II CSKP 1143/22

II CSKP 1143/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 24 lipca 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba (przewodniczący) SSN Karol Weitz (sprawozdawca) SSN Marta Romańska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 lipca 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej X. spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 22 grudnia 2020 r., I ACa 766/19, w sprawie z powództwa X. spółki akcyjnej w W. przeciwko M.G. i A. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością we W. o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od powoda na rzecz pozwanej M.G. kwotę 8.100 zł (osiem tysięcy sto złotych) z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia powodowi odpisu niniejszego orzeczenia, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Marta Romańska Monika Koba Karol Weitz UZASADNIENIE II CSKP 1143/22 2 Pozwem z 4 lipca 2017 r. X. S.A. z siedzibą w W. wniósł o zasądzenie od M.G., A. Sp. z o.o. we W. kwoty 392 683,39 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Wyrokiem z 6 czerwca 2019 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił powództwo. Sąd ustalił, że pozwana M.G. 27 lutego 2009 r. złożyła wniosek o udzielenie kredytu […] hipoteczny z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Wniosek dotyczył kredytu w wysokości 400 000 zł, a walutę oznaczono jako CHF. Zawnioskowano o rozłożenie kredytu na 540 równych miesięcznych rat. Pozwana wskazała, że jej miesięczny dochód z działalności gospodarczej wynosi 13 307 zł netto na jedną osobę. We wniosku wskazała także swoje istniejące zobowiązania kredytowe. Dnia 22 kwietnia 2009 r. B. S. A. z siedzibą w W. (obecnie powód) zawarł z M.G. umowę o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] waloryzowany kursem CHF. Bank udzielił pozwanej kredytu w wysokości 322 000 zł, jako walutę waloryzacji oznaczono CHF. W dniu 21 kwietnia 2009 r. przeliczona kwota kredytu według kursu kupna waluty z tabeli powodowego banku wynosiła 113 580,24 CHF. Wskazana kwota miała charakter informacyjny i nie stanowiła zobowiązania banku. Okres kredytowania ustalono na 540 miesięcznych równych rat. Kwota uruchamianego kredytu określona była na podstawie kursu kupna waluty CHF z tabeli kursowej […] Banku z dnia i godziny uruchomienia kredytu. Raty kapitałowo-odsetkowe spłacane przez pozwaną przeliczane były po kursie sprzedaży CHF według tabeli […] Banku obowiązującej w dacie spłaty. Zabezpieczeniem spłaty kredytu była m.in. hipoteka łączna kaucyjna do kwoty 483 000 zł ustanowiona na nieruchomości położonej w C. przy ul. […] wraz z garażem, stanowiącej własność A. Sp. z o.o. we W. Spłata kredytu była realizowana do 2014 r. W dniu 11 sierpnia 2014 r. powodowy bank wezwał pozwaną do zapłaty zaległych płatności na rachunku kredytu hipotecznego w kwocie 857,43 CHF w terminie 7 dni pod rygorem potraktowania wezwania jako wypowiedzenia umowy przez Bank z 30-dniowym okresem wypowiedzenia. Całkowita kwota zadłużenia została oznaczona na kwotę 107 740,66 CHF. Wezwanie doręczono pozwanej 27 sierpnia II CSKP 1143/22 3 2014 r. Pismem z 14 listopada 2014 r. wezwano pozwaną do zapłaty kwoty 108 814,43 CHF. Pismem z 13 listopada 2014 r. wezwano A. Sp. z o.o. z siedzibą we W. do zapłaty kwoty 108 814,43 CHF. Dnia 15 grudnia 2014 r. powodowy bank skierował do dłużnika hipotecznego pismo, w którym złożył oświadczenie o wypowiedzeniu umowy, określając zadłużenie na kwotę 109 155,81 CHF. W dniu 4 lipca 2017 r. powodowy bank wystawił wyciąg z ksiąg bankowych banku, w którym stwierdzono wierzytelność banku względem dłużników w kwocie 99 648,14 CHF. Bank wskazał kwotę 89 338,80 CHF jako niespłacony kapitał oraz kwotę 10309,33 CHF i kwotę 10 309,18 CHF jako odsetki karne naliczane a okres od 18.09.2014 r. do 4 07.2017 r. Po przeliczeniu kwoty wyrażonej w CHF na kwotę wyrażoną w złotych według kursu sprzedaży powoda z 4 lipca 2017 r. zobowiązanie pieniężne pozwanych miało wynosić 392 683,39 zł. Od początku spłaty kredytu pozwana uiściła 59 rat z 539. Przy założeniu, że kwotę kredytu wyrażono w złotówkach i pozwanej wypłacono złotówki, powodowy bank określił zobowiązanie w złotówkach, a każda rata kapitałowo-odsetkowa miała być spłacana w złotówkach bez odwoływania się do kursu CHF, przy zastosowaniu stopy referencyjnej LIBOR 3M i przy stosowaniu marży według umowy, pozwana łącznie spłaciła 14 482,26 zł tytułem kapitału i 61 339,43 tytułem odsetek. Z kolei przy założeniu, że kwotę kredytu wyrażono w złotówkach, pozwanej wypłacono złotówki, a powodowy bank określił zobowiązanie według kursu waluty CHF na podstawie tabeli kursów walut obcych, która obowiązywała u niego na dzień wypłaty kredytu, a każda rata kapitałowo-odsetkowa miała zostać spłacona w złotówkach, po przeliczeniu potrąconej kwoty przez kurs sprzedaży waluty CHF na podstawie tabeli kursów walut obcych obowiązującej w powodowym banku na dzień spłaty każdej raty kapitałowo-odsetkowej, przy zastosowaniu stopy referencyjnej LIBOR 3M oraz przy zastosowaniu oprocentowania oraz marży według umowy, Pozwana łącznie spłaciła 5 043,71 CHF – 16 924,72 zł tytułem kapitału oraz 20 826,39 CHF – 69 080,79 zł tytułem odsetek. Przy przyjęciu z kolei, że kwotę udzielonego kredytu wyrażono w złotówkach, pozwanej wypłacono złotówki, a powodowy bank określił zobowiązanie według kursu średniego waluty CHF na podstawie tabeli A kursów walut obcych NBP na dzień spłaty każdej raty kapitałowo- II CSKP 1143/22 4 odsetkowej, przy zastosowaniu stopy referencyjnej LIBOR 3M i oprocentowania oraz marży według umowy, pozwana spłaciła łącznie 5 193,41 CHF tytułem kapitału oraz 21 445,83 CHF – 69 080,79 zł tytułem odsetek. Sąd Okręgowy ocenił, że żądanie pozwu oparte jest na wyciągu z ksiąg banku z 4 lipca 2017, podczas gdy postępowanie dowodowe dotyczyło rozliczenia kredytu w kontekście dokonywanych spłat rat kredytu na datę spłaty 59-ej raty, czyli na maj 2014 r. Wyciąg z ksiąg banku jako dokument prywatny daje podstawę do ustalenia wysokości zobowiązania. Nie jest jednak wystarczającym dowodem do uznania żądania za udowodnione co do wysokości. Powołując art. 69 ust 1 i 2 pkt 4a ustawy - Prawo bankowe Sąd Okręgowy stwierdził, że przepisy te stanowią podstawę prawną dla banków do zawierania umów indeksowanych do waluty obcej. Przywołując art. 3851 k.c. Sąd przyjął, że skutkiem wyeliminowania niedozwolonych postanowień umownych jest wyłączenie ich stosowania, podczas gdy umowa powinna nadal obowiązywać bez jakichkolwiek innych zmian o ile jest to prawnie możliwe. Według Sądu, ani prawo unijne ani prawo polskie nie miało wymagać, aby w związku z zastrzeżeniem klauzuli abuzywnej konsument uzyskał możliwość powołania się na nieważność całej umowy. Dalej Sąd Okręgowy uznał, że stwierdzenie istnienia niedozwolonych klauzul, nie powoduje automatycznie nieważności czynności prawnej i przyjął zarazem, że zamieszczenie w umowie niekorzystnych dla pozwanej postanowień dotyczących wypłaty kredytu po kursie kupna według kursów i tabel banku udzielającego kredytu oraz spłaty rat kredytu po kursie sprzedaży według kursów i tabel banku powoduje już w dacie zawarcia umowy kredytu nierówność stron umowy i to w stopniu rażąco naruszającym interesy konsumenta z uwagi na brak precyzyjnego określenia sposobu ustalania kursów walut. Spread będący różnicą między niższą ceną kupna a wyższą ceną sprzedaży danej waluty – tj. zastosowanie dwóch różnych kursów ustalania kursów walut prowadził do sytuacji, w której kredyt wypłacony w walucie polskiej, a następnie ustalony w walucie obcej według kursu niższego (kursu kupna) przy spłacie staje się już kredytem w kwocie wyższej (bez uwzględnienia wahań kursowych samej waluty). Spłata raty ustalona według kursu wyższego od początku zawarcia umowy powoduje powstanie sytuacji, w której suma rat spłaty kredytu jest wyższa od kwoty obliczonej i obowiązującej przy wypłacie kredytu. Postanowienia umowy pochodzą z okresu II CSKP 1143/22 5 przed zmianami art. 69 ust 1 pkt 4a i art. 75b Prawa bankowego. Postanowienia dotyczące spreadów powinny znaleźć się w treści umowy kredytowej i ponadto zawierać szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut. Według Sądu Okręgowego, umowa zawarta w niniejszej sprawie nie spełnia tych wymagań, co powoduje, że w chwili jej zawarcia odnośne postanowienie miało charakter niedozwolony, co wykluczało jego stosowanie. W rezultacie Sąd Okręgowy powziął wątpliwość co do udowodnienia wymagalności roszczenia w wysokości określonej w wypowiedzeniu umowy, w tym przede wszystkim co do wysokości roszczenia w dacie wystawienia wyciągu z ksiąg bankowych z 4 lipca 2017 r. Według Sądu Okręgowego, porównanie dwóch dowodów złożonych przez powodowy bank, tj. wypowiedzenia umowy z 11 sierpnia 2014 r., w którym oznaczono całkowitą kwotę zobowiązania na 107 240,66 CHF oraz wyciągu z ksiąg banku z 4 lipca 2017 r., w którym całkowitą kwotę zobowiązania określono na 99 648,13 CHF, bez względu na ocenę postanowień umowy pod kątem ich abuzywności upoważnia do stwierdzenia, że różnica wysokości zobowiązania i ostatecznego żądania nie została udowodniona. Apelację od wyroku z 6 czerwca 2019 r. złożył powodowy bank, Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 22 grudnia 2020 r. oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podniósł, że wyrok Sądu Okręgowego i jego uzasadnienie nie uwzględniają aktualnej judykatury Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącej skutków stwierdzenia abuzywności postanowień umowy o kredyt indeksowany lub denominowany do franka szwajcarskiego (CHF) zawierających klauzule waloryzacyjne, ale mimo to wyrok ten odpowiada prawu. Według Sądu Apelacyjnego, zawarte w umowie stron klauzule waloryzacyjne nie były negocjowane z pozwaną i są sformułowane niejednoznacznie, gdyż nie precyzują sposobu ustalania kursów CHF dla celów jego przeliczania na złotówki, a ponadto klauzule te są również sprzeczne z dobrymi obyczajami w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., gdyż kształtują prawa i obowiązki stron umowy nie uwzględniając słusznych interesów pozwanej jako konsumenta. Wobec uznania powołanych klauzul waloryzacyjnych za abuzywne Sąd Apelacyjny przyjął przesłankowo, że umowa kredytu wiążąca strony jest nieważna. II CSKP 1143/22 6 W rezultacie Sąd Apelacyjny ocenił, że nie tyle różnice w wysokości zobowiązania pozwanych wynikające ze złożonych w sprawie dokumentów mających wykazać wysokość zadłużenia pozwanych, lecz nieważność umowy stanowi podstawę oddalenia powództwa. Skargę kasacyjną od wyroku z 22 grudnia 2020 r. złożył powodowy bank, zarzucając naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 6 ust. 1 i 7 Dyrektywy nr 93/13, art. 3851 §1 w związku z § 3 k.c., art. 3851 §1 oraz § 3 k.c., art. 385 1 w związku z art. 3852 k.c. art. 3851 i 2 w związku z art. 3852 k.c. art. 3851 §1 i 2 k.c., art. 3851 §1 i 2 w związku z art. 3852 k.c., art. 221w związku z art. 3851 k.c. oraz art. 3851 §2 k.c. w związku z art. 7 ust 1 i 8b Dyrektywy nr 93/13 i art. 3531 k.c., art. 3851 §2 k.c. w związku z art. 5 ust 1 Dyrektywy nr 93/13, art. 24 ust 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, oraz art. 3851 § 2 k.c. i art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy nr 93/13. Na tych podstawach wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżący starał się podważyć w zarzutach kasacyjnych stanowisko, że klauzule walutowe przyznające jednej ze stron umowy kredytu uprawnienie do samodzielnego decydowania o kursach waluty waloryzacji lub indeksacji mają charakter abuzywny, i że bez nich kwestionowane umowy kredytu nie mogą być utrzymane. W obecnym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje już jednak stanowisko, że nie jest możliwe utrzymanie umowy kredytowej takiej jak umowa zawarta w rozpatrywanej sprawie, w razie stwierdzenia abuzywności jej postanowień kształtujących mechanizm indeksacji lub waloryzacji świadczenia kursem waluty obcej (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., II CSK 282/18 nie publ. i z 13 maja 2022 r. III CSKP 293/22 nie publ. oraz z 6 czerwca 2023 r. (II CSKP 950/22). Sąd Najwyższy w niniejszym składzie stanowisko to podziela. Gdy chodzi o kwestię abuzywności klauzul umownych rozpatrywanych w niniejszej sprawie, to wszystkie odnośne zarzuty kasacyjne są bezzasadne, albowiem Sądy obu instancji wyczerpująco, rzetelnie i w pełni przekonująco wykazały, II CSKP 1143/22 7 że przedmiotowe klauzule mają charakter niedozwolony, a Sąd Najwyższy podziela tę ocenę. Wobec bezzasadności wszystkich zarzutów kasacyjnych skarga kasacyjna pozwanego banku podlegała oddaleniu. Z tych względów, na podstawie art. 39814 oraz art. 98 §11 w związku z art. 391 § 1 i z art. 398 21 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. Marta Romańska Monika Koba Karol Weitz (M.M.) [ał]