II CSKP 260/24

II CSKP 260/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 7 maja 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący) SSN Beata Janiszewska (sprawozdawca) SSN Kamil Zaradkiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 7 maja 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 22 lutego 2022 r., I ACa 805/21, w sprawie z powództwa I.B. i M.B. przeciwko Bank w W. o zapłatę i ustalenie, 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Bank w W. na rzecz I.B. i M.B. po 1350 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt) złotych z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Beata Janiszewska Tomasz Szanciło Kamil Zaradkiewicz [J.T.] II CSKP 260/24 2 UZASADNIENIE Powodowie M.B. i I.B. wnieśli o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z bliżej opisanej umowy kredytu zawartej przez nich z poprzednikiem prawnym pozwanego Bank w W. (dalej: „bank”) oraz o zasądzenie od pozwanego kwoty 106 973,55 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 27 lipca 2020 r. do dnia zapłaty. Sąd Okręgowy w Toruniu ustalił, że umowa kredytu jest nieważna, oraz zasądził na rzecz powodów kwotę żądaną pozwem. Następnie Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację pozwanego, ustalając, za Sądem pierwszej instancji, że 28 grudnia 2009 r. powodowie zawarli z poprzednikiem pozwanego umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej (franka szwajcarskiego) w kwocie 150 000 zł, na okres 360 miesięcy. Kredyt przeznaczony był na budowę domu jednorodzinnego. W sprawie poczyniono również szczegółowe ustalenia co do okoliczności zawarcia umowy oraz jej treści, w tym co do zawartego w kontrakcie mechanizmu powiązania kredytu z kursem waluty obcej. Wspomniany wyżej mechanizm polegał na tym, że po wypłacie kredytu lub transzy – następującej w walucie polskiej – kwota kredytu miała zostać przeliczona na franki szwajcarskie. Następnie powodowie mieli spłacać raty kredytu, wyrażone w walucie obcej, przez zapłatę odpowiedniej kwoty złotych polskich. Do przeliczeń walut stosowany miał być odpowiednio kurs kupna oraz sprzedaży walut z tabeli kursowej ustalanej przez pozwanego. Umowa nie zawierała zasad kształtowania treści tej tabeli. Kredyt został wypłacony, a następnie był przez powodów spłacany. W okresie od 18 lutego 2010 r. do 17 kwietnia 2020 r. dokonali spłat w łącznej kwocie 110 771,35 zł, a od 17 grudnia 2010 r. do 17 kwietnia 2020 r. — 106 973,55 zł. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, podobnie jak wcześniej Sąd Okręgowy, że postanowienia umowne kształtujące mechanizm indeksacji na podstawie jednostronnie ustalanego przez bank kursu wymiany walut były niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. i nie wiązały powodów jako II CSKP 260/24 3 konsumentów. Postanowienia te podlegały badaniu przez pryzmat przesłanek zastosowania tego przepisu, ponieważ, choć określały główne świadczenia stron, to nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Jednoznaczność rozumieć należy przy tym, zdaniem Sądu drugiej instancji, nie jako zrozumiałość postanowienia w sensie gramatycznym, lecz jako przejrzystość skutków ekonomicznych konkretnego rozwiązania umownego. Sporne klauzule nie spełniały tego kryterium, gdyż stosowane przez pozwanego kursy walut, a w konsekwencji kwoty podlegające wypłacie i spłacie, mogły być ustalane w dowolny sposób. W umowie nie uregulowano bowiem zasad tworzenia tabeli kursowej banku. Z tego samego względu oceniono, że sporne postanowienia, dotyczące indeksacji kredytu, realizują przesłanki wskazane w art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny ocenił, że umowa stron okazała się nieważna. Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień, które nie wiązały powodów jako konsumentów, gdyż niemożliwe było ustalenie wysokości świadczeń stron. Tym samym uwzględnieniu podlegało żądanie ustalenia (art. 189 k.p.c.), gdyż kredytobiorcy mieli interes prawny w jego dochodzeniu. Z kolei świadczenia spełniane przez powodów jako raty kredytu podlegały zwrotowi na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji, zarzucając naruszenie: (1) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”), (2) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, (3) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13, (4) art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe oraz art. 65 i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, (5) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem 21 dyrektywy 93/13, (6) art. 189 k.p.c., (7) art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, (8) a także art. 3531 w zw. z 58 § 1 i 3 k.c. Zarzuty pierwszy i drugi związane były z wyodrębnieniem przez bank w mechanizmie indeksacji kredytu klauzuli kursowej (spreadowej) oraz klauzuli ryzyka walutowego. Pierwszy z zarzutów dotyczył błędnego, zdaniem skarżącego, II CSKP 260/24 4 braku rozróżnienia tych klauzul, podczas gdy klauzula spreadowa nie określa głównych świadczeń stron – odmiennie niż klauzula ryzyka walutowego. Drugi zarzut dotyczył błędnego przyjęcia, że klauzula ryzyka walutowego nie została sformułowana w sposób jednoznaczny. W konsekwencji, w ocenie skarżącego, nie powinna być ona rozpatrywana jako niedozwolona, gdyż dotyczyła głównych świadczeń stron. W zarzucie trzecim połączono dwie odrębne kwestie. Bank kwestionował bowiem uznanie spornych postanowień za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., a zarazem wskazywał, że skutkiem zastosowania wspomnianego ostatnio przepisu nie powinno być uznanie umowy za nieważną; nie przewiduje on bowiem takiej sankcji. Zarzuty czwarty i piąty nakierowane były na zwalczanie oceny, że skutkiem niedozwolonego charakteru spornych postanowień jest stan niezwiązania stron całą umową kredytu. Do tego samego wątku nawiązano w zarzucie ósmym, w którym bank eksponował, że konstrukcja umowy i mechanizm indeksacji przyjęty w umowie zawartej przez strony mieszczą się w granicach swobody umów określonych w art. 3531 k.c. W zarzucie szóstym zakwestionowano ocenę o tym, że powodom przysługuje interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, podczas gdy przysługiwało im „dalej idące” roszczenie o zapłatę. Zarzut siódmy został natomiast nakierowany na zwalczanie stanowiska, że, oferując konsumentom kredyt indeksowany do waluty obcej, bank nie przedstawił im rzetelnych informacji odnośnie do ryzyka wiążącego się z zawarciem umowy, a tym samym samo wprowadzenie do umowy ryzyka walutowego stanowiło niedozwolone postanowienie umowne, skutkujące upadkiem umowy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu. W pierwszej kolejności należało ocenić zarzuty zmierzające do zakwestionowania stanowiska o niedozwolonym charakterze spornych postanowień umownych oraz dotyczące tego, jakie postanowienia dają się wyróżnić w kontrakcie stron. Następnie zbadaniu podlegało to, czy niedozwolony charakter wspomnianych postanowień prowadzi do stanu nieistnienia stosunku prawnego mającego wynikać II CSKP 260/24 5 z umowy kredytu, a jeżeli tak, to czy powódka miała interes prawny w ustaleniu tego nieistnienia. Co się tyczy możliwości podziału mechanizmu indeksacji kredytu i wyróżnienia w spornej umowie odrębnej klauzuli ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych, to kwestia ta nie ma znaczenia dla sprawy. W uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), stwierdzono bowiem, iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1), oraz że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie znajduje podstaw do podjęcia działań unormowanych w art. 88 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, wobec czego pozostaje związany stanowiskiem wyrażonym w uchwale (zob. wyroki SN z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1088/24, oraz z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22). Z przytoczonych wyżej tez uchwały wynika, że już sam niedozwolony charakter postanowień określanych przez bank mianem klauzul spreadowych powoduje, iż umowa kredytu nie wiąże stron. Nie ma zatem znaczenia to, czy w umowie da się wyodrębnić klauzulę ryzyka walutowego, ani to, czy klauzula taka została sformułowana w sposób jednoznaczny. Wspomniana uchwała obezwładnia również ostatni, siódmy zarzut skargi kasacyjnej. Zakres udzielonych konsumentom informacji w przedmiocie ryzyka walutowego, podobnie jak abuzywny charakter klauzuli przewidującej takie ryzyko (o ile samodzielne postanowienie w tym przedmiocie dałoby się wyodrębnić w umowie stron), nie przekładają się bowiem na rozstrzygnięcie sprawy. Zarazem oczywisty jest niedozwolony charakter postanowienia, które uzależnia wysokość wzajemnych świadczeń stron od jednostronnej decyzji pozwanego, czego wyrazem jest treść tabeli kursowej banku. Przedsiębiorca nie II CSKP 260/24 6 może bowiem skutecznie zastrzec sobie prawa decydowania o tym, jakie środki świadczyć ma mu konsument, bez ustalenia obiektywnych, zewnętrznych, zrozumiałych dla konsumenta i weryfikowalnych zasad takiego kształtowania wysokości świadczenia. W świetle uchwały wydanej w sprawie III CZP 25/22 jako nietrafne jawią się także zarzuty czwarty i piąty. W uchwale przesądzono bowiem, że skutkiem niedozwolonego charakteru postanowienia umownego odsyłającego strony do tabeli kursowej banku jest stan niezwiązania umową także w pozostałej części. In abstracto trafne jest przy tym podnoszone przez bank twierdzenie, że art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie przewiduje sankcji nieważności czynności prawnej. Brak związania stron umową jest jednak skutkiem tego, że bez postanowień niewiążących konsumenta (jako abuzywnych) kontrakt nie nadaje się do wykonania. Bank nietrafnie wskazał również, że powodowie nie mają interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia nieistnienia spornego stosunku prawnego. Pozwany twierdzi, że zgłosili oni w sprawie „dalej idące roszczenie”, tj. żądanie zapłaty. Interes prawny powodów jest jednak oczywisty, skoro ustalenie nieistnienia stosunku prawnego, z którego miała wynikać wierzytelność banku, może posłużyć do wykreślenia wpisu hipoteki, mającej zabezpieczać tę wierzytelność. Jest to przy tym interes prawny, a nie tylko faktyczny. Nie bez znaczenia pozostaje również to, że umowa kredytu została zawarta na wiele lat. Nawiązując do używanego przez skarżącego zwrotu o przysługiwaniu powodom „dalej idącego roszczenia” (niż uwzględnione w niniejszej sprawie żądanie ustalenia) należy również wyjaśnić, że tego rodzaju relacja w oczywisty sposób nie występuje między zgłoszonym w sprawie żądaniem zapłaty a żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu (które w wyroku Sądu Okręgowego zaowocowało ustaleniem nieważności umowy). Twierdzenie o braku interesu prawnego mogłoby być ewentualnie uzasadnione, gdyby powodowie żądali w sprawie – zamiast zapłaty – ustalenia, że bank jest ich dłużnikiem. W typowym przypadku tego rodzaju żądanie rzeczywiście byłoby wówczas niezasadne – choć możliwe do pomyślenia są stany faktyczne, w których powód ma interes prawny w ustaleniu istnienia zobowiązania mimo możliwości domagania się spełnienia II CSKP 260/24 7 świadczenia. W niniejszej sprawie występuje jednak odmienna sytuacja, gdyż stan nieistnienia stosunku prawnego jest wprawdzie przesłanką uwzględnienia żądania zapłaty, lecz ustalenie tego stanu realizuje również inne interesy powódki – zarówno związane z ustanowionym na rzecz banku zabezpieczeniem rzeczowym, jak i z kategorycznym rozstrzygnięciem, że sporna umowa nie wiąże stron. Tym samym skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku. Beata Janiszewska Tomasz Szanciło Kamil Zaradkiewicz [J.T.] [SOP]