II CSKP 266/22

Sygn. akt II CSKP 266/22 POSTANOWIENIE Dnia 9 września 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Władysław Pawlak (przewodniczący) SSN Paweł Grzegorczyk SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca) w sprawie z wniosku P. S.A. z siedzibą w K. przy uczestnictwie Z. M. i Skarbu Państwa – Prezydenta m. st. Warszawy o stwierdzenie nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2022 r., skargi kasacyjnej uczestnika Z. M. od postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawa – Praga w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV Ca 470/16, uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawa - Praga w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2019 r. Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie, w następstwie apelacji wnioskodawcy P. S.A. w K. (dalej – „P.”), zmienił postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi - Północ w Warszawie z dnia 11 grudnia 2015 r. w ten sposób, że stwierdził, iż Skarb Państwa 2 nabył przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1987 r. służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesyłu, polegającą na nieodpłatnym i nieograniczonym w czasie prawie do posadowienia na nieruchomości i utrzymywania posadowionych i przebiegających przez nieruchomość urządzeń napowietrznej linii energetycznej, a także korzystania z nieruchomości w zakresie niezbędnym do zapewnienia prawidłowego i niezakłóconego działania napowietrznej linii elektroenergetycznej, przebiegającej przez bliżej oznaczoną nieruchomość („Nieruchomość”), w tym przez jej eksploatację, dokonywanie kontroli, przeglądów, konserwacji, napraw, modernizacji i remontów, usuwaniu awarii lub wymianie urządzeń w całości lub ich poszczególnych części, jak również przez dostęp do urządzeń linii polegający na prawie przechodu i przejazdu przez nieruchomość obciążoną, na rzecz każdoczesnego właściciela napowietrznej linii elektroenergetycznej, w granicach oznaczonych punktami a-b-j-i-a na bliżej oznaczonej mapie („Mapa”), orzekając również co do kosztów postępowania. W sprawie ustalono m.in., że przez Nieruchomość, stanowiącą własność uczestnika Z. M., przebiega napowietrzna linia energetyczna 220 kV relacji . – M.1 („Linia energetyczna”), wybudowana w latach 1963-1966 przez bliżej oznaczone przedsiębiorstwo państwowe i eksploatowana nieprzerwanie przez inwestora, a następnie jego następców prawnych, w tym przez wnioskodawcę. Ówczesny właściciel Nieruchomości H. M. (poprzednik prawny uczestnika), nie wyraził zgody na budowę (nie był pytany o nią) ani nie podejmował żadnych działań prawnych jej dotyczących, bał się bowiem represji za odmowę zgody. Pismem z dnia 12 sierpnia 2014 r. wnioskodawca zwrócił się do uczestnika z propozycją zawarcia umowy ustanowienia służebności przesyłu, załączając wzór umowy. Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca wykazał przesłanki zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu, do którego doszło w dniu 1 stycznia 1987 r. (posiadanie w złej wierze rozpoczęło się w dniu ukończenia budowy Linii energetycznej, tj. 1 stycznia 1967 r.), a więc jeszcze w czasie obowiązywania zasady jednolitego funduszu własności państwowej, na rzecz Skarbu Państwa. Określając zakres tej służebności, oznaczony szczegółowo na 3 Mapie, uwzględnił także tzw. pas technologiczny o szerokości 25 m w każdą stronę, licząc od osi linii. Z opinii biegłych bowiem wynikało, że koniecznym jest wyznaczenie strefy ochronnej, w zakresie której wykorzystanie Nieruchomości przez właściciela pozostaje efektywnie ograniczone. Sąd odwoławczy przyjął przy tym, że kolejne przedsiębiorstwa przesyłowe faktycznie korzystały z gruntu w takim zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługuje służebność, zastrzegając, iż dla stwierdzenia takiego korzystania wystarczające jest wybudowanie oraz fizyczna możliwość stwierdzenia obecności urządzenia przesyłowego, nie jest zaś konieczna fizyczna aktywność związana z konserwacją sieci. Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wniósł uczestnik Z. M., zaskarżając je w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 292 w związku z art. 172 § 1 i 2, z art. 3051 i z art. 3054 k.c., art. 285 w związku z art. 3051 i z art. 3054 k.c. oraz art. 3051 k.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie tego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, jak również o zasądzenie kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty naruszenia art. 292 w związku z art. 172 § 1 i 2, z art. 3051 i z art. 3054 k.c. oraz art. 285 w związku z art. 3051 i z art. 3054 k.c. zmierzają do zakwestionowania stanowiska Sądu odwoławczego co do zakresu zasiedzianej służebności uwzględnionego na Mapie. Zdaniem skarżącego nie ma podstaw do przyjęcia, że pas technologiczny obejmuje obszar ochronny, w którym uprawnienia właściciela są ograniczone ze względu na oddziaływanie linii elektroenergetycznej. Pas ten bowiem obejmuje wyłącznie obszar niezbędny dla prawidłowego wykonywania służebności o treści odpowiadającej treści służebności przesyłu (utrzymywania, konserwacji, modernizacji czy remontu urządzeń przesyłowych), a objęcie nim obszaru ochronnego byłoby uzasadnione jedynie wówczas, gdyby wnioskodawca wykazał, że Nieruchomość była faktycznie wykorzystywana w tym zakresie na potrzeby eksploatacji posadowionych na niej urządzeń przesyłowych, co nie miało miejsca. 4 Rozpatrując przedstawione zarzuty, trzeba zauważyć, że znajdują one oparcie w utrwalonym już obecnie, trafnym stanowisku Sądu Najwyższego, iż służebność przesyłu (służebność gruntowa odpowiadająca treścią służebności przesyłu), będąca służebnością czynną, obejmuje uprawnienie do określonych działań dotyczących nieruchomości obciążonej, w szczególności do utrzymywania posadowionych na nieruchomości urządzeń i korzystania z nich zgodnie z ich przeznaczeniem. Nie obejmuje natomiast ograniczeń własności związanych z oddziaływaniem linii elektroenergetycznej, np. występujących w strefie ochronnej ograniczeń w możności dokonywania w stosunku do nieruchomości określonych działań, w tym powstrzymywania się od zabudowy czy nasadzeń. Ograniczenia te bowiem są niezależne od tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości, na której są umiejscowione urządzenia przesyłowe (bez względu na to, czy przedsiębiorca ma tytuł prawny do korzystania z urządzeń na niej posadowionych), i nie są objęte treścią ewentualnej służebności obciążającej tę nieruchomość (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2015 r., III CZP 88/15, OSNC 2016, Nr 12, poz. 144 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2016 r., V CSK 531/15, OSNC-ZD 2018, z. A, poz. 14, z dnia 9 sierpnia 2016 r., II CSK 770/15, niepubl., z dnia 23 lutego 2017 r., V CSK 317/16, niepubl., z dnia 10 listopada 2017 r., V CSK 33/17, niepubl., z dnia 13 czerwca 2018 r., III CZP 118/17, niepubl., z dnia 31 stycznia 2019 r., III CSK 195/18, niepubl., z dnia 10 maja 2019 r., IV CSK 502/18, niepubl., z dnia 28 czerwca 2019 r., IV CSK 244/18, OSNC-ZD 2020, z. D, poz. 64, z dnia 5 grudnia 2019 r., III CZP 20/19, niepubl., z dnia 2 marca 2020 r., V CSK 505/19, niepubl., z dnia 29 maja 2020 r., I CSK 680/19, niepubl. i z dnia 9 października 2020 r., I CSK 31/20, niepubl.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi też wątpliwości, że o treści zasiedzianej służebności przesyłu (służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu) decyduje co do zasady zakres faktycznego władztwa wykonywanego względem nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe, z zastrzeżeniem, że w przypadku urządzeń elektroenergetycznych treść ta musi obejmować (jest to treść minimalna) - oprócz samego prawa do utrzymywania urządzeń na nieruchomości i przesyłania przez nie prądu - prawo dostępu do nieruchomości w celu podejmowania działań niezbędnych dla zachowania 5 określonego odcinka sieci (urządzenia) w stanie niepogorszonym i zdolnym do realizacji zadań przesyłowych, a więc kontroli, przeglądów, konserwacji, remontów, wymiany, usuwania awarii oraz modernizacji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2018 r., I CSK 524/17, niepubl. i tam przywoływane orzecznictwo oraz z dnia 29 maja 2020 r., I CSK 680/19). Nie wyklucza to stwierdzenia zasiedzenia służebności o treści szerszej, wykraczającej poza konieczną, ale nadal czyniącej zadość przesłance użyteczności (art. 285 § 2 k.c.), jednakże wymagałoby to wykazania, że posiadacz faktycznie korzystał z tej nieruchomości w zakresie szerszym niż konieczny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2018 r., I CSK 524/17), co in casu nie miało miejsca. Uczestnik ma także rację – zarzucając naruszenie art. 3051 k.c. – że określenie przez Sąd Okręgowy treści zasiedzianej służebności było niewystarczające, gdyż wskazując urządzenia przesyłowe, których posadowienie i utrzymywanie na Nieruchomości doprowadziło do zasiedzenia służebności, Sąd ten poprzestał na stwierdzeniu, iż chodzi o urządzenia napowietrznej linii elektroenergetycznej, bez jakiegokolwiek dookreślenia ich rodzaju. Zdaniem zaś skarżącego powinno ono obejmować parametry dotyczące tej linii (czy chodzi o linię niskiego, średniego czy wysokiego napięcia), a jego brak może powodować wątpliwość co do zakresu służebności, czy wręcz prowadzić do nieuprawnionego jego rozszerzenia poza zakres długotrwałego faktycznego korzystania z nieruchomości, skoro tak szeroko ujęta treść służebności umożliwia także istotną zmianę pramterów sieci (np. z 220 kV na 400 kV). Wprawdzie częściowo ostrze tej argumentacji tępi odesłanie w zaskarżonym postanowieniu do granic przestrzennych służebności oznaczonych na Mapie – uniemożliwia ono np. zmianę parametrów sieci, która prowadziłaby do konieczności poszerzenia tych granic – jednakże nie rozwiązuje ono problemu całkowicie. Samo oznaczenie granic przestrzennych służebności nie pozwala np. stwierdzić, jaki jest bezpośredni, fizyczny zakres objętego nią dozwolonego oddziaływania urządzeń przesyłowych na Nieruchomość, a w szczególności, czy Linia energetyczna znajduje się jedynie w przestrzeni nad powierzchnią gruntu (na Nieruchomości znajdują się jedynie napowietrzne przewody) czy też na Nieruchomości są (a tym samym mogą być) posadowione wsporniki (słupy), jak również jak intensywne jest oddziaływanie 6 (może ono zależeć od wysokości napięcia, której w postanowieniu wprost nie oznaczono). Tymczasem zakres i typ dopuszczalnej, wynikającej ze służebności ingerencji w sferę wyłączności chronioną przez prawo własności jest istotny dla każdoczesnego właściciela Nieruchomości i z tego względu powinien być oznaczony. Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. [as]