić w grę wówczas, gdyby powodowie nie użytkowali przed wywłaszczeniem konkretnej działki, a właściciel uzgadniał z nimi każdorazowo miejsce, które chcą uprawiać. Praktyki takiej nie można wykluczyć, gdyż w umowie przenoszącej własność i ustanawiającej dożywocie nie określono położenia i granic działki, którą powodowie mieli użytkować, pozostawiając im wybór miejsca. Oczywiście, w wypadku realizowania przez powodów prawa użytkowania na innym gruncie nie mogłoby wchodzić w grę dochodzenie kwoty stanowiącej równowartość tego prawa.Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu i dlatego rewizję oddalił (art. 387 k.p.c.). Ponieważ powodowie są ludźmi starymi i znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, odstąpił od obciążania ich kosztami postępowania rewizyjnego (art. 102 k.p.c.).